“1984” i George Orwell-it nuk është vetëm një roman distopik për një regjim totalitar të imagjinuar, por një analizë e ftohtë mbi mënyrën sesi pushteti hyn në gjuhë, në kujtesë dhe në momentet më intime të njeriut. Bota e Uinston Smithit nuk është e tmerrshme vetëm sepse mbikëqyret nga Vëllai i Madh, por sepse në të, vetë realiteti është bërë i pasigurt.
George Orwell, emri letrar i Eric Arthur Blair-it, ishte një shkrimtar i formuar nga përvoja të forta personale. I lindur në Indi, ai e njohu që herët tensionin mes civilizimit që perandoria Britanike pretendonte se përfaqësonte dhe dhunës që ajo ushtronte në praktikë. Shërbimi i tij në Burma, dhe më pas përvoja në Luftën Civile Spanjolle dhe puna në BBC gjatë Luftës së Dytë Botërore e vendosën Orwell-in në kontakt të drejtpërdrejtë me format moderne të propagandës, me retorikën e luftës dhe me manipulimin politik të së vërtetës.
Pikërisht kjo histori e bën “1984” më shumë se një roman kundër diktaturës. Ai është një roman i shkruar nga dikush që e kuptonte se pushteti nuk funksionon vetëm përmes dhunës së hapur. Ai funksionon përmes fjalëve, dokumenteve, lajmeve, heshtjeve dhe përsëritjeve. Në Oqeani, Partia nuk kërkon vetëm bindje; ajo kërkon të zotërojë plotësisht mënyrën sesi njerëzit mendojnë. Për këtë arsye, kontrolli më i frikshëm në roman nuk është thjesht policor, por gjuhësor.
Uinston Smith punon në Ministrinë e së Vërtetës, një emër që vetë arrin të përmbledhë ironinë qendrore të romanit. Detyra e tij është të ndryshojë dokumentet e së kaluarës që ato të përputhen me versionin aktual të Partisë. Në këtë botë, fakti nuk ka qëndrueshmëri përkundrazi ai ekziston vetëm për aq kohë sa pushteti e lejon të ekzistojë.
Kjo vëmendje ndaj letrës, dokumentit dhe lajmit lidhet me mendimet e Orwell-it mbi mediat. Në shkrimet dhe transmetimet e tij në radio gjatë kohës së luftës, ai ishte i ndjeshëm ndaj mënyrës sesi informacioni organizohet ose bëhet i padukshëm. Kur gazetat mbushen me histori të parëndësishme, reklama apo figura të famshme, vëmendja largohet nga çështjet që përcaktojnë jetën politike të një shoqërie.
Në qendër të romanit qëndron edhe gjuha e folur. Newspeak-u, gjuha e re e krijuar nga Partia, nuk synon ta pasurojë mendimin, por ta varfërojë atë. Sa më pak fjalë të zotërojë njeriu, aq më pak mundësi ka për të menduar kundër sistemit. Ky është një nga komentet më të fuqishme të Orwell-it fakti që liria politike lidhet me lirinë gjuhësore.
Prandaj, “1984” nuk është roman vetëm për frikën, por edhe për shtrembërimin e së vërtetës. Sloganet e Partisë, “Lufta është paqe”, “Liria është skllavëri”, “Padija është forcë”, nuk janë thjesht paradokse propagandistike. Ato tregojnë një shoqëri ku kontradikta nuk zgjidhet, por imponohet. Qytetari nuk duhet vetëm të pranojë gënjeshtrën; ai duhet të mësojë ta njohë atë si të vërtetë.
Megjithatë, Uinstoni nuk është hero në kuptimin tradicional. Ai është i dobët, i frikësuar, shpesh i paqartë dhe i vetëdijshëm për kufijtë e tij. Rebelimi i tij nuk fillon si akt madhështor politik, por si gjest i vogël: fillimi i mbajtjes së një ditari. Por, të shkruash në një botë ku mendimi kontrollohet është një formë rezistence.
Për më tepër, marrëdhënia e tij me Xhulian nuk duhet lexuar vetëm si histori dashurie. Dashuria në romanin “1984” nuk është shpëtim romantik. Ajo është e brishtë dhe e përkohshme. Por pikërisht sepse është e tillë, ajo tregon se çfarë kërkon të shkatërrojë regjimi. Jo vetëm mendimin e lirë, por edhe aftësinë për të krijuar lidhje të vërteta njerëzore.
Puna e Orwell-it në radio e bën edhe më interesante mënyrën si ai ndërton botën e romanit. Në programet e BBC-së, radioja shfaqej si një mjet që mund të krijonte bashkësi dëgjuesish, të afronte kultura dhe të krijonte një ndjesi të përbashkët gjatë kohës së luftës. Por në “1984”, ky potencial komunikimi përmbyset. Tele-ekrani i izolon njerëzit.
Në këtë kuptim, romani është edhe një reflektim mbi modernitetin teknologjik. Orwell nuk e paraqet teknologjinë si të keqe në vetvete. Ajo bëhet e frikshme kur vendoset plotësisht në shërbim të një pushteti që nuk njeh kufijë moralë. Tele-ekrani, mikrofonat e fshehur, arkivat e ndryshueshme dhe propaganda e vazhdueshme tregojnë se rreziku nuk qëndron vetëm te makineritë, por te sistemi që i përdor ato për të shuar mendimin.
Për lexuesin shqiptar, rëndësi të veçantë merr përkthimi i romanit “1984” në shqip, përkthyer nga Arben Kallamata dhe botuar nga shtëpia botuese Onufri. Një roman i tillë kërkon një shqipe të saktë, të kthjellët dhe të përmbajtur, sepse fuqia e Orwell-it nuk qëndron te zbukurimi stilistik. Proza e tij është e thjeshtë dhe e drejtpërdrejt. Pikërisht për këtë arsye, përkthimi i Onufri-t mbetet një zgjedhje e rekomandueshme për lexuesin që dëshiron ta lexojë romanin në shqip pa humbur ashpërsinë, ritmin dhe qartësinë e autorit.
Si përfundim, “1984” nuk është thjesht një libër për një të ardhme të errët. Ai është një libër për mundësinë që e vërteta të bëhet e brishtë, që gjuha të kthehet në armë dhe që njeriu të humbasë aftësinë për të dalluar kujtesën e vet nga versioni që i imponohet. Orwell nuk na paralajmëron vetëm për diktaturën si sistem politik; ai na paralajmëron për çdo shoqëri ku fjalët humbasin kuptimin, dokumentet humbasin besueshmërinë dhe njerëzit mësohen të mos pyesin më.
