Timo Flloko ka lindur në qytetin e Pejës më 28 Prill 1948. Timo Flloko është aktor dhe pedagog shumë i njohur. Timo Flloko rrjedh nga një familje gjirokastrite. Ai mbaroi shkollën e mesme e në Vlorë dhe Institutin e Lartë të Arteve në degën dramaturgji në Tiranë në vitin 1970. Timo Flloko pa mëdyshje mund të quhet një yll i kinematografisë shqiptare, nga të paktët aktorë shqiptarë të cilët ia kanë kushtuar karrierën e tyre ekskluzivisht filmit. Timo Flloko është gjithashtu një nga pedagogët më të respektuar të Akademisë së Arteve në Tiranë dega dramaturgji. Timo Fllokon e njoh që në vitet 1979-1982. Kam një respekt të vecantë si njeri, artist dhe pedagog.
Semiotika e personalitetit artistik të Timo Fllokos.
Në këndvështrimin semiotik, Timo Flloko nuk është thjesht interpretues i personazheve; ai është krijues i një sistemi shenjash. Çdo rol ndërton një marrëdhënie midis shenjuesit (zërit, gjestit, qëndrimit, ritmit të interpretimit) dhe të shenjuarit (kuptimit psikologjik, moral dhe estetik). Kjo është arsyeja pse interpretimet e tij mbeten të dallueshme: ato nuk mbështeten te efekti i çastit, por te ndërtimi i kuptimit. Një nga veçoritë më të rëndësishme është semiotika e heshtjes. Në shumë aktorë heshtja është mungesë fjale; te Flloko ajo bëhet shenjë. Pauza, shikimi dhe pritja krijojnë një hapësirë ku publiku ftohet të ndërtojë vetë kuptimin. Kjo është një formë komunikimi me intensitet të lartë artistik. Po aq domethënëse është semiotika e zërit. Timbri i tij i thellë, artikulimi i qartë dhe ritmi i kontrolluar nuk shërbejnë vetëm për të shqiptuar tekstin, por për të krijuar autoritet estetik. Zëri bëhet shenjë e kulturës, e mendimit dhe e besueshmërisë. Semiotika e trupit e aktorit Timo Flloko ka një rol të rëndësishëm për transmetimin e mesazhit artistik tek publiku. Në interpretimin e Timo Fllokos, trupi nuk është dekor skenik. Ai është një tekst vizual. Lëvizjet janë të kursyera, por të ngarkuara me kuptim. Ekonomia e gjestit krijon atë që në semiotikë quhet dendësi shenjash: një lëvizje e vetme mund të shprehë konflikt, dyshim ose vendosmëri.
Dimensioni filozofik i aktorit Timo Flloko dhe rëndësia e filozofisë për aktrim.
Filozofia është thelbësore për aktrimin sepse i jep aktorit mjetet për të zbërthyer qenien njerëzore, për të kuptuar motivet komplekse dhe për të sjellë në skenë personazhe me vërtetësi. Në një analizë të frymëzuar nga Roland Barthes, Timo Flloko mund të shihet si një ‘tekst kulturor’. Publiku nuk lexon vetëm personazhin, por edhe përvojën, kulturën dhe etikën që aktori sjell në skenë. Nga këndvështrimi i Umberto Eco, interpretimi i tij është një vepër e hapur: çdo spektator mund të ndërtojë kuptime të ndryshme, sepse ai nuk imponon emocione, por krijon kushte që ato të lindin te publiku. “Semiotika e interpretimit të Timo Fllokos ndërtohet mbi tri shtylla themelore: ekonominë e shenjës, etikën e komunikimit artistik dhe intelektualizimin e figurës skenike. Këto tri elemente e kanë shndërruar atë në një model të aktorit shqiptar që komunikon më shumë me nëntekstin sesa me efektin teatral.”
Timo Flloko në dritën e Saussure, Peirce, Barthes, Eco dhe Pavis.
Në studimin tim për aktorin dhe profesor Timo Flloko ju drejtova veprës së Ferdinand de Saussure për teorinë e shenjës, Charles Sanders Peirce për klasifikimin e shenjave, Roland Barthes për mitet dhe tekstin kulturor, Umberto Eco për “veprën e hapur”, si edhe Patrice Pavis për semiotikën e teatrit. Figura e Timo Flloko mund të lexohet si një sistem i pasur shenjash artistike, ku zëri, trupi, fjala dhe heshtja ndërtojnë një tekst kulturor me shumë nivele kuptimore. Arti i Timo Fllokos mund të interpretohet si një sistem kompleks shenjash, ku aktori nuk përfaqëson vetëm personazhin, por ndërton një univers kuptimor që tejkalon tekstin dramatik. Loja e tij mbështetet në marrëdhënien ndërmjet fjalës, intonacionit, gjestit, ritmit dhe heshtjes, duke krijuar një komunikim estetik me publikun. Sipas teorisë së Ferdinand de Saussure, shenja përbëhet nga shenjuesi dhe i shenjuari. Në interpretimin e Timo Fllokos, shenjuesi është zëri, mimika, lëvizja dhe prania skenike, ndërsa i shenjuari nuk është vetëm personazhi, por edhe emocionet, kujtesa historike dhe përvoja njerëzore që publiku ndërton gjatë aktit artistik. Kuptimi lind në marrëdhënien ndërmjet aktorit dhe spektatorit.
Në këndvështrimin e Charles Sanders Peirce, arti i Fllokos ndërthur tri kategori shenjash. Ikona shfaqet në ngjashmërinë fizike me personazhin; indeksi manifestohet përmes frymëmarrjes, heshtjes, ritmit dhe tensionit emocional; simboli ndërtohet nga gjuha, kultura dhe tradita teatrale shqiptare. Bashkimi i këtyre tri dimensioneve e bën interpretimin e tij një proces të vazhdueshëm semioze. Roland Barthes do ta lexonte figurën e Timo Fllokos si një tekst kulturor. Ai nuk është vetëm aktor, por një figurë që mbart mite kulturore mbi intelektualin, artistin dhe qytetarin. Në këtë kuptim, publiku nuk sheh vetëm rolin, por edhe identitetin simbolik që është ndërtuar ndër vite në kulturën shqiptare. Interpretimi fiton kështu një dimension mitologjik. Sipas Umberto Eco-s, çdo interpretim artistik është një “vepër e hapur”. Loja aktoriale e Timo Fllokos nuk imponon një kuptim të vetëm. Përkundrazi, ajo fton spektatorin të ndërtojë interpretimin e vet. Çdo shikues krijon një marrëdhënie të ndryshme me tekstin, personazhin dhe emocionin, duke e bërë veprën gjithnjë të re në çdo shfaqje. Në teorinë e Patrice Pavis, teatri është një sistem shenjash skenike. Në interpretimet e Timo Fllokos, kostumi, hapësira, lëvizja, ritmi, drita dhe zëri nuk funksionojnë të ndara, por si elemente të një kodi të vetëm teatral. Ai arrin t’i organizojë këto kode në mënyrë harmonike, duke krijuar një komunikim estetik të qartë dhe me intensitet të lartë. Su përfundim, Timo Flloko mund të konsiderohet një model i komunikimit semiotik në teatrin shqiptar. Interpretimi i tij dëshmon se arti aktorial nuk është thjesht riprodhim i tekstit dramatik, por krijim i vazhdueshëm kuptimesh. Shenjat skenike që ai ndërton mbeten të hapura ndaj interpretimeve të reja, duke e bërë veprën e tij artistike të qëndrueshme në kohë dhe me vlerë të veçantë për studimet bashkëkohore të semiotikës së teatrit. Duke i uruar Profesr Timos jetë të gjatë dhe sa më shumë art, po citoj Sanford Meisner: “Aktrimi do të thotë të sillesh me ndershmëri në rrethana imagjinare.” Ishte pikërisht ndershmëria dhe imagjinata e Timo Fllokos që krijuan një personalitet artistik, që do të transmetojë gjithmonë mesazhe artistike.
Post scriptum
Timo Flloko e sheh gjuhen si një univers ‘shenjash’ ku emocioni, mendimi dhe kultura bashkëjetojnë.
Një ditë i shkruajta Profesor Timos një Sms, që po e botoj: ‘Profesor Kush ju emocion më shumë gjuha e folur apo e shkruar’? Profesor Timo u përgjigj me ‘qetësinë patetike’ që e ka pjesë të personalitetit: “Shkrimi është më perceptiv, fjala e folur ka forcë emocionale por më tërheq më shumë shkrimi i saj. Mjedën e shijoj më shumë se çdokënd që mund ta lexojë…”Në këndvështrimin semiotik, kjo përgjigje zbulon një konceptim të artit ku kuptimi lind nga marrëdhënia midis shenjës gjuhësore dhe ndërgjegjes së lexuesit. Kur Timo Flloko pohon se “shkrimi është më perceptiv”, ai i atribuon tekstit të shkruar aftësinë për të krijuar një proces më të thellë interpretimi. Fjala e shkruar nuk kufizohet në çastin e shqiptimit; ajo mbetet, rikthehet, rilexohet dhe prodhon vazhdimisht kuptime të reja. Në aspektin semiotik, shkrimi është një shenjë e hapur që e fton lexuesin në bashkëkrijimin e kuptimit. Nga ana tjetër, pohimi se “fjala e folur ka forcë emocionale” pranon se zëri është bartës i emocioneve dhe i energjisë së drejtpërdrejtë komunikative. Për një aktor, fjala e folur është shenja e pranisë njerëzore; megjithatë, sipas tij, kjo forcë është kalimtare, ndërsa shkrimi mbetet një hapësirë reflektimi. Kulmi i kësaj përgjigjeje gjendet te fjalia: “Mjedën e shijoj më shumë se çdokënd që mund ta lexojë.” Kjo nuk është thjesht një deklaratë pëlqimi estetik. Në planin semiotik, ajo tregon një marrëdhënie personale dhe hermeneutike me veprën e Mjedës. Fjala “e shijoj” e zhvendos leximin nga një akt racional në një përjetim estetik, ku teksti nuk konsumohet vetëm me mendje, por edhe me ndjeshmëri artistike. Në këtë mënyrë, përgjigja e Timo Fllokos ndërton një hierarki të qartë të shenjave: emocioni i fjalës së folur është i menjëhershëm, ndërsa kuptimi i shkrimit është më i qëndrueshëm, më i thellë dhe më produktiv. Kjo qasje përputhet me profilin e tij si aktor dhe intelektual, për të cilin arti nuk përfundon në interpretimin skenik, por vazhdon në dialogun e heshtur ndërmjet tekstit dhe lexuesit. Nga kjo përgjigje del në pah edhe një tipar i personalitetit të tij artistik. Ai nuk e sheh gjuhën vetëm si mjet komunikimi, por si një univers shenjash ku emocioni, mendimi dhe kultura bashkëjetojnë. Pikërisht kjo e bën marrëdhënien e tij me veprën e Ndre Mjedës një akt jo vetëm letrar, por edhe thellësisht semiotik. Mendoj se kjo përgjigje e Timo Fllokos është një material shumë i vlefshëm për një studim mbi semiotikën e aktorit-lexues, sepse zbulon se si një artist i teatrit e koncepton raportin midis zërit, tekstit dhe kuptimit. Kjo pjesë e përgjigjes së Timo Flloko është veçanërisht interesante, sepse prek thelbin e marrëdhënies midis tekstit, interpretimit dhe imagjinatë. Unë i përgjigjem Profesor Timos për analizën e parë: Përgjigje e vërtetë. Ai vazhdon më poshtë me një analizë të shkurtër brilante: “Shekspiri është më i thellë se çdo aktor sado i madh. Përfytyrimi është më i thellë se shembulli, sado që ky i fundit vlen ndonjëherë më shumë se libra në teori.” Në planin semiotik, ky pohim ndërton një hierarki të qartë të prodhimit të kuptimit artistik. Kur Timo Flloko thotë se Shekspiri është më i thellë se çdo aktor, ai dallon dy nivele të shenjës artistike. Teksti dramatik është burimi parësor i kuptimit, ndërsa aktori është interpretuesi i tij. Në këtë kuptim, autori krijon një univers pothuajse të pakufishëm kuptimesh, ndërsa aktori realizon vetëm një nga mundësitë që ai univers përmban. Kjo ide lidhet me konceptin e ‘veprës së hapur’ të Ecos: një tekst i madh nuk shteron në një interpretim të vetëm. Pohimi i dytë, “Përfytyrimi është më i thellë se shembulli”, është ndoshta elementi më filozofik i kësaj përgjigjeje. Përfytyrimi është një proces i brendshëm, ku lexuesi ose spektatori ndërton vetë kuptimet e shenjave. Shembulli, pra interpretimi konkret, e orienton këtë proces, por njëkohësisht vendos kufij. Në këtë kuptim, imagjinata është një sistem shenjash më i pasur se çdo realizim i vetëm artistik. Megjithatë, Timo Flloko nuk e nënvlerëson praktikën. Kur shton se «shembulli vlen ndonjëherë më shumë se libra në teori», ai pohon se përvoja konkrete e artit ka një fuqi të veçantë formuese. Në aspektin semiotik, shembulli është shenja që e bën teorinë të dukshme, të mishëruar dhe të përjetueshme. Në tërësi, kjo përgjigje zbulon një filozofi artistike të bazuar në tri shtylla. E para është epërsia e veprës krijuese ndaj interpretimit të saj. E dyta është besimi se imagjinata e njeriut prodhon kuptime më të thella sesa çdo model i gatshëm. E treta është bindja se teoria dhe praktika nuk kundërshtojnë njëra-tjetrën, por plotësohen në procesin e formimit artistik. Semiotikisht, Timo Flloko e vendos krijimtarinë në një rend ku autori krijon shenjat, imagjinata i shumëfishon ato, ndërsa aktori u jep trup dhe zë. Pikërisht ky ekuilibër midis tekstit, përfytyrimit dhe interpretimit është një nga tiparet më domethënëse të mendimit të tij estetik. Mendoj se këto fjali zbulojnë edhe diçka për vetë personalitetin e Timo Fllokos: megjithëse është aktor me përvojë, ai nuk e vendos aktorin në qendër të artit, por tekstin dhe imagjinatën. Kjo është një shenjë e përulësisë intelektuale dhe e besimit se arti i madh lind fillimisht nga mendimi krijues, e më pas nga interpretimi. Ky është një këndvështrim me vlerë të veçantë për një studim semiotik mbi teatrin.
