Miqësia e Herman Melville-it dhe Nathaniel Havthorne-it është ndër miqësitë mëmagjepsëse në letërsi. U takuan në vitin 1850, dhe megjithëse Hawthorne ishte pesëmbëdhjetë vjet më i madh, dhe kishin natyra të ndryshme, ata u miqësuan shumë shpejt. Melville botoi njërecensë vlerësuese për një përmbledhje me tregime tëHawthorne-it dhe kjo ishte pikënisja e një miqësie tëngushtë mes dy shkrimtarëve. Letra e Melville-it rrëfen përveç të tjerash për andrallat e procesit të shkrimit të romanit Mobi Dik, të cilin do ta botonte me kushtimin: Në shenjë të admirimit për gjeninë e tij, ky libër i kushtohet NATHANIEL HAWTHORNE-it.
I dashur Hawthorne,
Duhet të kisha rendur shumë kohë më parë drejt shtëpisë tënde me koçinë time prej dërrase pishe, po të mos kisha qenë për disa javë aq i zënë sa s’mund ta imagjinosh, kam qenë vazhdimisht në jashtë shtëpisë, duke ndërtuar dhe meremetuar, duke ndrequr kudo diçka, me sa kam mundur. Për më tepër, duhej të mbartja prodhimet, misër dhe patate (shpresoj të ti tregoj disa të hatashme nga afër), dhe shumë gjëra të tjera për të bërë, të gjitha të grumbulluara në një stinë të vetme. Punoj vetë, dhe natën ndjesitë e mia trupore janë të ngjashme me ato që kam ndjerë kaq shpesh më parë, ato të një burri që s’para punon, dhe ja ku sheh veten duke punuar nga mëngjesi deri në darkë. Por dua të vazhdoj të dukem nga ti derisa të më thuash që vizitat e mia janë të shpeshta dhe të tepërta. S’i përmbahem ndonjë etikete apo ceremonie me asnjeri, përveçse me të krishterët e bamirësisë dhe ndershmërisë. Më kanë thënë, shoku im, se ka një aristokraci të trurit.
Disa burra e kanë mbështetur dhe pohuar me guxim këtë. Shilleri duket se e ka bërë, megjithëse nuk di shumë për të. Sidoqoftë, është e vërtetë se ka nga ata që megjithëse janë të zellshëm në emër të barazisë politike, i pranojnë pasuritë intelektuale. Dhe mund ta kuptoj mirë, mendoj, se si mundet një njeri me mendje sipërane, nëpërmjet kultivimit të pareshtur, të zotërojë, si të thuash, një aristokraci të vetvetishme të ndjenjës, jashtëzakonisht të këndshme dhe të shpejtë, – e ngjashme me atë tronditje që shkakton peshku elektrik gjatë kontaktit më të vogël me një njeri të zakonshëm. Kështu që, kur shihni ose dëgjoni për demokracinë time të pamëshirshme nga të gjitha anët, ndoshta mund të keni reagimin e natyrshëm të sprapsjes a diçka të tillë. Është në natyrën e njeriut të jetë i ndrojtur nga një vdektar që deklaron me guxim se një hajdut në burg është një personazh po aq i nderuar sa gjenerali Xhorxh Uashington.
Është qesharake ta thuash por e Vërteta është gjëja më e marrë nën diell. Provo të sigurosh jetesën nga e Vërteta dhe do të përfundosh në një strehë vorfnore. Për atë Zot! Lëri klerikët të përpiqen ta predikojnë të Vërtetën nga fortesa e tyre, nga katedrat e kishës, dhe do ta nxjerrin jashtë kishe duke e dëbuar prej aty. Zor ta vësh në dyshim që të gjithë reformatorët mbështeten tek e vërteta, pak a shumë, dhe për botën në përgjithësi, a nuk janë reformatorët pothuajse botërisht gazi i botës? Pse kështu? E vërteta është qesharake për njerëzit. Prandaj, këtu, në dhomën time, unë fare lehtë, me mendjemadhësi dhe mburrje, i përqesh titujt fisnikë.
Duket jologjike të poshosh demokracinë e pakushtëzuar tek të gjitha gjërat, dhe njëkohësisht të tregosh mospëlqim për të gjithë njerëzimin – në masë. S’është kështu. – Është një predikim i pafund, dhe asgjë më shumë. Fillova duke thënë se arsyeja pse s’ju kam bërë asnjë vizitë është kjo, – në mbrëmje ndihem plotësisht i rraskapitur, si i thonë fjalës, dhe i paaftë për t’u ngritur dhe ardhur në shtëpinë tënde dhe për t’u kthyer përsëri. Pas një javë pak a shumë, do të shkoj në Nju Jork, për t’u vetë-varrosur në një dhomë në katin e tretë të një banese dhe për të punuar si skllav me “Balenën” time para se të kaloj në shtyp. Kjo është mënyra e vetme që ta përfundoj, sepse rrethanat po më pengojnë duke më hedhur andej-këndej.
Qetësia, freskia, gjendja e qetë shpirtërore që të ngjall rritja e barit është gjendja në të cilën duhet të shkruar gjithmonë, dhe këtë gjendje kam frikë, se rrallë do të mundem ta kem. Dollarët më mallkojnë dhe Djalli dashakeq më zgërdhihet përherë, duke e mbajtur derën hapur. Zotëria im i dashur, kam një parandjenjë të fortë, – më në fund do të më sosen energjitë dhe do të vdes, si dru i vjetër arre që kalbet vazhdimisht dhe mbulohet nga myshku. Ajo që më prek më shumë dhe për të cilën dua të shkruaj më del të jetë më e vështirë për ta bërë, – nuk më shpërblen. Megjithatë, prapëseprap, shkruaj ndryshe, në mënyrën e pamundur. Kësisoj, produkti është një mishmash i fundit, dhe të gjithë librat e mi janë punë të djallosura. Jam tepër i hidhëruar, ndoshta, në këtë letër, por shih dorën time! – katër flluska në këtë pëllëmbë, të bëra nga shati dhe çekiçi gjatë ditëve të fundit. Sot është mëngjes me shi; kështu që jam brenda dhe e gjithë puna është lënë në mes. Ndihem i gëzuar, dhe për këtë arsye shkruaj pak me trishtim.
Ah një xhin do të bënte punë! Nëse ndonjëherë, Hawthorne-i im i dashur, në kohët e përjetshme që do të vijnë, unë dhe ti do të ulemi në Parajsë, në një qoshe të vogël me hije për vetëm ne të dy, dhe nëse në ndonjë mënyrë do të jemi në gjendje të fusim kontrabandë një arkë me shampanjë atje (nuk besoj në një parajsë që ndalon pijen), dhe nëse do të ulemi këmbëkryq me këmbët tona qiellore mbi barin qiellor që është gjithmonë tropikal dhe të tokim gotat dhe kokat tona, derisa të dyja të krijojnë muzikë harmonike, atëherë, o shoku im i dashur, do të kuvendojmë me ëndje për të gjitha gjërat e shumta që na shqetësojnë tani kaq shumë, atëherë kur e gjithë toka s’do të jetë veçse një kujtim, po, një kujtim i kahershëm që vjen nga lashtësia. Do të krijohen këngë si atëherë kur mbarojnë luftërat; këngë humoristike, komike, – “Oh, kur jetoja në atë vrimë të vogël të quajtur botë”, ose, “Oh, kur derdha djersë e rropatesha atje poshtë”, ose, “Oh, kur u rashë dhe më ranë në beteja” – po, le të presim të ndodhin gjëra të tilla. Le të betohemi se, edhe pse tani derdhim djersë, kjo ndodh për shkak të nxehtësisë e cila është e domosdoshme për ushqyerjen e hardhisë që do të mbajë rrushin dhe do të na japë paskëtaj shampanjën.
Por po të shkruaja për “Balenën”. Siç thonë peshkatarët ishte, “në rrjedhën e vet” kur e ndërpreva shkrimin para tre javësh. Sidoqoftë, do t’i dalë ballas dhe në ndonjë mënyrë apo tjetër do ta përfundoj romanin. Cila është dobia e shtjellimit të mëtejshëm të atij që në thelbin e vet është po aq jetëshkurtër sa një libër modern? Të shkruash ungjillin e këtij shekulli dhe të rropatesh në moçal, ky është fati im, flas vetëm për veten time, edhe pse e di se kjo tregon se mendoj për vete dhe jam egoist. Ashtu është. Por si të mos mendoj? Po të shkruaj; di pak për ty, por di për veten prandaj po shkruaj për veten, – të paktën, po të shkruaj ty. Mos u shqetëso, sidoqoftë, për të më shkruar; dhe mos u shqetëso për vizita; dhe kur të më bësh vizita, mos e e merr mundimin për të folur. Të gjitha shkrimet, vizitat dhe bisedat i bëj unë. Meqë ra fjala, në numrin e fundit të Dollar Magazine lexova tregimin tënd Mëkati i pafalshëm. Ishte një shok i trishtuar, ai Ethan Brand-i. S’kam asnjë dyshim se për shumë njerëz je përgjegjës për tronditjen dhe parehatinë e shtresës së “lexuesve të zakonshëm”.
Është një kredo e frikshme poetike që stërhollimi i mendjes të ha zemrën. Por unë kam mendimin se në prozë, në shumicën e rasteve, tek ata shkrimtarë që kanë mendje të mirë dhe e përdorin mirë, zemra u ngjan me kofshë derri. Dhe megjithëse ti e pjek në zjarrin e kthimit mbarë e mbrapsht, prapëseprapë, si proshutë e vërtetë, koka i jep aromë më të fortë dhe më të mirë. Unë jam për zemrën. Në djall kokat! Më mirë të jem një budalla me zemër, sesa Jupiter Olimpi me kokën e tij. Arsyeja që masa e njerëzve kanë frikë nga Zoti, dhe në fund të fundit nuk e pëlqejnë Atë, është sepse nuk i besojnë zemrës së Tij dhe magjepsen pas trurit siç magjepsen prej një ore. (Ju e kuptoni që përdor shkronjë të madhe në përemrin që i referohet Hyjnisë, a nuk mendoni se ka një sjellje prej lajkatari duke vepruar kështu?) Një tjetër gjë, kam qenë në Nju Jork për katër ditë e njëzet orë dhe pashë një portret të N.H. Dhe kam parë dhe dëgjuar shumë aludime lajkatuese (në këndvështrimin e një botuesi) për “Shtëpia me shtatë çati”. Dhe kam parë “Rrëfenja” dhe “Një vëllim i ri” të shpallur se do të botohen nga N.H. Pra, atëherë them me vete, ky N.H. është një yll në ngjitje.
Zotëria im i dashur, ata fillojnë të sillen si padronët e tu. Vetë fama kthehet në një padron. Le të jem famëkeq, kështu askush s’është padroni yt. “Reputacioni” që ka H.M. është i tmerrshëm. Mendoje pak! Të përmendesh nga brezat e ardhshëm është diçka e keqe, sidoqoftë, por të përmendesh si “njeri që jetoi mes kanibalëve” është çfarë është! Kur flas për pasardhësit, duke iu referuar vetvetes, e kam fjalën për foshnjat që ndoshta vijnë në këtë jetë menjëherë pasi unë të ik prej kësaj bote. Do të më përmendin disa prej tyre, sipas të gjitha gjasave. Typee do t’u jepet atyre, mbase, me kekun me xhenxhefil. Kam arritur ta shoh këtë çështjen e Famës si më dukshmen nga të gjitha kotësitë.
E lexoj Solomonin gjithnjë e më shumë, dhe çdo herë përkap kuptime gjithnjë e më të thella dhe të patregueshme. Nuk e mendoja Famën, para një viti, siç e mendoj tani. Zhvillimi im si shkrimtar ka ndodhur i gjithi brenda disa viteve të kaluara. Unë jam si një nga ato farërat e nxjerra nga Piramidat Egjiptiane, të cilat, pasi ishin tre mijë vjet farë dhe asgjë përveç farës, duke u mbjellë në tokën angleze, u zhvillua vetë, u rrit në gjelbërim dhe pastaj ra në humus. Kështu edhe unë. Deri sa isha njëzet e pesë vjeç, nuk pata asnjë lloj zhvillimi. Nga viti i njëzet e pestë nisa jetën. As tre javë nuk kanë kaluar që prej asokohe që të mos kem shpalosur diçka brenda vetes.
Por ndiej se tani kam arritur në pjesën më të thellë të zhardhokut dhe se së shpejti lulja duhet të bjerë në humus. Tani më duket sikur Solomoni ishte njeriu më i vërtetë që foli ndonjëherë, dhe megjithatë e zotëroi pak të vërtetën me synimin për konservatorizmin popullor, ose ka pasur shumë shtrembërime dhe ndërhyrje në tekst. Duke lexuar disa nga thëniet e Gëtes, të adhuruara nga lexuesit e tij, hasa këtë: “Jeto në gjithçka”. Kjo do të thotë, identiteti yt i ndarë s’është veçse fatkeq, epo mirë, por dil nga vetja, përhapu dhe zgjerohu dhe silli vetes zhurmërimat e jetës që ndihen në lule dhe pyje, në planetët Saturn, Venus dhe yjësitë. Çfarë marrëzie! Ja ku kemi një djalosh me një dhimbje të tmerrshme dhëmbi. “I dashur djalosh”, i thotë Gëte, “je shumë i brengosur për atë dhëmb, por ti duhet të jetosh në gjithçka, dhe atëherë do të jesh i lumtur! “ Ashtu si me gjithë gjenitë e mëdhenj, tek Gëte ka gjepura sa të duash dhe nga ajo që mësova nga ai kuptova se ato janë në përmasa të tmerrshme edhe tek unë.
H. Melville
P.S. Dhe Hawthorne tha: “Ashtu qoftë!”
N.B. Megjithatë, tek kjo ndjenja “e të qenit në gjithçka” ka një të vërtetë. Ti duhet ta kesh ndjerë shpesh, duke u shtrirë në bar në një ditë të ngrohtë vere. Këmbët të duken sikur janë lastarë në tokë. Flokët i ndjen si gjethe mbi kokë. Kjo është e gjitha ndjesia. Por, ajo që e ngatërron të vërtetën, është se njerëzit këmbëngulin në zbatimin universal të një ndjenje ose mendimi të përkohshëm.
P.S. Nuk duhet të mos pranoni me admirim rrëfimin tim se tarifa postare e kësaj letre është paguar.
Qershor, 1851
Përktheu: Granit Zela
