Arkitektura tekstore e librit “Nëpër gjethe kujtimesh” e ndërtuar nga tri “shtylla” fabulare “Fëmijëria”, “Tregime të mëvonshme” dhe “Tregime nga Londra”, dëshmon se krijimtaria e Daut Dautit përbën një mozaik të gjallë të kujtesës individuale e kolektive, ku ndërthuren autobiografia, mitologjia popullore, kronika shoqërore dhe reflektimi kritik. Nga bota e thjeshtë e fshatit dhe kujtesa e fëmijërisë, te transformimet kulturore e shoqërore të dekadave të fundit dhe deri te përvoja urbane e mërgimit në metropolin londinez, autori arrin të ndërtojë një narrativë që e kthen përditshmërinë në dëshmi letrare dhe kulturologjike. Nëpërmjet humorit, ironisë dhe vëzhgimit të hollë të jetës, këto rrëfime shndërrohen në një kronikë të ndjeshme të kohës dhe të identitetit, duke ruajtur gjallërinë e tradicionales dhe duke i dhënë asaj një dimension modern letrar.
Letërsia autobiografike që mbështetet në kujtesën personale shpesh shndërrohet në një palimpsest artistik ku ndërthuren përjetimi individual dhe memoria kolektive. Libri “Nëpër gjethe kujtimesh” i Daut Dautit përfaqëson pikërisht një formë të tillë shkrimi, ndërkohë që rrëfimi personal shndërrohet në një panoramë të jetës shoqërore, mitologjike dhe historike të Kosovës në gjysmën e dytë të shekullit XX. Përmes një narrative të ndërtuar mbi perspektivën e fëmijërisë, të rinisë dhe të përvojës intelektuale në mërgim, autori krijon një univers letrar ku bashkëjetojnë realiteti, kujtesa dhe simbolika kulturore.
Struktura e veprës është e ndarë në tri pjesë: Fëmijëria , Tregimet e mëvonshme dhe Tregimet nga Londra. Ky organizim nuk është thjesht kronologjik, por përfaqëson një zhvillim të teknikës narrative. Në pjesën e parë dominon vështrimi i fëmijës, i cili përmes një gjuhe të thjeshtë dhe plot gjallëri përshkruan jetën e fshatit, ritualet, bestytnitë, frikërat dhe gëzimet e hershme. Në pjesët pasuese rrëfimtari shndërrohet në një vëzhgues më të pjekur, i cili e sheh realitetin me një sy kritik dhe reflektues, sidomos kur përballet me botën perëndimore dhe përvojën e mërgimit.
Një nga elementet më të rëndësishme të librit është dimensioni i mitologjisë popullore. Në shumë tregime paraqiten zakone, rituale dhe besime që janë pjesë e traditës së fshatit shqiptar. Episodi i larjes së foshnjës në ujë me gjethe shelgu dhe hithre në prag të Shëngjergjit është një shembull i qartë i kësaj trashëgimie simbolike. Kjo skenë nuk është vetëm një kujtim personal, por një pasqyrë e botëkuptimit tradicional, ku natyra dhe ritet shihen si pjesë e harmonisë së jetës njerëzore. Po kështu, vendet si “Pusi i Kallakangjës”, “Kroi i Ftoftë” apo “Vorret e Plakave”, përpos si topose letrare, marrin dimension mitik dhe shndërrohen në hapësira fantazmagorike ku ndërthuren realiteti dhe imagjinata kolektive.
Shkrimtari Daut Dauti, me përvojën e hulumtuesit dhe të publicistit, librin e tij e ndërton sipas teknikës së narracionit imazherik dhe skalitjes së personazheve karakteristike. Ai krijon një galeri figurash që përfaqësojnë tipare të ndryshme të jetës rurale: mullinxhiu që frikësohet nga lepuri, gjuetari Taha që duket si një figurë e epokës parahistorike, aga Nezë që ndërton shkollën me përkushtim të jashtëzakonshëm, Dada Pestile, Timja e trent etj. Këto figura nuk janë vetëm individë konkretë, por edhe arketipe sociale, të cilët simbolizojnë mentalitete dhe mënyra jetese të një epoke të caktuar.
Librin e Daut Dautit duhet lexuar edhe si kronikë e një kohe që s’kthehet më, por që në kujtesën tonë prodhon ndjesinë e prekshmërisë së gjërave. Kjo arrihet në saje të një rrëfimi që ndërtohet mbi kontraste të forta: fshati dhe qyteti, tradita dhe moderniteti, izolimi dhe hapja ndaj botës. Përmes këtyre kontrasteve autori arrin të nxjerrë në pah edhe realitetin politik dhe social të kohës së socializmit në ish-Jugosllavi. Në sfond të tregimeve shfaqet një realitet i pabarazisë dhe i tensioneve historike, ku shqiptarët përjetojnë një margjinalizim politik, ekonomik dhe kulturor. Ky dimension historik shfaqet jo në formë të drejtpërdrejtë , por përmes kujtimeve, tregimeve të pleqve dhe episodeve të jetës së përditshme.
Stilistikisht, proza e Daut Dautit karakterizohet nga një gjuhë e qartë, e pasur me figuracion dhe me elemente të humorit të hollë. Humori shpesh shfaqet në përshkrimet e situatave të thjeshta të jetës së fshatit, duke krijuar një ekuilibër mes nostalgjisë dhe ironisë. Përmes këtij stili autori arrin të krijojë një atmosferë të gjallë narrative, ku lexuesi jo vetëm e ndjek rrëfimin, por edhe e përjeton emocionalisht atë.
Letërsia e kujtesës dhe e përvojës personale shpesh krijon një hapësirë të veçantë ku ndërthuren përjetimet personale, historia sociale dhe refleksioni kritik mbi realitetin. Rrëfimet e përmbledhura në ciklin “Tregime të mëvonshme” përfaqësojnë një shembull domethënës të kësaj ndërthurje, duke shpalosur përmes episodit autobiografik një panoramë të botës shqiptare në periudha të ndryshme historike dhe kulturore. Në këto rrëfime, autori ndërton një diskurs narrativ që lëviz mes kujtesës së fëmijërisë, përvojës së mërgimit, ironisë sociale dhe refleksionit kulturor. Në këtë mënyrë, teksti merr një karakter të dyfishtë: here si dokument i përvojës personale dhe here si një formë e kritikës së nënkuptuar ndaj realiteteve historike e shoqërore.
Duke eksploruar botën shpirtërore e morale të njerëzve, autori na sjell një shembull të qartë të mënyrës se si mendësia tradicionale transmetohet përmes figurës së gjyshes (Lokës), e cila vazhdimisht mendon se: “Kjo botë shpejt do të bëhet hashërr-neshërr”. Bota e saj konceptohet në një dualitet të prerë: “Na” dhe “Ata”. Ky model binar i perceptimit të botës është tipik për kulturat tradicionale ku identiteti ndërtohet përmes dallimit dhe ruajtjes së kufijve simbolikë. Shprehja metaforike “hashërr-neshërr”, që nënkupton përzierjen dhe humbjen e dallimeve, përfaqëson një frikë të trashëguar kolektive për zhdukjen e identitetit kulturor. Në këtë kontekst, fjala popullore e Lokës funksionon si një proverb folklorik që sintetizon një filozofi të tërë jetësore.
Nga ana tjetër, rrëfimet që lidhen me mërgimin dhe përvojën në Zvicër paraqesin një dimension tjetër të diskursit narrativ: përplasjen mes botës tradicionale dhe modernitetit global. Përshkrimet e protestave në Cyrih apo të jetës së emigrantëve krijojnë një kontrast të fortë mes imazhit të Zvicrës si “parajsë” dhe realiteteve sociale që autori has në të. Në këtë kontekst, episodet humoristike apo groteske, si ai i shqiptarit që pëson “plagë dashurie”, marrin funksionin e një satire sociale. Humori këtu nuk është vetëm element narrativ; ai është edhe mekanizëm kritik që zbut dhe njëkohësisht demaskon paradokset e jetës së emigrantit.
Një tjetër tipar i rëndësishëm i këtyre tregimeve është përdorimi i ironisë dhe groteskut si mjete retorike. Episodet që përshkruajnë situata të çuditshme apo komike qoftë në marrëdhëniet mes njerëzve, qoftë në përshkrimin e zakoneve dhe sjelljeve krijojnë një efekt të dyfishtë: nga njëra anë argëtojnë lexuesin, ndërsa nga ana tjetër e shtyjnë atë të reflektojë mbi absurditetin e disa realiteteve shoqërore. Kjo teknikë narrative është e njohur në traditën e rrëfimit ballkanik, ku anekdota dhe satira shpesh shërbejnë si forma të kritikës indirekte.
Në planin simbolik, disa nga episodet më të thjeshta marrin një dimension alegorik. Për shembull, tregimi për dy gomarët në oborrin e spitalit në Tivar mund të lexohet si një metaforë e heshtur për realitetin institucional dhe për paradoksin e jetës në një hapësirë ku mungojnë shërbimet elementare për njerëzit. Në këtë kuptim, figura e gomarit e njohur në folklorin shqiptar si simbol i durimit dhe i përulësisë transformohet në një figurë satirike që vë në pah kontrastin mes natyrës dhe organizimit shoqëror.
Rrëfimet e këtij libri karakterizohen nga një stil i drejtpërdrejtë, narrativ dhe shpesh bisedor. Ky stil krijon një afërsi të veçantë me lexuesin dhe i jep tekstit një autenticitet të dukshëm. Përdorimi i dialogut, i shprehjeve popullore dhe i situatave të përditshme e afron tekstin me traditën e rrëfimit gojor. Në këtë mënyrë, autori e ndërton narrativën si një vazhdim të kulturës së tregimit tradicional shqiptar, ku kujtimi personal bëhet pjesë e kujtesës kolektive.
Londra, si një nga metropolet më të mëdha dhe më shumëkulturore të botës, ka qenë gjithmonë një hapësirë ku historitë personale ndërthuren me historinë e madhe. Në këtë kontekst, tregimet që lindin nga përvoja e jetës në këtë qytet marrin shpesh formën e një kronike të vogël njerëzore, ku përditshmëria, kujtesa dhe imagjinata krijojnë një lloj folklori urban modern. Kapitulli “Tregime nga Londra” përfaqëson pikërisht një ndërthurje të tillë: një mozaik rrëfimesh që bashkojnë figura historike, përvoja personale dhe legjenda urbane, duke krijuar një narrativë që mund të lexohet njëkohësisht si dokument kulturor dhe si material për analizë letrare e retorike.
Në fillim të këtij rrëfimi shfaqet figura e Faik Konicës, e cila vendos një bosht historik dhe kulturor për gjithë tekstin. Londra nuk paraqitet vetëm si qytet, por si një hapësirë ku identiteti shqiptar merr dimension ndërkombëtar. Konica paraqitet si një intelektual kompleks një figurë që përmbledh elegancën aristokratike, mendimin kritik dhe lidhjen me qendrat kryesore të kulturës evropiane.
Miqësia e tij me poetin francez Guillaume Apollinaire krijon një dimension të ri kulturor. Kjo marrëdhënie simbolizon takimin e dy traditave intelektuale dhe tregon se kultura shqiptare nuk ka qenë e izoluar, por pjesë e dialogut evropian të fillimshekullit XX. Poezitë e Apollinaire-it, të shkruara gjatë vizitave në shtëpinë e Konicës, e shndërrojnë hapësirën londineze në një vend krijimi artistik dhe në një pikë takimi të kulturave.
Në këtë kontekst, Annie Playden shfaqet si një figurë poetike dhe simbolike një muzë e paditur për ndikimin që kishte në imagjinatën e një gjeniu letrar. Ky episod përforcon idenë se jeta e përditshme shpesh bëhet burim i artit të madh, duke e lidhur përvojën intime me krijimin universal.
Në pjesët e tjera të tregimeve, autori kalon nga figura historike në përvoja të zakonshme të jetës në Londër. Këto episode si historia e çiftit irlandezo-iranian apo rrëfimi për tifozët shqiptarë në Kardif krijojnë një tablo të gjallë të diasporës dhe të ndërveprimit kulturor.
Tregimet e Daut Dautit funksionojnë si rrëfime moderne që bartin elemente të humorit, ironisë dhe reflektimit social. Për shembull, dialogu mes Brianit dhe Nurës përshkruan me një episod të thjeshtë tensionet dhe ndjeshmëritë në marrëdhëniet njerëzore. Ky lloj rrëfimi përmban strukturën klasike të fabulës tregimtare: një situatë e zakonshme, një moment kulmor dhe një reflektim i heshtur që mbetet tek dëgjuesi ose lexuesi.
Gjithashtu, përshkrimi i tifozëve shqiptarë në stadiumin e Kardifit krijon një skenë kolektive ku identiteti kombëtar shprehet përmes ritualit sportiv. Në këtë rast, stadiumi bëhet një skenë simbolike ku diaspora afirmon praninë dhe solidaritetin e saj.
Një tjetër dimension i rëndësishëm i këtyre tregimeve është reflektimi mbi ndryshimet sociale dhe teknologjike. Rrëfimi për kabinat e kuqe të telefonit dhe për evoluimin e komunikimit përfaqëson një formë nostalgjie kulturore. Autori përshkruan një botë që po zhduket botën e pritjes në radhë për një telefonatë dhe të komunikimit të rrallë, por të çmuar. Për rrjedhojë, teksti mund të lexohet edhe si një kritikë e heshtur ndaj individualizmit modern.
Përshkrimi i marrëdhënieve të ftohta mes fqinjëve në Londër thekson kontrastin mes kulturës urbane perëndimore dhe traditës ballkanike të “kojshillëkut”. Ky kontrast shërben si një reflektim sociologjik mbi ndryshimin e mënyrave të jetesës dhe të marrëdhënieve njerëzore.
Një nga elementet më interesante në teknikën narrative të tekstit është rrëfimi për “Njeriun Pëllumb”. Ky episod përmban të gjitha elementet e një legjende urbane: një personazh misterioz, një histori të paqartë dhe një rrjet tregimesh që qarkullojnë në komunitet. Në kontekstin e sociologjisë urbane, figura të tilla shërbejnë si simbole të margjinalitetit dhe të misterit të qytetit. Londra, në këtë rast, shfaqet si një hapësirë ku realiteti dhe imagjinata ndërthuren, duke krijuar mite të reja që zëvendësojnë legjendat tradicionale.
Në disa pjesë të tregimeve, rrëfimi kalon nga përvoja personale në histori më të gjera historike. Rasti i bombardimit të Mançesterit nga IRA dhe historia e ndihmës së Sulltan Abdyl Mexhidit gjatë urisë së patates në Irlandë përfaqësojnë momente ku historia globale ndërhyn në rrëfimin personal.
Këto episode e pasurojnë tekstin me dimension historik dhe tregojnë se tregimet e vogla të jetës shpesh zhvillohen në sfondin e proceseve të mëdha historike.
Arkitektura tekstore e librit “Nëpër gjethe kujtimesh” e ndërtuar nga tri “shtylla” fabulare “Fëmijëria”, “Tregime të mëvonshme” dhe “Tregime nga Londra”, dëshmon se krijimtaria e Daut Dautit përbën një mozaik të gjallë të kujtesës individuale e kolektive, ku ndërthuren autobiografia, mitologjia popullore, kronika shoqërore dhe reflektimi kritik. Nga bota e thjeshtë e fshatit dhe kujtesa e fëmijërisë, te transformimet kulturore e shoqërore të dekadave të fundit dhe deri te përvoja urbane e mërgimit në metropolin londinez, autori arrin të ndërtojë një narrativë që e kthen përditshmërinë në dëshmi letrare dhe kulturologjike. Nëpërmjet humorit, ironisë dhe vëzhgimit të hollë të jetës, këto rrëfime shndërrohen në një kronikë të ndjeshme të kohës dhe të identitetit, duke ruajtur gjallërinë e tradicionales dhe duke i dhënë asaj një dimension modern letrar. Për rrjedhojë, librin e Dautit nuk duhet kuptuar vetëm një përmbledhje tregimesh, por një thirrje për të ruajtur kujtesën kolektive dhe për të kuptuar rrugëtimin e njeriut shqiptar ndërmjet vendlindjes dhe botës, duke dëshmuar se letërsia mbetet një nga format më të fuqishme për ta mbajtur të gjallë historinë, kulturën dhe përvojën njerëzore.
