Kreu Letërsi Botime të reja Jorina Kryeziu (Shkreta): Një dritare e re europiane për poezinë

Jorina Kryeziu (Shkreta): Një dritare e re europiane për poezinë

ANTHOLOGY OF YOUNG ALBANIAN POETS ANTOLOGJIA E POETËVE TË RINJ SHQIPTARË/ ΑΝΘΟΛΟΓΊΑ ΝΕΏΝ ΑΛΒΑΝΏΝ ΠΟΙΗΤΏΝ

Vakxikon Publications, Athens, 2021

Antologe dhe parathënia:

Dr. Jorina Kryeziu (Shkreta)

Përktheu në greqisht:

Αsimina Xirogianni

Autorët e përfshirë: Viola Isufaj, Alisa Velaj, Ledia Dushi, Ani Gjika, Azem Qazimi, Belfjore Qose, Ervina Halili, Rudina Çupi, Nurie Emrullai, Kushtrim Thaqi

Antologjia në fjalë, e titulluar Ανθολογία νεώνΑλβανών Ποιητών/ Antologji e poetëve të rinj shqiptarë, vjen e radhës, në vazhdën e projektit evropian Anthologies of young poets (Antologjitë e poetëve të rinj)nismë e ndërmarrë nga Βάκξικον Εκδόσεις (Vakxikon Publications), me vendndodhje në Athinë. Përmes saj mundësohet njohja dhe përfshirja e poetëve shqiptarë, bashkëkohëzuar me poetët e tjerë evropianë. Botuesi paraqet përpara lexuesit një antologji dygjuhëshe, ku krahas krijimeve poetike në gjuhën burimore pranëvendosen edhe përkthimet në gjuhën greke.

Përzgjedhja e poetëve të rinj shqiptarë është menduar me kujdes të posaçëm, për të përfshirë e për të përzgjedhur edhe ata të cilët shkruajnë përtej kufijve administrativë të Republikës së Shqipërisë, përkatësisht në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut po dhe në Diasporë. Përmes prezantimit të krijimeve të tyre poetike, synohen të sillet në sistemin pritës përvoja të vyera të poezisë së sotme shqiptare, duke vërejtur mes syresh se nuk shkruhet vetëm në shqipen standarde, por edhe në dialektin gegë – kësisoj është respektuar dhe vlerësuar zgjedhja autoriale e gjithsecilit. Karakteristikë e subjekteve lirike është se e lëvrojnë poezinë kryesisht si pasion vetjak, duke mos e pasur profesion të parë të shkruarin; kujtojmë këtu se disa syresh edhe pse janë poetë, prozatorë, estetë etj., vijnë prej botës akademike, janë studiues, përkthyes, kritikë etj. Përveç vëllimeve poetike të botuara apo përfshirjeve në antologji, kemi vënë re se më së shumti këta poetë i kanë publikuar krijimet në revista letrare kombëtare e ndërkombëtare, duke bërë që poezitë e tyre të qarkullojnë në disa gjuhë, si: anglisht, gjermanisht, frëngjisht, italisht, rumanisht, portugalisht, turqisht, suedisht, polonisht, maqedonisht, greqisht, serbisht, kinezisht etj. Një pjesë e tyre kanë mbaruar studimet për “Gjuhë-letërsi”, si: prof.asoc.dr. Viola Isufaj, dr. Ledia Dushi, dr. Alisa Velaj, dr. Belfore Qose (Zifla), Rudina Çupi, Nurie Emrullai; gazetari: Azem Qazimi; letërsi angleze dhe poezi: Ani Gjika; ekonomik: Kushtrim Thaqi (shih biot shoqëruese në Antologji); e deri tek ata që kanë filluar të shkruajnë poezi qysh në fëmijëri – rasti i poetes Ervina Halili, e diplomuar për teori letrare dhe psikanalizë, e cila në moshën 11-vjeçare shkroi krijimin e parë, të titulluar Turma 97, ndikuar prej makinës së shkrimit – si relikt – dhe protestave masive studentore të Universitetit të Prishtinës, duke i përthyer çastet e përditshmërisë dhe imazhet hipotetike në art poetik.   

Kjo pasqyrë poetike – e prezantuar përpara lexuesit evropian e më gjerë – nuk është lënë vetëm në dorë të përpiluesit, shijeve vetjake, rastësisë apo dashamirësisë për secilin zë të fuqishëm poetik, por janë përzgjedhur për krijimtarinë, stilin, risitë e sjella në poezinë e sotme shqipe. Disa prej tyre kanë qenë pjesëmarrës në festivale poetike ose/dhe nominues a fitues të çmimeve letrare kombëtare e ndërkombëtare, siç është rasti i poetes Ani Gjika (çmime nga National Endowment for the Arts, English PEN, Framingham State University’s Miriam Levine Reader Award), poetja Alisa Velaj (në shortlistë për Erbacce-Press Poetry Award, 2014), Ledia Dushi (“Pena e artë” për vëllimin Ave Maria bahet lot) apo Viola Isufaj, Ervina Halili, Kushtrim Thaqi, Belfjore Qose (Zifla) etj.

Vëmendje e posaçme u është kushtuar emrave të përzgjedhur, e më duhet t’ju parashtroj se kjo detyrë ishte sa privilegj aq edhe përgjegjësi. Në vendin tonë asnjëherë nuk mungojnë botimet e vëllimeve poetike, veçse jo kushdo mund të përfaqësohet ndërkombëtarisht me poezinë që krijon. Prej poetëve që mëtojnë të jenë pjesë e një antologjie është parë e udhës që intuita artistike dhe risitë, që vijnë përmes artit të fjalës, të rezultojnë të suksesshme, në mënyrë që përçapjet për t’u marrë me këtë lëmi të jenë të denja e të ngjallin emocion edhe në sistemin pritës. Mund të themi se për çdo vit prurjet janë dhe mbeten të larmishme, por për të ardhur deri në një paraqitje përtej kufijve të vendit të origjinës, duhet të pranojmë se përveç vlerave mirëfilli poetike duhet të merret në konsideratë edhe veprimtaria e gjithsecilit, sa i përket mirëdrejtimit në zhanrin poetik. Pikënisjet përzgjedhëse nuk janë rastësore, por qëmtim i vlerave artistike, të cilat ngjallin emocion dhe shpeshherë shpërbëjnë ‘kornizat’ e poezisë, duke u paraqitur në trajta të reja jo vetëm të planit të shprehjes, por edhe si risi të formës, duke bërë që poezia të jetë “shprehje e asaj që është nën, që gjendet nën tingujt e heshtur të pëshpëritjeve” (K. Thaqi).

Urojmë që lexuesi ndërkombëtar të shijojë antologjinë e poetëve të rinj shqiptarë, si një komunikim mirëfilli artistik e kulturor i poetëve tanë, të cilët shfaqin vlera dhe aftësi krijuese, lëvrojnë stile të ndryshme, shpesh edhe të skajshëm mes tyre, duke dëshmuar heterogjenitet stilesh, të dallohen për qenësinë poetike autentike, shprehjet ambige, sugjestionet dhe asociacionet e përfytyrim-mendimeve, abstraksionet metaforike e deri te format ezoterike e ato eliptike.   

Lexim të këndshëm të disa prej poezive në gjuhën shqipe!


Viola Isufaj

Lëvdatë [Haleluja!] Për një zot të vdekshëm

I dhuroj madhërimit të natyrës një lëvdatë 

Se imzot s’meriton më dhuratë

Veçse shkuma e detit si flokët e tij është

Dhe mëndafshi – çka isha unë për të

Në një pandehmë të çiltër

Tymi i hirtë i përngjet mërzisë së tij, pa dyshim

Në çastin kur duart vë mbi kokë

Dhe uragani i purpurt marrëzisë

Dafinat ku drita derdhet janë lavdia e tij 

Dhe degët e ullirit shpatullat e tij

Puhia është fryma e tij kur më do

Dhe avujt e ftohtë janë fjala e tij gjithmonë 

Dielli në kalimin mrekullor

Është ecja e tij mes reve

Dhe mes turmës së damave

Dëshiroj të shijoj ngazëllimin e natyrës gjer në asht

Se imzot s’meriton më lëvdatë

***

Po hajt ta falim zotin tim

Dhe cipën e hollë prej ferri Rrudhë – mbi petka të tij

Veçse udhës së tij të eci mos më thoni më kot 

Dhe palmat e tij në rërë, mos më thoni t’i përqafoj

Dhe të keqen s’e rrëfej që s’e rrëfej dot

Po hajt ta falim… Ta falim timzot!


Alisa Velaj

Arie e një të shastisure
pas dy gotash xhin

(Scottit iu deshën dhjetë vjet që ta kuptonte se Zelda ishte e çmendur.
Marrë nga “Një festë që e ke gjithnjë me vete”, Ernest Heminguej)

Hej Scott,
I treti xhin që po rrëkëllen sonte!
Trinia s’është bekim në përgjumjen e trurit.
Unë dhe ti iu lutëm Jezuit për çdo herë
Dhe ndoqëm udhë të gabuara prej fillimit.
Lëmshi i Ariadnës fati im dhe yti…

Hija e Zeldës sërish të endet bebëzave
Ashtu si pa kokëçarje
Si pa asnjë pendesë…

Pendestarë janë shpirti im dhe yti, Scott,
Për të pamundurën që s’e kuptuam kurrë
Dhe sytë tanë të verbër për të parë errësirën
Ku ecin majtas djathtas ca qenie të çoroditura
Me sy, rrashtë e ashtë, sikundër krejt njerëzia.

Të betohem, për shpirt të të shtatë kryëngjëjve, mik,
(Zoti më faltë kur nuk kam kam fuqi
Të nxij a të zbardh asnjë fije floku)
Për shpirtin e tyre të betohem, Scott,
Zelda ishte bijë e motër imja
Po se ishte nënë unë nuk e dija, i dashur,
Nuk e dija!

Bijës së saj të parëlindur
Farës sate të frymëzimit dhe përhumbjes së saj
Qiellin s’ia mësuam dot as si nostalgji…

Mahnitur fushave, ku këngën bilbilave s’ia ndal askush
Vogëlushja e mjerë i trembej dritës
Njëjtë si zogu i lindur në kafaz lirisë.

Këtë doja të të thoja sonte, Scott, këtë doja,
Ndërsa kam mbaruar xhinin tim të dytë
E ti më sheh me sy të ndezur nga kërshëria.

Do të doja të bëja një herë dashuri me ty, Scott,
Për hir të pasionit tonë të sëmurë,
Pastaj ne të dy do të flaknim njëherë e mirë prej shpirtit
Këngën e Zeldës dhe shijen e asgjësë…


Ledia Dushi

n’nji fije t’thellë gjaku

ka me kenë mars

e bari ka me shndritë

ndër fije t’lidhuna shiu

deri t’kryhet vezullimi

ka me u ba natë

për me dalë kryepështjellun

n’mjegull shtjellë humbimi

ballit me i lëshue andrra

përpos shtrojes s’mbrame

me u këputë pendazhgulun

n’ndoj shtroje flijimi…

prej uji asgja s’vjen

heshtja na i heqë sytë

e nuk na len me pa

si rrëshqitet n’bar

kur don me kalue n’mars

e shtegu për atje

të ndih për kah Qielli

t’ligë t’plas përtokë

tue t’shti djegën

veç për ndoj Njeri


Ani Gjika

Paqartësi

Nuk e mbaj mend më.

Më duket se një lumë na u vu pas
kur iu ngjitëm këmbës së malit.

Burra e gra zbritën autobusit për të pirë.

Im atë mblodhi grushtet kupë
e gllënkë pas gllënke unë gëlltita.

Copëza bore rrëfenin udhën
drejt një tymi të ftohtë pemësh. Mbi kokat tona
shqiponjat luanin topa-djegësi me diellin e artë.

E shpërbëmë luginën
si hije dimri duke iu futur përmes.

S’e shoh më në ëndërr kurrë
por mbaj mend që po më vëzhgonin
tek qëndroja në buzë të ujit
e trazoja imazhet me këmbë.


Azem Qazimi

«Ecce Homo»

Edhe një përpjekje të mbrame,

përpara se pluhuri të vërë gjumë mbi sendet,

përpara se e dukshmja në hon të shndërrohet:

është viti një mijë e nëntëqind e dyzet e një

dhe im gjysh shkruhet si me grafit në luftë.

Është një hije e zhyer, si njollë vaji.

Ai mund të vdesë

dhe të ketë gjithçka i duhet një burri:

një zemër të zbrazët, si një librari e dorës së dytë.

Ndërkaq, dhimbja do të jetë bërë e mundshme.

Planeti i trëndafiltë

do të kundërmojë erë buke dhe dyshimi.

Më vonë do të lindë një brez serioz,

i aftë të shpëtojë

nga hamendjet e mëdha të zemrës.

Si bimë kopshti do të kultivohet utopia,

po edhe paskëtaj

njeriu do të jetë po ai dollap me rrangulla.

Dhe drita, e gjymtë do të lindë

nga trupi i tij në vaj.


Belfjore Qose (Zifla)

Agape

Ka një orë,

Kur zërat nuk i njohin më fjalët,

Kur mes dritës dhe errësirës ngrihet heshtja,

Kur trupat zbrazen nga pesha

Dhe bëhen flatra,

Kur fytyrat tona pluskojnë ujërave

Syhapura, gojëngrira, derisa fundosen

Në një lumë që merr me vete gjithë ç’kemi mbledhur.

Dhe atëherë,

Ndërsa jemi pa fjalë,

Pa kujtesë të mirë a të keqe,

Mnemosina na mëkon me një gotë të madhe,

Dielli plas si një vezë e kuqe,

Gjithçka përflaket – zjarr krijimi,

Të tjera jetë na rimenden,

Të reja a të vjetra.

Udhëtimi ynë sapo ka nisur:

Hedhim hapa në një tokë të panjohur,

Shkojmë drejt gostisë së muzave,

Me sy e vesh të uritur.

Në këtë orë

Rikthehemi fëmijë,

Palca jonë e butë e mbushet me tinguj,

Koka me dritë,

Tashmë e dimë

Ç’është agape.


Ervina Halili

Fetus

lëshom

mendje

vijat e tua thepisun shpojnë

diell pembe m’pret n’ag

bebet buzëqeshin sheqershëm

më zgjidh

litarët e tu kutërbojnë

lulkanabisi

flokët e zotit

rrjedhin

rrjedhin

mendje lermë

në mitrën e nanës unë kruspullitun

fle

lërmë

kristalet bien mbi flokun e saj të zi

ajo mendon çfarë emni ka me m’vu

kur unë të vij te ti

pa

shm

ang

shëm


Rudina Çupi

Fëmija im ujor

Fëmija im ujor, krejt bardhor,

lirinë tani ti përhap si syprinë tej-e-tej mes brigjeve-plazhegjera

shtrirë me shpinë, tek luan me lodrat e qiellit e anijet me vela,

i trazuar, i përhënur, i dettë.

Kur brigjet të të marrin, të të afrohen e të të afrohen si kërcënim

të të shtypin e të të hollojnë si lumë,

fëmija im i lëngët, mos u anko e as mos bubutij,

lotët do të të çkripëzojnë,

do të ndihesh ujë i ëmbël siç janë të gjithë lumenjtë

i rrjedhshëm nëpër një shteg

dhe, për ironi, mallin e anijeve të së shkuarës

do t’ia rrëfesh trungjeve që mbart mbi shpinë.

Mos mëso të mallkosh, biri im i ujshëm,

kur të mekesh si dëborë e të tretesh si avull mbi xham

apo tek kalon mes dy pllakave të tokës aq ngushtë

sa mes dy duarve të puthitura për lutje,

atëherë kujto se ke fatin t’i lësh…

ndaj lëri e lëri vazhdimisht

e udhëto për të zbuluar forma të reja të vetes nën shtypje

derisa të kuptosh forcën e qindrafishuar që ke brenda vetes

për të gdhendur shkëmbinj nëntokësorë

për ta gjetur rrugën tënde me thonj

derisa ta shpikësh një të çarë për të gjetur dritën

dhe të shpërthesh, i mahnitshëm, i epërm, ylberor, si një ujëvarë

duke mbretëruar me kurorën e mjegullës

si një mjellmë me aureolë.


Nurie Emrullai

Atij që erdhi

Ti je pjesa më e trishtuar e trupit tim:

Një gisht i thyer kur të mbaja për duarsh,

Një dhëmb i rënë prej fjalëve pavend,

Ca flokë të thinjur nga pyetjet e kota…

Po s’do e doja veten pa këto, jo.

Ti je pjesa më e trishtuar e shpirtit tim:

Kujtime të harruara deri te detajet më të zakonshme,

sy të zbehtë që i përvidhen të tanishmes,

buzëqeshje e formuar nga trishtimi,

puthje e dhënë shkarazi dhe kur je vetëm.

Një ëndërr e parë veç për ta harruar mëngjeseve.

Trëndafil i këputur vjeshtës së vonë,

I vyshkur tashmë.

Një gjeth i shkelur në tokë

Nga kalimtarë që nuk nguten për askund.

Askush as nuk i kërkon.

Ti je

Një dridhje e lehtë toke

Dhe veç ata që e presin dridhjen të ndjejnë.

Ti je një kuti shkrepëse

E lagur nga shiu në pallton e njeriut që s’pi cigare.

Ti je ballë i rënduar

Nga hallet që s’qenë kurrë të tuat.

Ti je lule dielli, që diellit kurrë si ra ndërmend të të rrisi.

Ti je vetë dritë dielli por, parë në netët me hënë.

Ti je ylber krijuar

Veç me një ngjyrë…

Ti je çast

I pajetuar

Dhe të të jetonte kush

S’do kishte guxim.

Ti mund të jesh gjithçka për dikë

Po asnjëherë ndjenjë.

Ti je pranverë e vonshme jetuar në dimrin e hershëm.

Ti je ujë i mbledhur nëpër duart e atyre

Që digjen nga etja.

Je një vijë e hollë

Varur në mur

Që imiton hijet e njeriut.

Ti je një zë

Ardhur nga pylli atëherë kur ishte lule malli.

Andaj je ngjyrë dheu.

Ti je njeriu i parë

Që erdhe,

që puthe,

që dhe

Atë

që askush s’mund ta jepte para teje.

Ti je ajo gjuhë e vdekur

Që jep jetën e një bote të pajetuar.

Je çdo shkronjë që s’mund të shkruhet,

Çdo tingull që nuk shqiptohet.

Çdo pasthirrmë që shuhet nga heshtja

Dhe unë të thërras nga toka e nëndheshme.

Eja këtu i dashur pranë meje,

Dhe ji çdo gjë në mua, veç ji. Ashtu siç je, veç dhé.

Gjithë trishtimi i trupit dhe shpirtit tim, ji!


Kushtrim Thaqi

Pushim


do ta baj pallatin tim

mbi vetëdijet e vdekura të të gjitha veteve të mija.

asgja mbrenda nuk do t’ketë:
asnji tavolinë, shtrat, karrike,
pikturë, libër, shkrime…
asnji mendim të vdekun të heronjëve të vdekun
asnji tregim të trilluar të udhëheqësve shpirtërorë,

asnji qiri, asnji pushkë, asnji shpatë, asnji gjini…
vetëm dritare në secilin mur;
në kulm
po ashtu!

unë do të ulem aty në qendër,

e do t’lahem nga drita

që nuk flet për t’vdekun…
vetëm këtë gja do ta shijoj,

vetëm këtë gja,

vetëm këtë gja,

asgja ma shumë,

do ta zhbaj veten,
do ta krijoj nji tjetër unë.

SHKRUAJ NJË PËRGJIGJE

Ju lutem lini komentin tuaj!
Ju lutemi shënoni emrin tuaj këtu

Artikujt më të fundit

Durs Grünbein: Fjalët, çfarë janë ato, miq apo armiq?

Intervistoi Arno Widmann(botuar më 30.10.2020, në Frankfurter Rundschau) Përktheu nga gjermanishtja Valon Veliqi Z. Grünbein, cila...

“E verdhë mbi të zezë”, cikël poetik nga Nafije Zogaj

GJETHE TË GJELBËRTA FILLUAN TË BININ dielli u shkëput nga yjetqë i rrinin larg zërit të zi të natësu...

“Kush ma gjen lisin e moçëm?” tregim nga Mehmet elezi

1. Qyteti dhe vetë kalaja mbi lumë u mpakën prej tute. Çka po u shihnin sytë, nuk ishte parë...

“Paris mon amour”, tregim nga Roland Gjoza

Nuk e di a beson në Krisht e, nëse beson në Krisht, beson dhe te Viktor Hygoi, i cili ta dëgjon fjalën...

KATEGORITË