Mbi librin “Për ata që s’u kthyen” të Edona B. Kelmendit, Botimet “Drini”, Ferizaj
I. Parafjalë
Ka libra që rrëfejnë ngjarje dhe libra që mbajnë mbi vete peshën e tyre. “Për ata që s’u kthyen” i Edona B. Kelmendit i përket kësaj të dytës: nuk është thjesht një dëshmi për një episod tragjik të luftës në Kosovë, por një tekst ku kujtesa, dhimbja dhe gjuha bashkëjetojnë në një gjendje të tendosur, pa kërkuar zgjidhje. Rrëfimi nis në një botë të qetë, thuajse idilike, në fshatin Qyshk të rrethinave të Pejës, për t’u thyer në një pikë të vetme kohe — 14 majin 1999 — që mbetet boshti i gjithë përvojës së saj.
Librin e veçon jo vetëm materiali tragjik, por mënyra e përpunimit të tij në gjuhë. Rrëfimi është i ndërprerë, i thyer, herë i tërhequr drejt heshtjes, e herë i përqendruar në ndërhyrje poetike që e ngjeshin përvojën pa e zbukuruar. Proza dhe poezia ndërveprojnë si dy mënyra për të përballuar atë që nuk mund të thuhet drejtpërdrejt.
Përvoja e fëmijës del si prani e pandërprerë, e papërthithur nga koha. Ngjarja rrëfehet nga brenda një plage që mbetet e hapur, jo nga një distancë e sigurt. Kjo i jep tekstit një ton të kursyer, ku fjala matet dhe heshtja bëhet pjesë e kuptimit.
II. 14 maji 1999 – skena si bërthamë
Ngjarja e 14 majit 1999 shfaqet si një varg skenash të përqendruara, ku çdo detaj mbart peshë disproporcionale. Dhuna ndërtohet përmes ndërprerjes: një pyetje e hedhur në ajër, një hap përpara, një goditje, një shikim. Pikërisht në këtë ekonomi të ngjeshur shfaqet intensiteti i përvojës.
Episodi i të atit mbështetet mbi një zhvendosje minimale: ai bën një hap përpara. Ky gjest, në rrethana të zakonshme i parëndësishëm, merr këtu një karakter vendimtar. Është një reagim i menjëhershëm, pothuaj instinktiv, i lidhur me nevojën për të ndërhyrë, për të mos qëndruar pasiv. Menjëherë pas këtij hapi, dhuna e zhvesh këtë gjest nga kuptimi i tij: goditja me fundin e automatikut që i jep befas paramilitari serb, e kthen trupin në objekt dhe e përkul figurën e babait në sytë e fëmijëve të tij, pa e rrëzuar.
Në këtë pikë, rrëfimi zhvendoset nga veprimi te shikimi. Në kujtesë mbetet vështrimi që pason, gjesti i kursyer. I përshkruar si më i rëndë se çdo fjalë, ai shënon çastin kur figura mbrojtëse e babait nuk shembet përpara syve të fëmijës, por madhërohet me aktin martirizues. Teksti e përqendron këtë çast në një komunikim të heshtur, ku kuptimi bartet pa u artikuluar. Fëmija nuk e dëgjon fjalinë; ajo e rindërton: “Mos më mbani mend kështu.” Këtu rrëfimi kalon nga dëshmia në interpretim, duke treguar mënyrën se si trauma përpunohet në kujtesë.
E njëjta logjikë përqendrimi vepron edhe në episodin e tetëmbëdhjetëvjeçarit Ardian, kur paramilitarët e udhërojnë të hyj në shtëpinë që digjet, të digjet bashkë me shtëpinë. Situata paraqitet si një ngurtësim i përgjithshëm: askush nuk lëviz, askush nuk flet, frika nuk shpërthen, por mpikset. Gjuha e dhunës shfaqet përmes një urdhri të thatë, të përkthyer me vështirësi, ndërsa reagimi i viktimës reduktohet në minimum — një zbardhje në fytyrë, një ngrirje e trupit. E ëma nuk klith. Teksti shmang çdo teatralitet dhe e vendos lexuesin përballë një tmerri që paralizon.
Në të dyja rastet ndërtohet një përvojë e dhunës që është njëkohësisht edhe një mënyrë e të parit të saj. Ngjarja rrëfehet nga brenda një vetëdijeje që përpiqet ta kuptojë atë në çastin kur ndodh. Kështu, 14 maji nuk mbetet një datë historike, por një pikë e palëvizshme e përvojës, rreth së cilës organizohet i gjithë rrëfimi i një jetë të tërë, i një bote, që shihet tashmë përmes asaj plage.
III. Figura e babait – bosht etik dhe memuaristik
Në strukturën e librit, figura e babait shndërrohet në bosht rreth të cilit organizohet përvoja dhe kuptimi i saj. Prania e tij del në pah përmes fragmenteve, kujtimeve të shkurtra, gjesteve të përditshme dhe, mbi të gjitha, përmes çastit të ndarjes, para masakrës me burrat e tjerë. Kjo ekonomi e portretizimit e largon figurën nga patetika dhe e vendos si një referencë etike dhe emocionale që vazhdon të veprojë edhe pas zhdukjes fizike.
Vendimi për të mos u larguar, edhe kur rreziku është i qartë, mbetet brenda logjikës së një përgjegjësie të heshtur. Ai qëndron, sepse nuk mund ndryshe. Kështu, figura e babait mbetet në përmasën e njeriut të zakonshëm, aty ku pesha e veprimit bëhet më e ndjeshme.
Çasti i fundit, i rindërtuar përmes dëshmisë së të mbijetuarit, e përforcon këtë dimension. Fjalia “M’i paskan vra dritat e syve… çka më duhet jeta?” qëndron si një përmbledhje e zhveshur e përjetimit. Teksti e lë këtë moment në lakuriqësinë e vet. Edhe urdhri i thjeshtë “Merre, Rexhë!” — i dhënë pak çaste para ekzekutimit — shfaq një qetësi që buron nga vetëdija e skajshme e situatës. Ekonomia e fjalëve e bën momentin më të rëndë se çdo shpërthim dramatik.
Pas humbjes, figura e babait zhvendoset në një plan tjetër: bëhet një prani e brendshme që orienton jetën e autores. Kujtimet mbajnë gjallë një lidhje që vazhdon të veprojë në të tashmen. Në këtë kuptim, babai shfaqet si figurë e mungesës dhe njëkohësisht si burim kuptimi: një pikë referimi nga e cila matet përballja me jetën.
Jeta pas traumës nuk paraqitet si kapërcim apo shërim. Figura e babait përfshihet në përvojë si një element i pandashëm i saj. Pikërisht në këtë përfshirje qëndron një nga përmasat më të forta të librit: mënyra se si humbja bëhet pjesë e strukturës së brendshme të jetës.
IV. Gjuha dhe forma – proza e ndërprerë, poezia si përqendrim
Një nga veçoritë përcaktuese të këtij libri është mënyra se si përvoja organizohet në gjuhë. Fjalitë janë të kursyera, shpesh të shkurtra, të çliruara nga çdo teprim përshkrimor. Kjo ekonomi është një mënyrë për të mbajtur nën kontroll një material që mund të rrëshqasë lehtësisht në patetikë. Teksti e ul qëllimisht zërin dhe e përqendron kuptimin në njësi të vogla, ku çdo fjalë mban peshë.
Kjo krijon një efekt të dyfishtë. Rrëfimi mbetet i kthjellët në sipërfaqe, ndërsa nën këtë kthjelltësi grumbullohet një dendësi e errët përvoje, që ndihet si presion i vazhdueshëm. Heshtja bëhet pjesë e strukturës së kuptimit, jo thjesht mungesë e të thënit. Pikërisht në këtë raport ndërtohet tensioni i brendshëm i tekstit.
Ndërprerja e prozës nga blloqe poetike e ruan këtë tension. Poezia vepron si formë përqendrimi. Aty ku proza shpalos një situatë, vargu e mbledh atë në një kornizë më të ngjeshur, duke e ndalur rrjedhën dhe duke e fiksuar përvojën në një pikë të vetme. Kjo krijon një ritëm të veçantë: rrëfimi ecën, ndërpritet, përmblidhet dhe më pas rifillon.
Poezitë operojnë me një logjikë tjetër kohe. Ato e mpiksin përvojën në formulime të shkurtra, ku ajo përthyhet dhe përqendrohet. Në “Për veten time”, për shembull, rruga nga dhimbja te vetëpërcaktimi paraqitet përmes pohimeve të shkurtra: “Mungesa më rriti, / dhimbja më mësoi”. Këto fjali nuk shpjegojnë; ato vendosin.
Në këtë ndërthurje formash ruhet një ndjenjë e qëndrueshme mase. Edhe në momentet më të ngarkuara emocionalisht, teksti ruan kontrollin mbi vetveten. Kjo vetëpërmbajtje e bën përvojën më të besueshme dhe më të qëndrueshme. Dhimbja mbetet e përqendruar, e mbajtur brenda kufijve të një gjuhe që e njeh peshën e saj.
Në këtë kuptim, forma bëhet pjesë e etikës së tekstit. Mënyra se si thuhet lidhet drejtpërdrejt me atë që thuhet. Dhe pikërisht kjo përputhje mes disiplinës së gjuhës dhe natyrës së përvojës i jep librit një qëndrueshmëri që shkon përtej dëshmisë.
Fragmente të zgjedhura nga libri i Edona B. Kelmendit “Për ata që s’u kthyen”
***
…Pastaj befas një zë i ashpër bërtiti:
– A ka ndonjë shofer kamioni këtu?
Babi im nuk ishte shofer. Ishte profesor. Por i njihte kamionët, sepse punonte bashkë me xhaxhallarët, një punë të ndershme, për të siguruar më shumë të ardhura për familjen, prandaj menjëherë pas asaj pyetje, ai nuk hezitoi të bënte një hap përpara.
Ndoshta vetë kërkesa për shofer, që dukej se lidhej me ndonjë mundësi largimi prej aty, i dha ndjesinë se mund të shpëtonte dikë nga ajo turmë….
Por sapo doli një hap përpara të tjerëve, një paramilitar iu afrua dhe e goditi me fundin e automatikut në bark. Trupi i babit u përkul, u bë dyfish nga dhimbja. Por ende pa u drejtuar, ai ktheu shikimin nga ne.
Atë shikim nuk do ta harroj kurrë! Ishte më i rëndë se çdo britmë, më i thellë se çdo fjalë, Ishte një vështrim që, përveç dhimbjes së trupit, fliste edhe me një dhimbje tjetër, më të heshtur, më të rëndë, me dhimbjen e një babai që, për herë të parë, nuk mund të mbronte as veten, as fëmijët. Ai nuk kishte frikë për veten. Kishte dhimbje që ne po e shihnim ashtu, të përkulur, të goditur, të pambrojtur. Ishte sikur donte të na kërkonte falje që nuk ishte më ai mburoja jonë. Unë e ktheva në fjalë shikimin e tij, sepse e kuptova që donte të thoshte: “Mos më mbani mend kështu!”
***
…Edhe pse babi vazhdonte të rrinte i përkulur nga dhimbja, arriti të mbahej. Nuk ra. Por mamai e dinte se dhimbja e trupit nuk ishte asgjë krahasuar me barrën që ndjente në shpirt. E dinte se ai e kishte kuptuar se përtej asaj barre, përtej asaj goditje qëndronte një e vërtetë tjetër. E kishte kuptuar se ajo ditë nuk ishte më ditë. Ishte fundi.
***
… Pastaj foli njëri prej tyre. Ne nuk e kuptuam çfarë tha, por dikush i përsëriti fjalët e tij në shqipe:
– Cili nga meshkujt këtu është më rritur? Silleni këtu shpejt! E sollën Ardianin, djalin e axhës. Ai sapo kishte mbushur tetëmbëdhjetë vjet, një moshë që në kohë paqje, do të thoshte fillim jete, por atë ditë mjaftonte të konsiderohej burrë.
Një nga paramilitarët iu afrua, e pa drejt në sy dhe i tha me një ton të thatë:
– Hajde, futu brenda! Do të digjesh dhe ti, bashkë me shtëpinë.
Ardiani nuk e kuptonte serbishten. Vetëm i shikonte ata me një hutim të thellë, pa mundur të kuptonte pse po e nxirrnin nga turma. Sytë e tij lëviznin ngadalë, nga njëra fytyrë në tjetrën, sikur kërkonte dikë që do t’i tregonte çfarë po ndodht. Pastaj pa nga mami. E pyeti me sy: çka po thonë?” Mami iu përgjigj me një zë që mezi e nxorri:
– Po të thonë me hy… me hy brenda në këtë shtëpi…
Zëri i saj u këput. Nuk mundi ta përfundonte fjalinë. Por ai e kuptoi. Ishte ajo shtëpi që digjej. Dhe ata po i thoshin të hynte brenda saj.
Ardiani u zbardh në fytyrë, mbeti pa pikë gjaku. Trupi iu drodh njëherë, pastaj mbeti si i ngrirë. U kthye për t’i parë flakët që përpinin muret, e pastaj sytë i mbetën të ngulitur në tokë. As nuk bërtiti, as nuk qau. Ishte bërë si statujë, një fëmijë që s’kishte më as forcë të reagonte, as fjalë për t’u mbrojtur. Në atë çast ai nuk ishte më një tetëmbëdhjetë vjeçar, nuk ishte burrë. Ishte thjesht një shpirt i vogël përballë një vdekjeje të tmerrshme. Turma përreth mbeti e ngrirë. Askush nuk lëvizte, askush nuk pipëtinte, të gjithë shihnin në një vend dhe një rrymë e padukshme përhapte një frikë të ftohtë në ajër.
Nëna e Ardianin kapi kokën me të dy duart dhe u përkul, por nuk bëzani. Si shumë të tjera, e kishte mësuar që zëri mund të ishte rrezik i shtuar për birin e saj. Gratë e tjera ulën kokën, disa nën zë përmendinin emrin e tij, të tjerat shtrëngonin fort fëmijët e vet, sikur në atë shtrëngim të mund të ndalonin fatin e dikujt tjetër. Edhe fëmijët e kuptuan se diçka e tmerrshme po ndodhte. Sytë e tyre ishin të mbushur me lot, por askush nuk qante me zë. Kishte diçka që i ndalonte të qanin. Frika ishte bërë më e madhe se lotët…
… Një paramilitar tjetër iu afrua dhe e pyeti me një shqipe të çalë:
– Sa vjeç je?
– Shtatëmbëdhjetë… – iu përgjigj Ardiani me zë të ulët, pa i ngritur sytë.
– Ulu qaty, – i tha serbi. – Po të lëmë me jetu… edhe një ditë.
Ata ndaluan aty. Por ajo ndjenjë vdekje nuk u largua. Qëndroi pezull mbi ne, si një re e rëndë tymi që nuk lëviz, që nuk ikën nga mushkëritë, që ngjitet pas lëkurës dhe shpirtit.
***
Flakët kishin përpirë çatinë dhe zhurma e trarëve që kërcisnin në kulm, e qeremideve (tjegullave) që binin në tokë si poça që thyhen, më është gdhendur në kujtesë. Sa herë i mbyll sytë, e dëgjoj ende atë zhurmë. Ende e ndjej erën e drurit të djegur, të mishit, të shpresës së tretur. Ajo ishte era e humbjes që s’kishte fund. E dhimbjes që nuk ikte më.
***
Dikur, gjatë ditës, babai e kishte pyetur njërin nga paramilitarët:
– Ku janë familjet tona?!
Ai i ishte përgjigjur ftohtë:
– I kemi mbaruar (ekzekutuar).
Kushëriri kishte treguar se babi ishte kthyer kah ai dhe me një zë të lodhur e të trishtuar i kishte thënë:
– M’i paskan vra dritat e syve… çka më duhet jeta?
Pak çaste më vonë, njëri nga paramilitarët kishte hedhur një shkrepëse para këmbëve të babit dhe burrave që ishin pranë tij. Askush nuk e dinte pse. Çfarë donin? Çfarë prisnin? Rexha, kushëriri që ndodhej ngjitur me babin, i kishte hedhur një shikim të hutuar, të mbushur me pyetje. Babi i ishte përgjigjur shikimit të tij dhe me një zë të qetë, por të prerë, i kishte thënë: – Merre, Rexhë! Asnjë fjalë tjetër. Vetëm ajo. Sikur në atë fjalë të vetme të mund të përmblidhej gjithçka që mund të thuhej para fundit. Kur Rexha ishte përkulur për ta marrë shkrepësen, ata kishin qëlluar me rafale automatiku. Krismat kishin shpërthyer njëra pas tjetrës, duke përzier britma, pluhur e gjak.
Në atë çast kaosi, kushëriri i babit kishte arritur të kërcente prej dritares dhe të ikte. Ajo shtëpi, që ende nuk ishte e përfunduar, i kishte dritaret të mbyllura me najlon dhe pikërisht përmes atyre najlonëve të grisur, ai kishte marrë arratinë, mes plumbave dhe zjarrit.
***
Ne fëmijët që ishim pak më tutje, nuk e dëgjuam fjalinë e tij të fundit me gjysmë zëri, por dëgjuam britmat. Pastaj kujën. Zërat e grave që çanin natën dhe thyheshin si qelqi. Disa binin përtokë pa frymë, të mpira nga dhimbja; të tjerat qanin me dënesje, duke thirrur emra që nuk do t’u përgjigjeshin më.
***
Unë isha e thyer. E humbur. Në trupin tim ndodhej një qetësi e çuditshme, një si ngrirje e thellë, që më jepte shumë dhimbje, por asnjë pikë loti. Një heshtje e akullt që nuk të lejonte as të qaje. Ishte një pjekuri e hidhur që më kishte shtyrë përpara, pa më pyetur nëse isha gati.
***
Nuk hanim. Nuk flinim. Nuk flisnim. Jetonim me frymën ndalur. Zëri na ishte shuar; flisnim vetëm me pëshpërima, si shpirtra që kishin humbur fjalën… Në mëngjes rrugët ishin bosh. Ajri mbante një erë të rëndë, erën e djegies, të trupave, të shtëpive, të shpresës që piqej dhe digjej bashkë me gjithçka tjetër. Ditët që pasuan nuk kishin emra. Nuk kishin data, as orë, por as çaste. Ishin vetëm një rrjedhë e zymtë, si një errësirë e dendur ku ora nuk lëvizte. Nuk shihnim më fare Çfarë ndodhte jashtë; gjithçka zhvillohej brenda nesh. Ato që po i jetonim ishin skena tragjike që njerëzimi i kishte parë dhe riparë që nga agimi i historisë së tij. Kishim mbetur të mbërthyer në atë ditë që na vodhi jetën që deshëm. Ajo që mbeti nuk ishte asgjë tjetër, përveç një trondoitje e vazhdueshme. Nuk flisnim, nuk pyesnim, nuk prisnim. E jetonim një përditshmëri që nuk ndryshonte. Edhe dielli, kur dilte, dukej i njëjtë me natën. Koha kishte humbur kuptimin. Jeta po ashtu.
***
Çdo mëngjes pyes veten: si vazhdon jeta kur zemra jote nuk jeton më?… Pothuaj u çmenda. Humba shkëndijën time udhërrëfyese. Pikova gjak në heshtje. Prandaj nuk mund të them se e përballova, unë mbijetova.
***
Kujtimet nuk vdesin. Ato mbesin të gjalla, të fshehura në rrudhat e ditëve tona, dhe nganjëherë mjafton një detaj i vogël, si një xhaketë, për t’i zgjuar ato me gjithë forcën e tyre. Dhe unë, edhe sot, vazhdoj t’i ruaj. Sepse në çdo kujtim të tij, gjej një copëz të vetes sime që ende nuk është shëruar.
…Dashuria nuk më bëri të harroj kush jam, por më dha mundësinë të vazhdoj të jem: të jem vajza e një martiri, të jem një grua që nuk hoqi dorë nga jeta, të jem një nënë që, një ditë, do ta tregoj të vërtetën, pa frikë… E kuptova se dashuria nuk është një rezervuar që zbrazet, por një burim që zgjerohet, thellohet, rritet bashkë me jetën.
E dashur unë!
E vërteta është kjo: ti nuk je vetëm ajo që të ndodhi, por gjithçka që ndërtove përtej saj.
PËR VETEN TIME
Unë jam ajo vajza që qau,
por lotët e saj u bënë fjalë.
U përkul, por në kujtimin e tij gjeti forcë.
Mungesa më rriti,
dhimbja më mësoi;
por zëri i babit më tha:
“Mos e ul kokën.”
Unë nuk jam vetëm plagë,
jam edhe drita që ai la.
Dhe kjo trashëgimi më mban gjallë.
