Ca mesime te vyera…
Ka njerëz që i njeh përmes librave dhe mendon se i njeh mjaftueshëm. Pastaj vjen një ditë kur ulesh përballë tyre dhe kupton se librat kanë treguar vetëm një pjesë të së vërtetës. Pjesa tjetër gjendet te buzëqeshja, te mënyra si të presin, te respekti që tregojnë për bashkëbiseduesin dhe te kujtimet që lënë pas.
Kështu më ka ndodhur me akademikun Rexhep Qosja.
Për dekada të tëra e kisha njohur si studiuesin, shkrimtarin, polemistin dhe intelektualin që kishte shenjuar mendimin shqiptar. Por fati më dha mundësinë ta takoja disa herë nga afër, në cilësinë time si operator dhe realizues dokumentarësh. Katër takime, të lidhura me katër figura të rëndësishme të kulturës sonë, u shndërruan për mua në katër mësime të vyera jo vetëm për historinë dhe letërsinë, por edhe për fisnikërinë njerëzore.
Rexhep Qosja dhe Kristo Frasheri
Takimi i parë ishte për te dhënë një intervistë në filmin dokumentar që, së bashku me regjisorin dhe skenaristin e mirënjohur Ylli Pepo, po xhironim mbi jetën dhe veprën e historianit të madh Kristo Frashëri.
Ai na priti tek hyrja e shtepise, ne Kodren e Diellit ne Prishtine. Mbaj mend qetësinë e studios së tij, librat që rrethonin muret dhe përqendrimin me të cilin ai ndiqte çdo pyetje. Kur nisi të fliste për Kristo Frashërin, nuk po dëgjoja thjesht një akademik që komentonte një koleg. Dëgjoja një intelektual që po i jepte vendin e merituar një personaliteti që kishte ndriçuar historinë shqiptare me punën e tij.
Në fjalët e Qoses kishte respekt, por jo lavdërim formal. Ai fliste me argumente, me kujtime dhe me bindjen e njeriut që e njeh peshën e dijes. E vlerësonte Frashërin si një historian që kishte ditur të mbetej besnik ndaj së vërtetës shkencore edhe në kohë të vështira. Kamera ime regjistronte zërin e tij, por në të njëjtën kohë regjistronte edhe emocionin e një njeriu që nderonte një bashkudhëtar të rëndësishëm të kulturës kombëtare.
Prof. Qosja dhe Jakov Xoxa
Më vonë erdhi takimi kushtuar Jakov Xoxës.
Regjisori Ylli Pepo, një ish student i Jakovit në Fakultetin Histori –Filologji, (njëkohësisht e kish patur edhe udhëheqës të diplomës,) nguli kembë qe ti mernim një opinion për shkrimtarin tonë të madh në dokumentarin që po realizonim kushtuar 100 vjetorit të lindjes.
Nuk e harroj mënyrën se si ndryshoi ritmi i ligjërimit të tij sapo përmendi autorin e “Lumit të Vdekur”. Dukej sikur po rikthehej në një botë letrare që e kishte shoqëruar gjatë gjithë jetës. Ai foli për Xoxën si për një mjeshtër të madh të realizmit shqiptar, si për shkrimtarin që kishte ditur të krijonte personazhe të gjalla dhe të paharrueshme.
Në atë intervistë mësova se si një shkrimtar i madh mund të flasë për një tjetër shkrimtar të madh pa asnjë shenjë xhelozie apo rivaliteti. Përkundrazi. Në fjalët e Rexhep Qoses ndjehej gëzimi i njeriut që e sheh letërsinë si një pasuri të përbashkët kombëtare.
Dhe surpriza erdhi më pas: Gjatë premierës së filmit në Akademinë tonë të Shkencave dalja në ekran e Prof, Qoses u prit papritur nga duartrokitje te gjata, gjë që ndodh shumë rrallë në shfaqjet e dokumentarëve. Ishte respekti dhe nderimi unanim për dy figura të ndritura…
Profesori dhe Daut Gumeni
Një kujtim tjetër i bukur lidhet me Daut Gumenin. Ishte një bisedë ndryshe. Në të ndërthureshin historia, vuajtja, qëndresa dhe letërsia. Qosja foli me respekt për kalvarin e gjatë të burgjeve dhe persekutimeve që kishte përjetuar Gumeni. Por ai nuk e shihte vetëm si një ish-të burgosur politik. Për të, Daut Gumeni ishte një zë i rëndësishëm i kujtesës shqiptare, një dëshmitar i kohës së tij dhe një autor që kishte ditur ta shndërronte përvojën personale në reflektim shoqëror. Ai vlerësoi lart veprat e tij, ato në prozë ,por edhe në poezi, në publicistikë, por edhe në përkthimet sin je intelektual që di të zgjedhë me sqimë për popullin e vet.
Teksa e dëgjoja, më krijohej përshtypja se ai kishte një aftësi të rrallë: të dallonte gjithmonë njeriun pas veprës dhe veprën pas njeriut.
Akademiku dhe Shefkije Islamaj
Takimi i katërt ishte kushtuar gjuhëtares së njohur kosovare Shefkie Islamaj. Kjo ishte ndoshta edhe intervista e fundit e tij, sepse pas pak kohe ai u nda nga jeta. Kesaj radhe u takuam ne Institutin Albanogjik të Prishtinës. Ai I cmonte dhe I deshte shumë kolegët. Një prej tyre eshte edhe Shefkije Islamaj, per te cilën po realizohet një film I plotë dokumentarPër të kanë folur studiues te shquar të gjuhës shqipe si profesoret Xhevat Lloshi, Floresha Dado, Valter Memishaj, Tefeë Topalli, Ali Jashari etj.
Nuk mund të mos i kërkonim edhe Prof. Qoses te na fliste. Ai edhe pse i pamundur fizikisht, u tregua menjeherë i gatshëm.
Në këtë intervistë më bëri përshtypje admirimi i tij për punën shkencore. Ai fliste për profesoren Islamaj me respektin që një studiues i madh ka për një tjetër studiues serioz. E vlerësonte si një nga personalitetet më të rëndësishme të gjuhësisë shqiptare në Kosovë, si një grua që ia kishte kushtuar jetën studimit të gjuhës shqipe dhe ruajtjes së vlerave të saj.
Në çdo fjali të tij kuptohej se për Rexhep Qosen puna shkencore nuk ishte vetëm profesion. Ishte mision.
Rexhep Qosja, Njeriu…
Por kujtimet e mia nuk mbarojnë me intervistat. Ka njerëz që i njeh përmes librave dhe mendon se i njeh mjaftueshëm. Pastaj vjen një ditë kur ulesh përballë tyre dhe kupton se librat kanë treguar vetëm një pjesë të së vërtetës. Pjesa tjetër gjendet te buzëqeshja, te mënyra si të presin, te respekti që tregojnë për bashkëbiseduesin dhe te kujtimet që lënë pas.
Kështu më ka ndodhur me akademikun Rexhep Qosja. Ato vazhdojnë me mikpritjen. Sa herë kam hyrë në shtëpinë e tij, nuk kam ndjerë peshën e emrit të madh, por ngrohtësinë e njeriut të thjeshtë. Më ka pritur me mirësjellje, me respekt dhe me atë kulturë të vjetër shqiptare që e bën mysafirin të ndihet si në shtëpinë e vet.
Shpesh, pasi përfundonin xhirimet, bisedat vazhdonin gjatë. Flitej për libra, për ngjarje historike, për njerëz që kishin lënë gjurmë në kulturën tonë. Për mua ato çaste ishin po aq të vlefshme sa vetë intervistat.
Një vend të veçantë në kujtesën time zënë shënimet që ai më ka falur. Janë disa rreshta të shkruar me dorën e tij, që i ruaj me kujdes të veçantë. Sa herë i shoh, më kujtojnë jo vetëm autorin e tyre, por edhe kohën e kaluar në biseda e takime. Po kështu ruaj me dashuri korrespondencën që kemi shkëmbyer ndër vite, si dhe komunikimin me nipin e tij të përkushtuar, Valjetin. Janë letra e mesazhe që flasin për një marrëdhënie të ndërtuar mbi respektin dhe mirëkuptimin.
Lulet nga Detroiti i largët…
Një episod i bukur lidhet me djalin tim, Zamirin, që jeton në Detroit. Kur mori vesh për projektet tona me akademikun, ai vendosi t’i dërgonte një tufë lulesh si shenjë respekti dhe mirënjohjeje. Ishte një gjest që përshkoi oqeanin. Më vonë mësova se Rexhep Qosja e kishte vlerësuar shumë atë dhuratë.
Më pëlqen ta kujtoj atë moment si një urë simbolike midis brezave, midis kontinentëve dhe midis njerëzve që i bashkon respekti për dijen dhe kulturën. Sot, kur rikthehem me mendje te këto katër takime, më duket sikur kam regjistruar shumë më tepër sesa katër intervista. Kam regjistruar copëza historie, mendime që mbeten dhe kujtime që nuk zbehen.
Rexhep Qosja do të mbetet në historinë e kulturës shqiptare si një nga mendjet më të ndritura të saj. Por në kujtesën time ai do të mbetet edhe si njeriu që dinte të dëgjonte, të vlerësonte, të falënderonte dhe të nderonte të tjerët. Dhe pikërisht këtu, besoj unë, qëndron madhështia e vërtetë e tij: jo vetëm te veprat që ka shkruar, por edhe te gjurma njerëzore që lë pas te ata që kanë pasur fatin ta takojnë.
Sot, kur kujtoj ato takime, më duket sikur në arkivin tim nuk ruhen vetëm pamje filmike. Ruhen zëra, mendime, buzëqeshje, shtrëngime duarsh dhe çaste njerëzore që nuk i kap dot plotësisht as kamera më e mirë. Ruhen fjalët e një intelektuali që dinte të vlerësonte të tjerët pa kursim dhe të debatonte pa cenuar askënd. Ruhen kujtimet e një njeriu që e kishte bërë dijen mënyrë jetese dhe fisnikërinë mënyrë komunikimi.
Në raftin ku mbaj librat, mes shumë dokumenteve e kujtimeve, gjenden edhe shënimet e tij, letrat e shkëmbyera ndër vite dhe fotografia e tufës së luleve që erdhi nga Detroiti. Janë gjëra të vogla në dukje, por që për mua kanë peshën e një trashëgimie shpirtërore.
Dhe sa herë i shoh, më kujtojnë se kam pasur fatin të takoj jo vetëm akademikun Rexhep Qosja, por edhe njeriun Rexhep Qosja.
