Përgatitur nga Prof. Dr. Diana Kristo
Prof. Dr. Diana Kristo
Një vëllim antologjie nën emrin e Shekspirit me titull The Passionate Pilgrim (Shtegtari i Dashuruar), botim i Jagardit (William Jaggard) doli në dritë më 1599. Botuesi kishte pikasur interesimin në rritje për sonetet e Shekspirit dhe përmblodhi njëzet poezi në një vëllim të vetëm, duke pretenduar se të gjitha i përkisnin atij. Por botimi përmbante mjaft pasaktësi lidhur me autorësinë e poezive. Vetëm disa syresh mund t’i atribuohen me siguri Shekspirit. Poezitë e tjera janë qëmtuar aty këtu nga autorë bashkëkohës si Christopher Marlowe, Richard Barnfield, Bartholomew Griffin, Thomas Wilkes e të tjerë.
Për asojë, The Passionate Pilgrim nuk është një poemë e vetme, por një përmbledhje mozaiku poetik kompozimesh të shkurtra, nga të cilat vetëm pesë cilësohen si zëri autentik i Shekspirit, ndërsa të tjerat u përkasin ose autorëve të sipërpërmendur, ose mbeten me origjinë të paqartë.
Në esencë, The Pasionate Pilgrim shpalos kompleksitetin e marrëdhënieve romantike nëpërmjet pasqyrimit të temave të dashurisë, dëshirës, bukurisë, epshit dhe virtytit, nga përgjërimi i sinqertë e flirtimi i lehtë deri te zhgënjimi, tradhtia dhe malli, duke krijuar një tablo të gjallë të marrëdhënieve romantike si përplasje midis pasionit dhe arsyes, ndershmërisë dhe iluzionit. Disa nga poezitë janë lodruese, pasqyrë e vrojtimeve mendjemprehta e me humor të lojës së dashurisë, ndërsa të tjerat janë përsiatje e hollë midis asaj çka është vërtetësisht e ndjerë dhe mashtrimit të ëmbël që dashuria shpesh vesh me petkun e sinqeritetit. Vëllimi konturon dashurinë si një dëshirë fizike dhe dhimbje emocionale, një lidhje romantike dhe një realitet i hidhur i marrëdhënieve njerëzore.
Shtegtari i Dashuruar, megjithëse i shqipëruar aty nga vitet 1970 nga Alqi Kristo, virtuoz i përkyer i verbit dhe nuancave ekuivalente kulturore, mbeti në dorëshkrim deri në ditët e sotme. Versioni shqip ruan finesën dhe rrjedhshmërinë e gjuhës së pastër shqipe, lehtësinë e të kuptuarit të idiomatikës dhe metaforës së pasur sheskpiriane,
Shpreh mirënjohjen time të sinqertë ndaj Ex Libris dhe në mënyrë të veçantë ndaj Bujar Hudhrit, botuesit të palodhur e me standarde të rralla, për bashkëpunimin korrekt e profesional si dhe për besimin e palëkundur, përkujdesjen dhe dashurinë e tij ndaj fjalës së shkruar, në mbështetje të vlerave të letërsisë së vërtetë.
SHTEGTARI I DASHURUAR
I
Kur dashnorja betohet të vërtetën mishëron,
Unë e besoj, ndonëse e di që gënjen;
Ajo pandeh syri im axhami s’shikon,
I parrahur me dredhitë false, s’vëren.
Më kot mendoj që më merr ende të ri,
Ndonëse e di që po më ikën jeta,
Buzëqesh, e i zë besë gjuhës plot dredhi,
Nga të dy palët shëmtuar shkelet e vërteta.
Po pse s’tregon se është e pabesë?
Dhe unë pse s’pranoj se qenkam plakur?
Oh, shtirjen dashuria e ka shpresë,
Dhe pleqëria s’pranon q’ është vakur.
Kështu pra njëri tjetrin e gënjejmë,
Fajet, me rrena, në lajka i kthejmë.
II
Kam dy dashnorë që s’janë të ngjashëm,
Një më gëzon e një më ka helmuar;
I miri engjëll është burrë i pashëm
Dhe shpirti i lik, një grua e shëmtuar.
E liga grua më tërheq në ferr,
Më ysht ta zboj pra, engjëllin pa faj
Dhe shenjtin tim ta bëj një djall për sherr,
T’ia ndyj dëlirjen me shëmtinë e saj.
Dhe si të kthehet engjëlli në djall,
Unë nuk do ta njoh, por do dyshoj;
Ata të dy, do bëhen miq për mall,
Por engjëlli do bëhet djall, besoj.
Nuk do ta di, por do rroj me dyshim,
Se mos ajo ma flak të mirin tim.
III.
Fjalët hyjnore që më shpreh me sy,
Që bota të t’i kthejë, s’ka guxim,
A mjaftojnë vallë të të falin ty,
Kur shkel betimin, pa ndonjë dënim?
Me gra nuk merrem, por do të provoj,
Se ti je perëndeshë, prandaj s’të ndaj,
Dhe dashurinë do të ta fitoj,
Me q’ është hyjnore, turpin mund ta laj.
Betimi im është frym’ që avullon;
Atëherë ti o diell që ndrit në botë,
Ma davarit betimin që më sundon,
Që kur ta shkel, të mos kem faj të plotë.
Se ç’ budalla s’do shkelte atë be
Për të fituar parajsën përmbi dhe?
IV
Citer’ e ëmbël rri te një përrua,
Tok me Adonin, freski e rinisë,
Përkëdhel djalin me sy si fajkua,
Tamam si mbretëresh’ e bukurisë.
Ca ngjarje q’e dëfrenin i rrëfente,
Dhe ca dhurata që fort e tundonin;
E prekte lehtë, zemrën t’ia rrëmbente,
Të tilla prekje, nderin ia cenonin.
Por ca nga mosh’ e mitur, pa guxim,
E ca nga turi i plaçkës, ca nga data,
Karremin s’desh ta prekte për dëfrim,
Por qeshte e tallej me ato dhurata.
Ajo mbretëreshë, u shtri në shpinë e u bë gati
Ai budall kokëshkretë, ia mbathi nga inati.
V
Në dashuria më cyt të shkel benë,
Besa çmeritet po s’ jepet për bukurinë;
Ndonëse besëthyer, për ty nuk shkel benë,
Mendimet e mia si lisa, për ty si shelg përkulen.
Nga fletët e shelgut merr mësim;
Mësimi i këndshëm është si dhuratë;
Kush të njeh ty, ka dije e durim
Dhe kush të lavdëron, ka edukatë.
Është injorant ai që s’të admiron,
Këtë e çmoj sepse t’ admiroj vetë;
Të shkrepin sytë, zëri të gjëmon,
Muzikë e zjarr i ke kur je e qetë.
Hyjnore je, por mos shko me të tjerë Që të të ngre në qiell kurdoherë.
VI
Posa thau dielli vesën mëngjesore,
Porsa kopeja zuri hijen vetë,
Citera zjarr me dashuri trupore,
Priti me mall Adonin kokëshkretë.
Pranë një shelgu aty në përrua,
Ku shkonte vapën Adoni çdo ditë,
M’e nxehur se dita ajo u afrua
E priste djalin tamam si në pritë.
Ai sa erdhi, u ul përmbi bar,
I hoqi rrobat, buzë ujit ndali;
Dielli vështronte botën me sy zjarr,
Por jo siç nguli sytë ajo te djali.
Porsa e pa, ai u vërvit n ‘ujë: “O Zot, tha ajo, përse s’ më bëre ujë?”
VII
E bukur, por luhat dashnorja ime,
E ëmbël si pëllumb, por namuz prekur;
E pastër xham, por bëhet copë e thërrime,
E butë dyllë, por ndryshket si hekur.
Zbardhon e skuq si trëndafil i ri,
Por s’e kalon askush në pabesi.
Sa herë i puq buzët me të miat,
Çdo puthje e shoqëron me plotë betime,
Ç ‘përralla shpik që të m’i ngopë shijat,
Trembet mos humbë dashurinë time!
Por tek më shfaq të tillë dashuri,
Betime e lot i bën për qesëndi.
Nga dashuria porsi kashta digjet,
Por shpejt, si kashtë e dogji dashurinë;
Ashtu siç i ndërtoi, i shembi shtigjet,
Se nuk e respektoi besnikërinë.
A ishte kjo lavire a dashnore?
Të mirën e ktheu keq, të dyja horre.
VIII
Kur poezia puqet me muzikën,
Ashtu siç puqet motra me vëllanë,
Kjo dashuria jonë e shton lirikën,
Se një do ti, një unë, jemi pranë.
Ty të pëlqen Doulendi me lahutë
Sepse magjeps çdo ndjenjë njerëzore,
Dhe mua Spenseri se di të futë,
Më fort se kush, idera madhështore.
Ty të pëlqen të dëgjosh melodi
Nga Fobi q’ep muzikë mbretërore,
Dhe unë zhytem n’ atë ëmbëlsi
Siç zhytet dhe ai në këngë eprore.
Një Zot për të dy, siç thotë poeti,
Dashnorët shkrihen tok te njëri tjetri.
IX
Një ditë, mbretëresh’ e dashurisë,
……………………………………………….
M’ e zbehtë se pëllumbi prej mërzisë,
Për hir t’ Adonit krenar e të egër;
Ajo qëndron mbi një kodër të lartë,
Kur vjen Adoni me bri e langonj,
Nga epshi ndezur, mbretëresh’ e zjarrtë,
Të hynte n ‘ato toka, s’e lejoi.
“Një herë, – tha, – kam parë një djalosh,
Në këtë pyll, plagosur nga një derr,
Në kofshë thellë, ja këtu përposh,
Shikoma kofshën, plagë e rëndë, tmerr.”
Tek ia tregoi, ai pa plagë shumë
Dhe iku vrap me turp, sikur kish punë.
X
Lule e këputur herët, fishket shpejt;
Këputet gonxhja e fishket kërcelli!
Perla e nxjerrë herët, nxihet krejt!
Të bukurën më shpejt e rrëmben qielli!
Si mollë e gjelbër në pemë, e paprekur,
Q’ e rrëzon era ende të papjekur.
Unë vajtoj për ty pa pasur shkak,
Sepse në testament s’ më le asgjë,
Por prapë them, se s’ më ke lënë pak,
Se unë kurrë s’të kërkova gjë.
Oh, po moj shoqe e dashur, të lyp ndjesë,
Ti më ke lënë dëshpërim në pjesë.
XI
Me Adonin Afërdita po qëndronte,
Nën hije, tek një lis, për dashuri,
Se si e kapi Marsi i tregonte
Dhe kjo iu dorëzua për çudi!
“Kështu, – tha, – më pushtoi e më koriti”
Dhe e pushtoi Adonin për një grimë;
:Kështu, – tha, – mbreti i luftës më shkopsiti”
Dhe i zbuloi djaloshit bukurinë;
“Kështu, – i tha, – dhe buzët m’i vulosi”
Dhe ngjiti buzët mbi buzët e tij;
Por kur i thithi frymën sa ia sosi,
Ai ia mbath me vrap e lemeri.
Ah, ja kështu e dua unë gruan
Që të më puthë sa të humb toruan!
XII
Rinia nuk rron dot me pleqërinë.
Djali kërkon gëzim, plaku kujdes;
Djali behar, plakushi cingërimë;
Djali i shkathët, plaku me përdhes.
Djaloshi plot hare, plakushi fle;
Djali vrapon, plaku gulçon;
Djali i duruar, plaku i dërmuar;
Djali azgan, plaku nopran.
Moshën s’e dua; t ‘adhuroj rini;
Dashuria është e re.
Ti pleqërinë merre, o bari,
Se duket vjen me nge.
XIII
E mirë ësht’ bukuria, por e kotë;
Lustër e ndritur që nxihet në çast;
Lule që vdes, qysh porsa çel në botë;
Një qelq i brishtë që thyhet me kast.
Një plaçkë afife, qelq, shkëlqim, kurorë,
Që humb, venitet, thyhet për një orë.
Dhe siç humbet e mira përmbi tokë,
Siç nxihet lustra kur s’fërkohet më,
Siç vdesin lulet, tharë, bërë trokë,
Si qelq i thyer, që nuk ngjitet më,
Ashtu dhe nuri që nxihet me bojë,
Nuk ka ilaç e dhembje ta shërojë.
XIV
Natën e mirë! Ah, kjo s’është për mua;
Ajo q ‘uron, më ngjall një shqetësim;
Më mbylli në një dhomë kur u gatua
Merak i madh për shkatërrimin tim.
“Rri me shëndet, – tha – nesër eja prapë”.
Ç ‘shëndet? Unë kam hyrë në një kllapë.
Po kur u ndamë, ajo buzëqeshi,
Për miqësi a tallje, s’e kuptoj;
Ndoshta nga që më zboi e më përqeshi,
A ndoshta që t’i kthehem, ta afroj.
“Të kthehem!” Fjalë bosh e plotë mjerim
Se marr mundimin e nuk marr shpërblim.
XV
O Zot, ç’ po shoh në lindje tek agimi!
Më zgjohet zemra; dhe mëngjesi i ri
I fton të çohen ndjenjat nga pushimi.
S’ guxoj të kem besim në syt’ e mi,
Tek shoh bilbilin sa shpejt ligjëron
Dhe lus t ‘isha lauresha që këndon.
Sepse ajo e pret me këngë agimin
Dhe zbon të zezat ëndrra që tmerrojnë.
Pra, shkova të dashnorja për takimin;
Se zemra edhe sytë ma kërkojnë.
Vreri u bë gaz e gazi vrer
Se tha: “Ti eja nesër e më merr.”
T ‘isha me të, do të shkonte nata shpejt
Kurse tani, minutat bëhen orë
Dhe një minutë zgjat një muaj krejt1
Ndrit lulet, diell, mos ndrit për një të gjorë!
Ti natë, jepja kohën tënde dritës,
Shkurtohu sonte, nesër merrja ditës.
[XVI]
Ajo ish bijë lordi, m’e bukura në tri,
E desh të shoqin shumë, më fort se çdo njeri,
Gjersa i zuri syri nj’anglez, djalosh të ri,
I cili ia ktheu mendjen.
E gjatë ishte lufta, midis dy dashurive,
Ja trimin do të vriste, ja burrin e lavdive,
T’i mbante që të dy, ish kulm i marrëzive.
Oh, ç’ zonjë budallaqe!
Po njëri do të lihej, se ish si gjemb në sy,
Asgjë s’mund ta ndihmonte, t’i mbante që të dy;
Dredhit’ e saj e fyen të shoqin sa u fry.
Sa keq që s’kish se ç’bënte!
Kështu u ndeshën armët me dijen për fitore,
Por dolën më të forta armët kulturore
Se e rrëmbeu m’i dituri zonjën gazmore.
Këtu mbaron dhe kënga.
XVII
Ish një ditë lot e vaj,
Dashuria si në maj,
Pa një lule kuq si zjarr
Q’e nget ajri ledhatar.
Nëpër fletët kadife
Përshkon era si pa fre;
Një dashnor që pret të vdesë,
Era frymë i jep shpresë.
“Ajri, – tha – të prek pa punë,
Ajër desha t’isha unë!
Por kjo dorë ësht’ betuar,
S’këput lule gjemb mbuluar.
Por i riu s’mban premtim,
E kap lulen me guxim.
Se për ty dhe Jupiteri
Ta kish gruan zezo ferri,
S’do desh t’ishte perëndi,
Të kish tënden dashuri!”
[XVIII]
Kopetë s’ushqehen,
Dhe dhëntë s’ndërzehen,
Se deshtë nuk nxehen.
Çdo gjë s’më do.
Dashuri s’ka,
Besa mu nda,
Zemra më la,
Shkaktare kjo!
Vjershat me shaka i kam harruar,
Dashuri e gruas m’ësht’ shteruar,
Kur ajo më shfaq një dashuri,
Vihet një “jo” që s’e tund njeri.
Një fat i zi,
M’i bëri hi;
O fat i zymtë, grua e pabesë!
Se shoh tani,
Plotë pabesi,
Nga gratë, se burrat lypin ndjesë.
Mbaj zi fiçor,
Çdo frikë e shporr,
Dashuria më korr,
Jetoj zeher.
Zemra më pikon,
Ndihma më mungon,
Fati më dënon,
Ngarkuar me vrer.
Xhura e bariut tim, s’dëgjohet,
Dashi im i tredhur, s’harbohet,
Qeni bishtprerë, s’lot një pikë,
Jo vetëm s’lot, por ka dhe frikë;
Psherëtimat s’i mbaj,
Më bëjnë të qaj,
Kur angullit, jam në mjerim.
Psherëtimat ushtojnë,
Nga toka jehojnë,
Si mijëra burra të munduar në luftim!
Puset s’mbufojnë,
Zogjtë s’këndojnë,
Pemët s’blerojnë,
Ngjyrë s’kanë.
Tufat vajtojnë,
Kopetë gjëmojnë,
Nimfat përgjojnë,
Frikë kanë.
Kënaqësitë tona si çobanë,
Gjithë takimet nëpër fusha ç’qenë,
Lojnat e mbrëmjes, kanë fluturuar,
Dashuria ka humbur, ka mbaruar.
Lamtumirë vashë,
Të gjitha i lashë.
Kur s’kam kënaqësi kam shkak për zi:
I gjori Koridon,
Vetëm jeton,
Ndihmë për të nuk ka, askush s’mendon.
XIX
Kur syri yt ka zgjedhur vashën
Dhe e kap drenushën pa mundim,
Gabimet ndreqen e nuk trashen,
Me dashuri e me durim.
Merr këshillë nga një m’i zgjuar,
Jo aq i ri, i pamartuar.
Dhe kur fillon që ta gjykosh,
Mos përdor fjalën lustër bosh,
Që të nuhatë se do shahet –
I çali gjen se ku të mbahet; –
Por thuaj thjesht, je shpirti im
Që t’i tregosh se ke besim.
Çka se vrenjt vetullat ajo,
Retë do të zhduken domosdo;
Më vonë’ ajo do të pendohet
Që po rren veten e helmohet.
Atë që mbron ditën tjetër,
Do ta përbuzë shpejt, patjetër.
Dhe në përdortë forcën, çë,
Me nëmë e grindje thotë, jo;
Forca e saj, nuk është asgjë,
Se me dredhi do thotë ajo:
“T’ish gruaja e fortë si burrë,
Nuk do ta mbanit nën besë, kurrë.”
Kështu, ç’do ti, ia ngul asaj;
Mos u kurse për të shpenzuar
Lëvdata, merita pa faj
Duke e bindur e treguar
Se një kështjellë a kullë e lartë,
Merret kollaj me plumb të artë.
Trajtoje me besim e ndreq
Me sjellje t’urtë e të sinqertë;
Dhe kur ajo të sillet keq,
Mos e ngacmo ta bësh të sertë.
Kur të gjesh rastin, mos nguro,
Ta këshillosh kur thotë jo.
Dredhitë e grave mos harro,
Mbulohen nga jashtë me shijë;
Hilet, trillet që kanë ato,
Gjeli q’i shkel, s’duhet t’i dijë.
S’e dini ju fjalën që thotë:
Çdo grua ka tekë të kotë?
Gratë me burrat zihen pa drojë,
Të shahen, jo për tu lëvduar,
S’ka zot a shenjt q t’i pajtojë
Kur mosh’ e tyre ka kaluar.
Po t’ish përputhje në krevat,
Femra gjen tjetër e s’e zgjat.
Por ndal! Mjafton, sepse kam frikë.
Po dëgjoi shoqja, më bën zap,
Nuk do më ndahet asnjë çike
Sa të mësoj që të mos llap.
Por do të skuqet, siç ndodh shpesh
N’i dalçin të fshehtat në shesh.
[XX]
Rri të bëjmë dashuri,
Do të gjejmë lumturi,
Bredhim kodra e lugina,
Male, fusha e lëndina.
Gërxhe e pllaja, marrim dhenë,
Tek kullot bariu kopenë,
Në lumenj e në ujëvara,
Ku këndojnë zogjtë në ara.
Të t’bëj shtrat me trëndafila,
Me buqeta karafila,
Me kurorë e lule thanë,
Do të ta qëndis fustanë.
Do shtroj lule e burbuqe,
Lidhur me kordele të kuqe;
Po të të pëlqejnë ato,
S’dua gjë, më dashuro!
PËRGJIGJJA E DASHNORES
Dashuri e bot’ e re
Dhe e vërtetë t’ish me ne,
Ato më pëlqejnë shumë
T’i gëzoj me ty dhe unë.
[XXI]
Ish një ditë, mend e maj,
Në të këndshmin muaj maj;
Ishim ulur nën një hije,
Tek ca lisa në korije;
Bisha rendnin, zogj këndonin,
Pemët çelnin, lulëzonin,
Çdo gjë vajin e largonte,
Veç i ziu bilbil vajtonte,
Ai zog është për tu dhemb,
Ulte gjoksin gjer mbi gjemb,
Dhe ia thoshte me të qarë
Për mëshirë e zemërvrarë.
Cuq, cuq, cuq, ai këndonte,
Fiu, fiu, fiu, kështu vazhdonte;
Ta dëgjoje se si qante,
Askush lotët s’mund t’i mbante;
Kaq e shprehte dëshpërimin
Aq sa më kujtonte timin.
Oj – i thashë – ti qan kot!
Askush s’të ngushëllon dot:
Pemët rreth nuk kanë ndjenja,
Bishat s’janë aspak të denja,
Mbret Pandioni të ka vdekur,
Shokët krejt të janë mekur;
Të ka mik njeriu, ta dish,
Po ti s’ke me kë të rrish.
Dhe po mbete pa para.
As njeriu hovarda
Q’i ka me thes paratë,
S’të ndihmon e të lë thatë,
Edhe lajkat kur i shet
“Mëkat që s’je bërë mbret;”
N’është i prirur nga përmendja,
Shpejt atij i rritet mendja;
Në u sjelltë keq me gratë,
I këllasin frikë e datë.
Po në e braktistë fati,
Shkon çdo madhështi që pati;
Dhe ata q’i krihnin bishtin,
Tani s’i zgjatin as gishtin.
Ai q’ është mik vërtetë,
Të ndihmon kur ke siklet:
Në paç dhembje, ai qan,
Në s’ke gjumë, ai ofshan;
Në çdo dëshpërim e mbresë,
Tok me ty ai merr pjesë.
Kush të lyen shpon si shajka,
Mik besniku nuk bën lajka.
