Në 80-vjetorin e lindjes së një mjeshtri të imazhit dhe dokumentarit shqiptar
Ka njerëz që e regjistrojnë kohën dhe ka të tjerë që, pa e kuptuar ndoshta në çast, bëhen dëshmitarët e saj. Xhemal Reçi i përket kësaj kategorie të dytë. Për më shumë se katër dekada, kamera e tij ka qenë e pranishme aty ku historia, arti, kultura, sporti dhe jeta shqiptare kanë lënë gjurmë. Përpara objektivit të tij kanë kaluar artistë, shkrimtarë, studiues, sportistë, figura historike, monumente, ekspozita dhe ngjarje të një Shqipërie në ndryshim. Sot, kur kthehemi pas dhe shohim këtë pasuri të madhe filmike, kuptojmë se puna e tij nuk është vetëm një kapitull i historisë së televizionit shqiptar; ajo është pjesë e kujtesës sonë pamore. Xhemal Reçi lindi në Tiranë më 13 shtator 1946. Formimi i tij në shkollën e mesme “Kostandin Kristoforidhi” dhe më pas në Institutin e Lartë të Arteve, në degën Kulturë, Tiranë i dha një bazë që do të ndikonte dukshëm në mënyrën e tij të të parit. Në vitin 1974, kur nisi punën si operator në Radio Televizionin Shqiptar, ai hyri në një profesion që kërkonte jo vetëm mjeshtëri teknike, por edhe sy, intuitë, durim dhe një ndjeshmëri të veçantë ndaj realitetit.
Kamera televizive e asaj kohe ishte një instrument i rëndë, kërkues, shpesh i vështirë për t’u lëvizur dhe për t’u përshtatur me ritmin e ngjarjes. Por pikërisht brenda këtyre kufizimeve u formua mjeshtëria e Reçit. Ai mësoi të shihte shpejt, të parashikonte çastin, të dallonte detajin dhe, mbi të gjitha, të kuptonte se një pamje e mirë nuk është thjesht ajo që është në fokus, por ajo që arrin të tregojë diçka më shumë se sa duket.
Kjo është ndoshta veçoria më e dallueshme e punës së tij: aftësia për të parë atë që zakonisht kalon pa u vënë re. Në një intervistë, Reçi nuk mjaftohej me fytyrën e personazhit. Kamera e tij kërkonte edhe studion, pikturën në mur, dritaren, duart, librat, mjetet e punës, heshtjen e një hapësire krijuese. Në një ekspozitë, ai nuk regjistronte vetëm veprat, por kërkonte atmosferën që i lidhte ato me artistin dhe publikun. Në një dokumentar për një figurë historike, objekti, fotografia e vjetër apo një fragment arkitekture mund të merrte papritur një rol narrativ.
Kamera e Xhemal Reçit nuk ishte thjesht dëshmitare. Ajo ishte interpretuese.
Në vitet 1974–1992, në RTVSH, ai u bë pjesë e një brezi operatorësh që krijuan gjuhën pamore të televizionit shqiptar. Më pas, gjatë viteve të punës së lirë dhe angazhimeve në Televizionin “Arbëria”, ai vijoi të ndërtonte përvojën e vet, për t’u rikthyer në vitin 2000 në RTVSH, ku punoi si drejtor fotografie dhe realizues dokumentarësh deri në vitin 2008. Por pensioni nuk mund të ishte fundi i një pasioni të tillë. Për njerëz si Reçi, profesioni nuk është një vend pune që mbyllet me orarin zyrtar. Është një mënyrë të menduari, një mënyrë të vëzhguari dhe, mbi të gjitha, një mënyrë të jetuari me imazhin. Në krijimtarinë e tij, dokumentari për artistët zë një vend të veçantë. Kamera e tij ka ndjekur figura të rëndësishme të pikturës dhe skulpturës shqiptare: Edi Rama, Naxhi Bakalli, Vladimir Myrtezai, Myslim Mulliqi, Mustafa Arapi, Rudina Proda, Isa Alimusa, Sadri Ahmeti, Adem Kastrati, Bujar Zajmi, Zanfira Heta, Gazmend Leka, Ksenofon Dilo, Sali Shijaku, Josif Droboniku, Skënder Kamberi, Pashk Përvathi e shumë të tjerë. Në këto dokumentarë, artisti nuk shfaqet vetëm si emër apo si autor i një vepre. Ai shfaqet në hapësirën e vet, mes ngjyrave, materialeve, kujtimeve dhe heshtjeve të studios. Reçi kërkon njeriun përtej imazhit publik. Dhe pikërisht këtu dokumentari merr një dimension tjetër: bëhet portret. E njëjta qasje vihet re në dokumentarët kushtuar skulptorëve Janaq Paço, Vasillaq Kolevicës, Edmond Rirës, Sadik Spahisë, Fatos Kolës, Qazim Arifit dhe Arben Bajos. Skulptori, i kapur përpara veprës së vet, nuk është vetëm krijuesi i një forme; ai bëhet pjesë e asaj forme. Kamera kërkon marrëdhënien midis dorës, materialit dhe mendimit. Në këtë udhëtim të gjatë, bashkëpunimi me regjisorin Ylli Pepo ka qenë veçanërisht i rëndësishëm. Përmes këtij bashkëpunimi janë realizuar dokumentarë të shumtë mbi personalitete të artit dhe kulturës shqiptare, duke krijuar një fond të rëndësishëm dokumentues për një periudhë të gjerë të jetës kulturore të vendit.
Mbi njëqind dokumentarë të realizuar gjatë karrierës së tij dëshmojnë një veprimtari të jashtëzakonshme. Por numri, sado mbresëlënës, nuk është ajo që përcakton vlerën e veprës së Reçit.
Çfarë ka zgjedhur të ruajë kamera e tij.
Aty janë artistët dhe shkrimtarët. Janë sportistët dhe figurat historike. Janë kishat, teqetë, monumentet dhe peizazhet kulturore. Janë emigrantët shqiptarë larg vendit. Janë ngjarje të rëndësishme të jetës sonë publike. Janë edhe ato çaste të vogla, pothuajse të padukshme, që shpesh janë më të vlefshme se vetë ngjarja.
Përmes kamerës së tij kanë ardhur deri te ne edhe portrete të figurave të sportit shqiptar: Selman Stërmasi, Xhavid Demneri, Rexhep Spahiu, Naim Kryeziu, Riza Lushta, Refik Resmja, Sulejman Maliqati, Ali Mema, Iljaz Çeço e të tjerë. Edhe këtu ai ka kërkuar njeriun pas legjendës, kujtimin pas emrit.
Historia ka qenë një tjetër terren i rëndësishëm i kërkimit të tij. Hasan Prishtina, Myslim Keta, Myslim Peza, Qeriba Derri, Manush Alimani, Hasan Tahsimi, Liri Gero, Ramadan Sokoli, Daut Gumeni dhe shumë figura të tjera kanë kaluar përmes objektivit të tij.
Për Reçin, dokumentimi nuk ka qenë vetëm ruajtje e informacionit. Ka qenë një përpjekje për t’i dhënë fytyrë historisë. Kjo prirje për të mbledhur gjurmë shpjegon edhe pasionin e tij për koleksionizmin. Në koleksionin e Xhemal Reçit ruhen veshje, objekte të jetës së përditshme, vepra arti dhe dëshmi të tjera të trashëgimisë shqiptare. Koleksionisti dhe operatori në të vërtetë janë dy anë të së njëjtës natyrë: të dy kërkojnë të shpëtojnë diçka nga harresa. Ndoshta kjo është arsyeja përse tek Xhemal Reçi profesioni dhe pasioni janë bashkuar natyrshëm.
Ai ka filmuar atë që ka dashur të ruajë dhe ka mbledhur atë që ka dashur të mos humbasë. Në vitin 1989 iu dha Medalja “Naim Frashëri”, me Dekretin nr. 7330, për “Punën e palodhur dhe cilësinë profesionale në përgatitjen dhe realizimin e kronikave dhe emisioneve televizive”.
Në vitin 1998 mori çmimin “SOROS” në gazetari për një reportazh televiziv nga “Media Training Center”. Janë vlerësime që i përkasin një epoke të caktuar, por vlera e punës së tij sot lexohet edhe përtej tyre. Sepse koha ka një mënyrë të veçantë për t’i rivlerësuar profesionet e heshtura.
Operatori zakonisht qëndron pas kamerës. Emri i tij nuk është gjithmonë në qendër të vëmendjes. Ai nuk shfaqet në ekran, nuk flet gjatë intervistës, nuk është personazhi i dokumentarit. Por pa të, shumë prej atyre fytyrave që sot kujtojmë do të ishin më të zbehta, më të largëta, ndoshta edhe të harruara. Në këtë kuptim, Xhemal Reçi është një nga ata njerëz që kanë punuar në prapaskenën e historisë, por kanë lënë gjurmë në faqen e saj.
Kamera e Xhemal Reçit ka regjistruar kohën. Por, më shumë se kaq, ajo i ka dhënë kohës një fytyrë.
Në 80-vjetorin e lindjes së tij, është koha të shohim jo vetëm operatorin, drejtorin e fotografisë apo autorin e dokumentarëve, por arkivistin e heshtur të një Shqipërie të tërë. Një njeri që për më shumë se dyzet vjet ka parë përmes një kuadri dhe ka kuptuar se pas çdo imazhi ekziston një histori.
Dhe nëse një ditë do të kërkojmë të shohim se si dukej Shqipëria e disa dekadave të fundit, do të gjejmë shumë prej saj në ato pamje ku, pas objektivit, qëndronte një njeri i qetë, i përkushtuar dhe i vëmendshëm ndaj detajit.
Xhemal Reçi – mjeshtri që nuk e la kohën të kalonte pa lënë dëshmi.
Tiranë, më 09.08.2026
* * *
13.09.1946 Lindi në Tiranë.
1965-1969 Ka kryer shkollën e mesme “Kostandin Kristoforidhi”, Tiranë
1972-1976 Perfundoi studimet e larta në ILA, Tiranë -Dega Kulture
1974-1992 filloi punen si operator në RTVSH
1992-2000 i lirë
Në vitin 2000 – 2008 drejtor i fotografisë dhe me pas autor e realizues i filmave dokumentar ne RTVSH.
2004-2006 Operator në TVA, Tiranë.
Xhemal Reçi i përket grupit të operatorëve të Radio Televizionit Shqiptar me një rrugëtim të panderprerë nga viti 1974 deri më 1992,më tej në Televioznin Jopublik Arberia dhe perseri kthehet në vitin 2000 në RTVSH ku dhe del në pension ne vitin 2008.
Ai me pasionin, perkushtimin e vazhdoi profeionin e bukur te operatorit, drejtorit të fotografisë dhe Realizuesit të Dokumentareve të ndryshë mbi evidentimin e personaliteve në fushën e artit – kultures dhe sportit.
I vemedshem pas kamera televizive Reçi shquhet për mjeshtrinë dhe inteligjencen ne zbulimin dhe dokumentimin e detajeve, të elementeve që e pasurojnë dhe e plotësojnë sfondin ku ndodh ngjarja apo intervista me personalitet e ndryshëm. Kjo veti e tij i ka dhene filmimeve një bukuri të vecantë, duke evidentuar me shume finese detaje apo objekte qe me mjeshtri Xhemal Reci me kameren e tij krijon atmosfere te papritur e të bukur duke shpalosur nje vizion modern ne profesionin e tij.
I palodhur, pasionant ndaj profesionit ai duke bashkpunuar dhe me Regjizotin Ylli Pepo kane realizuar vepra filmike kryesisht dokumentare qe te mbeten gjate ne kujtese.
Artistet, letraret e ndryshem, monumentet e kultures dhe sportistet ishin subjektet kryesorë te Operatorit & drejtorit te fotografise Xhema Reçi.
Ne rrugetimin e tij artistik gjatë një periudhe mbi 40 vjeçare Reçi ka realizuar mbi 100 filma dokumentar mbi jetën dhe veprën e shumë figurave të shquara të kulturës dhe të artit shqiptar.
Në 80 vjetorin e mjeshtrit XHEMAL REÇI ata që bashkpunuan, e njohen nga afer sigurisht ruajne respektin e tyre ne radhe te pare si nje njeri i komunikueshem, si një specialist I cilesise me te larte, mjeshter i kameras dhe organizimit artistik ruajne respektin me te madh.
Ndër dokumentarte kushtuar piktorëve dhe skulptoreve shqiptare mund te kujtojmë realizimet e dokumentareve kushtuar: Edi Rama (1993) , Naxhi Bakallit (1993); Mimoza Ahmeti (1995), Vladimir Myrtezai (1997), Myslim Mulliqit (1998); Mustafa Arapit (……….); Rudina Proda (1998-1999); Isa Alimusa (1998); Sadri Ahmeti (1998); Adem Kastrati (2000); Bujar Zajmi (2000); Zanfira Heta (2000); Gazmend Leka (2000), Ksenofon Dilo (2000), piktorja Ruse Tatiana Varzhin (2005), Sali Shijaku (2010); Josif Droboniku (2012), Skender Kamberi (2014), Anastas Kostandini (……..), Pashk Përvathi (………), e mjaft te tjerë.
Per skulptorët Janaq Paço (2000); Vasillaq Kolevica (2000), Edmond Rira (2005), Sadik Spahia (2005), Fatos Kola (2010), Qazim Arifi (2012), Arben Bajo (2012).
Ai ka filmuar disa nga ekspozitat e artisteve:
Karikaturistin Admir Banaj (2005)
Konkursin kombetar “ONUFRI”, ne GKA, Tiranë
1976 -1992 Cikel dokumentarësh Televiziv mbi bujqesine
1979 Dokumentar televiziv mbi Orkestrën Sinfonike te RTSH Kosovë
1980 Dokumentar televiziv – me ansamblin “Migjeni”, Tiranë, në Festivalin e Ohrit, ish Jugosllavi.
Dokumentar me studjuesin amerikan Wiliam CITIK
1992-2000 Cikël emisionesh mbi bamiresen nga Graci – Austri znj.Mariana Grafi
1995 – Dokumentar per poetin Xhevair Spahiu
2005-2007 Dokumentar mbi Kishën e Leusës, Permet
Reçi krahas punës së përditeshme si operator është perpjekur vazhdimisht të zgjeroj horizontin kulturor duke lexuar dhe kërkuar materiale dokumentare mbi kulturën kombëtare.
Në vitet 2000 -2026 bashkpunon me regjizorin Ylli PEPO per realizimin e dokumentareve te ndryshem ndermjet te cileve edhe per figura te njohura te artit pamor si: Gavril Priftuli (2000); Adrian Devolli (2005); Flutura Maçi (2000); Adriana Puleshi (2000), Milto Jorgji, Qamil Prizreni, Ramazan Memishi, Pashk Pervathi , …….. Gjongecaj.
Si autor dh drejtor fotografi ai ka ka prodhuar mjaft filma mbi ngjarje të vecanta te historise si dhe mbi jeten dhe veprimtarite e emigranteve shqiptare jashte shqiperise aty ku jetojnë.
Edhe per personalitet ne fushen e sportit ai ka xhiruar dhe realizuar filmime si: Selman Stërmasi (1994); Xhavid Demneri (1994); Rexhep Spahiu (2002), Naim Kryeziu; Riza Lushta; Refik Resmja (2010), Sulejman Maliqati, Ali Mema (2004), Iljaz Çeço (2010) e shume te tjere.
Dokumentare te tjere:
2006. – Teqeja e Backes; Teqeja Ali Postivani (2005); Kalaja e Dodës (2010), Fluturimi i fundit – Piloti Flori (2012);
Korri Koral “ROZAFA”, në Beograd (2010); në Maqedoni (2016); në Serbi Konferenca per gjuhën shqipe (2018);
Dokumentar me figura Historike:
1976. – Hasan Prishtina; 1976 – Hoxhe Kadria; 1977 – Gjok Doçi; 1998 – Myslym Keta; 1978 – Baba Rexha; 1979 – Myslym Peza; 1980- Qeriba Derri; 1981 – Manush Alimani; 1982 – Hasan Tahsimi; 1983 – Liri Gero; 1994 – Ramadan Sokoli; 2018 – Daut Gumeni; 2016 – Zydi Demneri; 2026 – Hamit Mëzezi; 2014 – Paulin Selimi; 2028 – Ndre Mjeda; 2021 – Sokol Bare; 2016 – GJ.K Skenderbeu
Pasioni i ReçiT eshte dhe koleksionizmi. Në koleksioninj e tij ruhen me dhjetra objekte nga Trashegimia kulturore shqiptare si: Veshje, objekte shtepiake, vepra arti etj
Vleresim
1989 U dekorua me medaljen “Naim Frashëri” nga Presidiumi i KP, Me Dekret Nr. 7330, me motivacionin “Për punë të palodhur dhe me cilësi të lartë në përgatitjen dhe realizimin me nivel profesional të kronikave dhe meisioneve televizive”
1998 Ka marrë çmimin “SOROS”, në gazetari me reportazhin televiziv nga “Media Training Center”.
