Revista më e madhe kulturologjike e Maltës, online, “IL – Pont” në numrin e saj të fundit (korrik 2026) ka botuar një intervistë të gjatë me shkrimtarin Besnik Mustafaj lidhur me botimin në italisht të romanit të tij “NJË SAGË E VOGËL” (Castelvecchi, 2018). Bisedën e ka zhvilluar drejtori i revistës, poeti dhe përkthyesi Patrick J Sammut.
Kur dhe përse lindi ideja për të shkruar një roman si ky?
Ideja për të shkruar romanin Një sagë e vogël lindi shumë kohë më parë, ndoshta në vitin 1984.
Isha një gazetar i ri dhe kisha shkuar për të përgatitur një reportazh në një minierë bakri, në veri të Shqipërisë. Pranë galerive ku punonin minatorët e lirë, të cilët ishin objekti i reportazhit tim, ndodhej edhe një nga kampet më të tmerrshme të punës për të burgosurit politikë në vend. Atje nuk më lejohej të hyja.
Por rastësia deshi që njëri nga komandantët e burgut të ishte një mik i fëmijërisë, të cilin nuk e kisha parë prej vitesh dhe as e dija se ç’rrugë kishte marrë në jetë. U takuam rastësisht në restorantin e minierës. Ishte ai që më futi në kampin e ndaluar.
Në hyrje të kampit ndodhej një ndërtesë e vogël, pa dritare. Shoqëruesi im më shpjegoi se quhej «dhoma e posaçme». Aty flinin të burgosurit që arrinin të merrnin leje për të kaluar një natë me gruan. E binda të më lejonte të hyja brenda. Bëra dy a tre hapa. Nuk kishte asgjë për të parë. Ishte vetëm një dhomë, me një shtrat, një banjë dhe një rubinet. Dola prej andej i kapluar nga tmerri.
Pikërisht në atë çast më lindi ideja për ta shkruar romanin, ndonëse isha i bindur se ai nuk do të botohej kurrë. Regjimi stalinist më dukej monolit dhe i pacenueshëm.
Në ditët dhe javët që pasuan, mendova gjatë për këtë temë, derisa krijova një përfytyrim të plotë të saj: për Shqipërinë, shekulli XX ishte shekulli i parë i pavarësisë nga pushtimi osman. Gjatë atyre dekadave, ajo kishte njohur tre regjime, krejtësisht të ndryshme nga njëri-tjetri nga pikëpamja ideologjike: monarkinë, pushtimin fashist dhe diktaturën staliniste. Tre regjime që kishin vetëm një element të përbashkët: burgjet politike, ku mbylleshin kundërshtarët e regjimit.
Horizonti im si shkrimtar u zgjerua. Romani do të pasqyronte këtë realitet të burgjeve politike, i cili, në mënyrë cinike, rezultonte të ishte i vetmi element që i jepte koherencë historisë politike të Shqipërisë së pavarur.
Pastaj, historia e botimit të romanit do të ishte më vete një roman.
Tema të tilla si kujtesa dhe brezat — Osoja, Omeri dhe Bardhyli — kanë rëndësinë e tyre në këtë roman. Përse?
Romani është konceptuar si një sagë familjare. Vetëm në këtë mënyrë të tre brezat — Osoja, Omeri dhe Bardhyli — mund t’ia përcillnin njëri-tjetrit trashëgiminë kryesore, që është kujtesa.
Këtë roman e kam shkruar kur isha shumë i ri; duhet të kem qenë rreth njëzet e shtatë vjeç dhe kisha fare pak përvojë në të shkruarit e prozës. Skema që kisha zgjedhur për zhvillimin e rrëfimit më jepte mundësinë të përfshija të gjithë shekullin XX shqiptar. Por është një skemë klasike, lineare, më e thjeshta e mundshme. Kisha edhe një mendim të dytë, le të themi pragmatik, që lidhej me mundësinë për ta botuar romanin në pjesë të veçanta, në mënyrë që t’i shpëtoja disi censurës. Ja përse romani është ndarë në tre libra, ku secila pjesë mund të funksionojë edhe më vete, e shkëputur nga të tjerat. Vetëm autorët që kanë shkruar nën diktaturë, me sëpatën e censurës mbi qafë, e dinë se me çfarë problemesh jashtëletrare duhet të përballet një shkrimtar në një kontekst të tillë politik.
Sa të rëndësishme janë në vendin tuaj mitet, legjendat dhe heronjtë? Ekziston një vijë e padukshme që i ndan heronjtë nga kriminelët dhe kjo varet nga kohët në të cilat jetojmë. Sa e vërtetë është kjo?
Diktaturat staliniste, si ajo që sundoi Shqipërinë për dyzet e pesë vjet, kujdesen të ndërtojnë një shoqëri me ngjyrime të theksuara folklorike. Vetëm në këtë mënyrë regjimi arrinte t’i nguliste shoqërisë një model arkaik dhe skajshmërisht të thjeshtuar të menduari, duke e bërë shumë më të lehtë nënshtrimin e individit ndaj pushtetit qendror, i cili, në vetvete, përbënte një qendër të mistifikuar për bashkësinë.
Në këtë lloj procesi të pandërprerë edukimi, të vënë në jetë nga regjimi, mitet, legjendat dhe heronjtë janë një lëndë e domosdoshme. Keni të drejtë kur thoni se vija që i ndan bëmat e një heroi nga ato të një krimineli është e padukshme dhe varet nga koha në të cilën jetojmë. Kjo do të thotë se një vijë e tillë ekziston realisht vetëm në shoqëritë arkaike ose në ato që jetojnë nën një diktaturë. Sigurisht, jo në shoqëritë e lira, ku dallimi ndërmjet heroit dhe kriminelit është i qartë.
Kështu, edhe heronjtë kanë karakter historik dhe, rrjedhimisht, edhe politik. Të paktën, ky është mësimi që më ka dhënë historia e vendit tim.
Me të gjithë mekanizmat e saj të joshjes dhe, njëkohësisht, të frikësimit, diktatura e shtyn individin të adhurojë mitet, legjendat dhe, po ashtu, heronjtë, bëmat e të cilëve regjimi i përvetëson dhe i mistifikon, për t’ua përshtatur synimeve politike të pushtetit.
Më tej në roman ndeshemi me një rrëfim — atë të shkruar nga gazetari dhe drejtori Andrea Bodeci — brenda rrëfimit kryesor, atij të Mustafajt. Përse kjo zgjedhje? Flitet gjithashtu për «pushtetin hyjnor të romancierit, i cili shtrihet edhe mbi fatet tokësore të atyre që së shpejti do të shndërroheshin në personazhe letrare» (f. 186). A e ndieni edhe ju këtë pushtet kur shkruani?
Kam folur për romancierin, sepse personazhi im, i cili përpiqet ta shndërrojë në roman historinë që zhvillohet në qytetin e tij, nuk u bë poet. Pra, mund të kisha folur edhe për pushtetin hyjnor të poetit. Besoj se kjo qasje hedh dritë mbi marrëdhënien e veçantë që shqiptarët, si një nga kombet më të lashta të Europës, kanë me përjetësinë.
Në fillim, domethënë në lashtësi, kjo ishte një mënyrë për ta mposhtur vdekjen. Një njeri, të cilit i kushtohej një këngë ndërsa ishte ende gjallë, konsiderohej si një qenie më e lartë, e destinuar t’i mbijetonte vdekjes së natyrshme. Më pas, në qytetërimin modern, ky virtyt u zvetënua dhe u shndërrua në kotësi, sepse u bë pasqyrë e marrëdhënies së shqiptarit me lavdinë.
Më pyesni nëse edhe unë, si romancier, e ndiej një pushtet të tillë kur shkruaj. Nuk kam menduar kurrë se si mund t’i përgjigjesha një pyetjeje të tillë. Ndoshta, në mënyrë të pavetëdijshme, e ndiej disi edhe unë. Sistemi diktatorial komunist krijoi jo vetëm policinë e vet politike, por edhe letërsinë e vet, e cila ishte pjesë thelbësore e propagandës. Shkrimtarët merrnin udhëzime për arketipin e personazhit negativ, të cilin duhej ta demonizonin dhe ta mbulonin me turp, si edhe për arketipin e personazhit pozitiv, të cilin duhej ta ngrinin mbi piedestal dhe ta bënin të shkëlqente, që ta shihnin të gjithë.
Kur ky sistem çnjerëzor u shemb në vendin tim, unë isha tridhjetë e dy vjeç. Kisha shkruar nën të për pesëmbëdhjetë vjet. Është e vështirë të kem dalë prej tij pa qenë prekur sadopak nga e keqja.
Po të them se brenda atij që shkruan ka diçka nga Hyqmet Hidi, nga Mala i Marrë, nga Pashai dhe gjithashtu nga Andrea Bodeci, si do të përgjigjeshit?
Do të përgjigjesha pa ngurrim se, po, brenda atij që shkruan gjendet domosdoshmërisht një lloj mozaiku i vogël i të gjithë personazheve të tij. Por këta personazhe nuk janë pjesë e lindur e karakterit apo e mendësisë së shkrimtarit. Pra, ata nuk kanë shpirtin e shkrimtarit. Përndryshe, shkrimtari i gjorë do të vuante në mënyrë të pashërueshme nga skizofrenia.
Të gjithë këta personazhe gjenden, në një mënyrë ose në një tjetër, në kujtesën jetësore të shkrimtarit. Më pas, për nevojat e shkrimit, ata kalojnë në imagjinatën e tij. Në një intervistë me Ibsenin, gazetari citon një fjali të njërit prej personazheve të tij, duke e paraqitur si mendim të autorit. Ibseni e kundërshton: «Unë nuk jam personazhi im», thotë.
Gurët në roman: ata që Hyqmeti i fut në burg pas rënies së regjimit dhe guri që Linda lind në fund të romanit. Çfarë kuptimi kanë saktësisht? A lidhet kjo me tonin absurd që është i pranishëm në roman?
Para së gjithash, duhet të them se jam nisur nga një ngjarje e vërtetë: ajo e gardianit Hyqmet Hidi, i cili, duke mos e duruar dot pamjen e burgut të zbrazët, i mbushi qelitë me gurë. Kjo ndodhi në shtator të vitit 1943, në një qytet shqiptar. Italia fashiste kishte rënë. Komunistët nuk ishin ende gati ta merrnin menjëherë pushtetin, ndërsa ushtria naziste nuk kishte mbërritur ende. Kështu, qyteti mbeti për disa ditë pa ndonjë autoritet shtetëror. Si pasojë, edhe burgu, që ndodhej në kështjellën mesjetare, mbeti i zbrazët. Gardiani pësoi një krizë çmendurie dhe i mbushi qelitë me gurë.
Një shkrimtar i mirë duhet të shkojë gjithmonë përtej një ngjarjeje konkrete, të ndodhur në realitetin historik ose shoqëror, prej së cilës ka marrë frymëzim. Jam përpjekur ta bëj këtë. Në përfytyrimin tim, gurët janë lënda me shkallën më të ulët të ndjeshmërisë në mjedisin që na rrethon. Për të përkufizuar një njeri mizor, në shqip themi: «e ka zemrën gur». Hyqmet Hidi shpreh kënaqësinë e tij që të burgosurit e vet «prej guri» nuk ankohen dhe nuk rebelohen për të kërkuar ndonjë të drejtë. Kështu, në romanin tim, më shumë sesa me absurdin, «gurët» duhen lidhur me një gjendje çnjerëzimi, në të cilën ekzistenca e burgut politik e shtazëron mbarë shoqërinë.
