S’kishte shkuar kurrë ndërmend se do të ishte pikërisht ai vet, që do niste letrën e parë anonime në historinë e Barabanit.
Përpara se të merrte vesh ç’ishin letrat e shkruara të dërguara pa emër, tërë bota për të ishte fshati aty, njerëzia dhe rreth-e-qarkja ku kulloste gjëja e gjallë. Ca më ngushtë, gardhi rreth shtëpisë e ndante me Merdaret, Dunajt dhe Stikët. Kaq. Pjesa tjetër, gjithçkaja, ishte brenda shtëpisë.
‘Shteti dhe Qeverria, isha unë vet!’ do kujtonte më vonë. ‘Populli, ishin gruaja e kalamajtë!’
Si ushtrues i këtyre detyrave dhe privilegjeve, nxirrte qetë nga katoi dhe ata e dinin po aq mirë sa i zoti rrugën që duhej të bënin. Ndiqnin gjurmën e mëhershme mes gardheve dhe ku të dilnin tjetër veçse në arën e të zot. Njeriu çapitej krye-ulur duke mollisur nën të njëjtin ritual me ripërtypjen e tyre, deri sa arrinin. Ai u hidhte në qafë telvikët, për të mos e ndjerë drejtëpërdrejtë zgjedhën dhe, për të tre, niste dita e punës, si ditë jete. Ndonjë zë dhe thumbi i majës së hostenit ishte i vetmi komunikim mes tyre kur, as ky s’kishte pse ndodhte, nëse të dy qetë silleshin të barabartë me njeri-tjetrin për ta tërhequr drejtë plorin e parmendës.
Në pesëdhjetë shtëpitë e tjera në Baraban së paku pesëdhjetë meshkuj të tjerë, edhe pse nuk quheshin Sefë, si ai, kishin mbiemrin Shahini, si të tijin. Gjithë jetëve të tyre kishin kryer dhe kryenin pikërisht këtë udhë, së paku një palë qe e kishin edhe ata, dhe një tufë të imtash që i yshtnin të kalonin mes po këtyre gardheve dhe, askush prej tyre, njëllojtë si Sefë Shahini, s’kishte pse mendonte që letërshkruesi i parë do të ishte ai apo ndonjë tjetër prej tyre.
Fshatari s’merret me gjëra që merren me mend. Pëlqen më mirë ta quajnë ‘njeri të zot’ se ‘njeri të mençur’, më mirë ‘njeri për shtëpi’, se sa “i dalë në botë’.. Te Sefët, bie fjala, përvec punëve të ditës dhe mbarësisë së gjësë së gjallë, dinë veç gjërat që duhen ditur: në cilën shtëpi të Stikët, Shahinët, Dunajt apo Merdarët ka gra shtatzëna, pleq që mund të ikin me ditë, djem për tu nisur apo që lirohen prej shërbimit ushtarak, ato familje që janë me ditë të prerë dasme. Këto sigurisht s’duhet t’i harroje. Të mos dije këto ishte si të mos ishe fare.
Për t’i ditur këto gjëra, në Barabanë s’dërgohej dhe as pritej letër. Të gjithë gratë e fshatit shkonin për të mbushur ujë në Çezmën e Thatë. Dihej nga të gjithë se sidomos kur është pranë ujit që rrjedh gratë s’rrinë dot pa folur. Pa dëgjuar jo e jo. Aty thuheshin të tërat e fshatit dhe bashkë me enët e ujit shkonin në secilën shtëpi.
Qyteti ishte larg. Të shkoje deri atje kërkohej nge. Zakonisht, kohë humbur. Pak rëndësi kishte për Barabanasit nëse qyteti s’dinte për ta. Për atë vet, si Sefë Shahinin, aq më mirë. Sefa i mjaftonte vetes. Më saktë, duhet thënë ‘i kishte mjaftuar’ vetes.
* * *
Deri ato ditë kur një ndërtesë e vogël, me dy zyra, u ngritë nga ca njerëz që erdhën nga Qyteti. Mjaftoi kjo për të prishur jetë-më-veten e të atyshmëve, edhe pse nëpunësit e parë, për të dy zyrat, erdhën edhe ata nga Qyteti. Ata vinin në fshat të hënave në mëngjes dhe iknin të shtunave pasdite. Të dielave fshati mbetej pa atë çikë qytet që sillnin ata që nuk ishin Barabanas.
Me ardhjen e qytetasve, fshati s’ishte dot më si dikur. Dy zyrat, të njerëzve të Shtetit, si edhe njerëzit në to, kush e di ç’bënin brenda tyre, alla-soja e Qytetit aty.
Përballë zyrave, në cep të sheshit, të ardhurit vendosën një shtyllë sa një bojë njeriu, ngulën një gozhdë dhe në të varën një kuti të mbyllur, metalike. Me një të prerë gjatësore boshi nga sipër.
Barabanasit u mblodhën aty nga kurioziteti , por edhe nga një lloj meraku për atë shtyllë me kuti që do mbetej tërë kohës aty, me dry të mbyllur, çelsin e të cilës nuk do ta kishte askush prej tyre aty.
Vendasve u thanë se në atë kuti mund të hidhnin letrat e tyre, të shkruara nga ata për tjetërkënd, tjetërkund, në qytete e më tej. “Ju mund të dërgoni letra në të gjithë botën!”
Kështu thanë të ardhurit nga Qyteti. Në fund të çdo jave, njeri prej atyre që kthehej në qytet, do mblidhte tërë ç’kishte brenda kutisë, për t’i dorëzuar te Posta Qendrore atje. Nga aty, secila letër do vazhdonte udhën e vet, sipas adresës së shkruar mbi zarf. Në njërën nga dy zyrat aty, jepeshin zarfa, falas, por edhe shpjegohej si shënohej adresa e dërguesit dhe nga ana tjetër, e marrësit.
Një qind e tridhjetë e shtatë hapa larg kutisë së sapo vendosur në shtyllë, ndodhej porta e madhe e shtëpisë së Sefë Shahinit. E hapi nga jashtë, hyri dhe, pasi e mbylli, mbështeti shpinën në të.
Vetëm ajo që u tha e fundit, që secili prej Barbanasve mund t’i shkruante letra edhe Shtetit, i mbeti në vesh, edhe pse qytetasi që përmendi “letra për gjithë botën”, kishte shtuar “letra për Shtetin” duke qeshur më pastaj.
“Dëgjova se…mund t’i shkruajmë letra Shtetit, apo më bën veshët mua?!” pyeti Sefa, mënjanë, atë të qytetit.
Përgjigjen që mori prej tjetrit, nuk ua tha fshatarëve të vet. Me ta ishin ndarë duke thënë se kjo nuk kishte për të ndodhur në Barabanë. Është më kollaj të mbetemi pa gjënë e gjallë se të nisim letër në qeveri!”
* * *
Tërë mëngjeseve që kaluan, shtylla ishte aty, tërë javën më pas. Edhe kutia. Në fund të javës ata u gjendën sërish aty, njeri nga ata të zyrës e hapi drynin në sy të tyre dhe, sic pritej, kutia ishte bosh.
Kaluan disa javë dhe asnjë letër s’po hidhej në të. Barabani vazhdonte të mos ia kishte nevojën botës. Ata të qytetit provuan të kujtojnë lehtësirat e letrave, që p.sh s’ishte e thënë që për çdo gjë të shkohej në qytet a në kryeqytet, me këmbë. Bota merrej vesh me letra, shtuan ata, por dukej se aty mendohej se s’kishte asgjë për çfarë barabanasit mund t’i shkruanin botës.
Vija e heshtur e ndarjes mes vendasve me qytetasit mbeti e pashkelur gjer atë ditë kur u tha se njeri prej qytetasve nuk do vinte në punë javën tjetër. Në vend të tij, si punësim i përkohshëm në zyrat, u kërkua ndokush prej vendasve. Ky lajm u përhap shpejt, jo me letra. Letrat s’hyri në punë, as në këtë rast. Fjala u tha, e mori era, shkoi vesh-më-vesh.
Cili do të linte punët e arës dhe do hynte në shtet?
Kurrë s’do ndodhte, thanë, por ndodhi. Ndodhi brenda pak orësh: Një i Stakajve, quhej Nik, i sapo kthyer nga ushtria, u paraqitë te zyrat. Meqë ishte i vetëm, pa rival, e pranuan menjëherë.
Që atë çast…s’ishte më fshatar, mbase as Barabanas. Përderisa do paguhej nga shteti i Qytetit…
Sefë Shahini, që kishte therur dash për nisjen ushtar të Nikut të Stakajve ushtar, s’pati dot zemër të uronte rekrutimin e tij nga Qyteti. Stakajt, menjëherë, nuk e ftuan në davetin për kthimin nga ushtria, ku me siguri do priteshin edhe urimet për punësimin në Shtet.
Sefa, edhe më parë i trishtuar dhe i veçuar nga fshati, u mbyllë edhe më, helm, kur ai i Stakajve nisi punë në zyrat aty. Të vetët panë se gjeti letër e lapës dhe u mbyllë në konak, për më shumë se një javë të tërë. Ata nuk e dinin se natën që kishte mbaruar së shkruari një letër, e kishte bërë gjumin me ëndrra, si kurrë herë tjetër. I dukej sikur kishte shkruar jo një letër Barabanasi, por një ferman nga Stambolli, që duhej shpërndarë prej tij! E lexoi edhe një herë të shkruarën ditën tjetër.
* * *
Ishte letra e parë e tij. As që e vinte në dyshim, ishte e para letër e shkruar në këtë fshat. Ndaj dhe dukej i ndrojtur e i trembur si dikur fëmijë, kur mbaroi detyrat e para të abetares. Aq e kollajtë si mund të ishte: letër për Shtetin!
Në të, e shkroi shkoqur: vetëm Nikë Stakaj s’mund të pranohej si njeri i Shtetit.
Se-për-se-në e mbështeti në dy të vërteta që i kishte dëgjuar me veshët e vet, nga vet Stakajt, kur hynin e dilnin te njeri tjetri dhe s’ mbanin fshehur kurrgjë.
Natën vonë, doli nga porta e oborrit të vet dhe bëri për nga vendi ku u duk se e priste kutia e postës. E pa të çarën në hekur, ishte aq afër sa mjaft ta nxirrte zarfin nga gjiri dhe ta rrëshqiste në të carën e saj brenda në kuti.
Mendja dyshuese e fshatarit e urdhëroi në çast të bënte dredhë e të kthehej menjëherë në shtëpinë e vet.
E nesërmja mëngjes e gjeti në udhë. Për herë të parë jo për të nxjerrë bagëtitë në kullotë. Ishte veshur si për krushk, por eci rrugë pa rrugë, për të mos rënë në sy të askujt, kapërceu kodrat dhe pas pesë orësh ecje më këmbë, në një rrugë që prej shtatë vjetësh më parë e dinte se e nxirrte në një qytet ku s’e njihnin për fytyrë e as për Sefë Shahin.
Përderisa kuti letrash kishte në Baraban, me siguri edhe atje!
Kërkoi nëpër rrugët e qytetit dhe e gjeti kutinë e postës. Jo të gozhduar, si ajo në shtyllën në sheshin para zyrave në Baraban. Me të çarë në anën e sipërme ishte edhe kjo këtu, erdhi rrotull, sa shqoi drynin që aty ishte. U sigurua edhe ca më tej: erdhi dikush, hodhi letrën e vet nga sipër dhe iku, që po atë veprim kreu edhe Sefë Shahini.
“Këtu po! E hodha këtu e s’më mori vesh njeri!”
Nuk shkoi dot ndërmend se, edhe e pa emër, edhe e pa nënshkruar, kjo letër do mbetej letra e parë e Barabanasve. Kutia, edhe aty, ishte e pagojë, nuk do rrëfente kurrë se kush e hodhi atë letër. E tëra metal që, edhe po të ndërronte mendje, për ta tërhequr letrën, ishte e kotë…
* * *
E tërë kjo iu kujtua Sefës vite më vonë, kur letrat anonime u shtuan aq shumë sa s’gjeje kënd pa dërguar nga ato. U bënë si paraja pa vlerë, gjëra kote, pa bukë, s’i lexonte kush, neveri.
Asokohe ishte tjetër gjë. Me të vërtet anonime. Vetëm Sefë Shahini e kuptoi pse Nikë Stakajn e larguan nga zyrat e shtetit, fill pak ditë pasi ai futi lerën në kutinë në qytetin tjetër. Sefë Shahini besoi se shteti nuk e kishte vënë kot kutinë në mes të Barabanës.
Qyteti kishte ardhur në fshat për të nxjerrë gjërat e mbajtura fshehur…
Sefës, që kohëve më parë dilte në oborr të vet, dhe nga një qind e tridhjetë e shtatë metra prej kutisë përgjonte mos afrohej ndokush prej fshatarëve të tij, me ndonjë letër, gjë që s’ndodhi kurrë, tashmë i shkoi mendja se ata mund të dyshonin se letra e tij kishte përzënë Nikë Stakajn nga lidhja me Qytetin.
Ngaqë letra e parë bëri punë, dhe nga që iu bë se shkrimi e postimi i letrave ishte e kollajt, nisi të qëndistë të tjera, të gjitha pa emër. Pasi i shkruante, i mbyllte në zarfat e blerë në tjetër Qytet, por kurrë nuk i postonte aty ku blinte zarfat; bënte orë të tjera më këmbë, qafave e maleve, për të mos e parë kush. Po u gëzohej kutive tjetërkund, herë në një qytet e herë në një tjetër fshat.
Në të vërtet, po shkruante jo veç për Barabanin. Letra për tërë sa shihte, kudo ku shkonte. Në fshatrat e qytetet ku ndodhi të shkonte më këmbë, ndiqte fatin e të shkruarave të veta, kuptonte se zëri shkonte në veshin e duhur dhe që të tjerë njerëz e pësonin prej letrave të tij.
* * *
Dukej se Shteti paskej nevojë për ato kuti metalike. Edhe për letrat e Sefë Shahinit nga Barabani. Grupe njerëzish paguar prej tij, u hipnin motorëve, u grahnin makinave, helikopterëve, avionëve dhe shpërndanin letrat. Kudo nëpër botë kështu!
Sefë Shahini po dinte më shumë për botën nëpërmjet të rejave që kërkoi për letrat.
Si shkruheshin, si ruhej sekreti i tyre dhe përgjegjësia që mbahej nga ata që i shpërndanin. Mori vesh se kudo në botë, në gjithë kohët, kishte pasur shkrues të çuditshëm letrash dhe postier edhe më të çuditshëm. Njëri prej tyre nuk i kishte shpërndarë letrat e një dite, kishte përtuar, as të së nesërmes, mbase edhe të një jave. Pastaj kishte menduar se i kishte vonuar aq shumë sa letrat nuk kishin më kuptim, dhe do t’i duhej të jepte llogari. Kishte vendosur të mos I shpërndante kurrë. I kishte hapur në fshehtësi, në shtëpi të vetë. I lindi mania të mësonte për jetët e njerëzve. Prej asaj dite, kështu, me dhjetëra letra të tjerëve. Për këtë dhe e kishin futur në burg!
Nga përvoja që nxori duke lexuar historitë e të tjerëve, për t’i detyruar marrësit e letrave t’i lexonin të tijat, Sefa shënonte se një kopje të tyre, pra të njëjtën letër, e kishte nisur edhe për te disa zyra të tjera shteti.
Ngaqë po dinte kaq shumë, mësoi se ia vlente të trembej edhe vet prej ndonjë letre të tjerëve për letrat e tij. Ndonjë dorë tjetër, mendje tjetër fshatari, si e tija, i dërgonte sinjal Shtetit ndaj tij.
* * *
Kohë më vonë, kur Shteti s’po reagonte më ndaj letrave të tij dhe Sefë Shahinit iu bë se nuk priste më letra prej tij, ndjeu një lloj keqardhje për kutinë e varur në shtyllën sa një bojë njeriu në sheshin e Barabanit të tij.
Edhe pse në parandjenjë të ligë, mos prej të shkruarës së letrave do t’i binte ndonjë mynxyrë, më shumë besoi se vet Shteti nuk ishte mirë. Nëse ishin të dyja, më keq akoma.
Një nga këto mbrëmje, kandisi veten ta lehtësonte shpirtin nga ky borxh që ndjente ndaj Barabanit. Shkroi një letër shpejt e shpejt dhe shkoi e hodhi në atë kuti.
Tërë natën dyshoi se do ta kishin parë dhe do t’i vinin për ta demaskuar te gardhi mbuluar prej hardhive të varura. Të nesërmen, lehtësuar së paku nga kjo frikë, doli për te sheshi.
Ndjeu dhimbje kur pa me sy kutinë e rrëzuar përdhe. Dikush preu edhe shtyllën. Me bisht të syrit, Sefa shqoi letrën e vet, hedhur përdhe. Iu bë se të tjerët vështronin nga ai. Për fat, të rinjtë e kishin mendjen tjetërkund: Në një tabelë të madhe të gjerë, prej dërrase lexohej: “Cilido, pa Frikë, me Shkronja të Mëdha”, shkruante atë që mendonte. Keshtu thuhej.
E dija unë! Diku do dilej me letrat e mia, mërmëriti gëzuar. Shkroi edhe vet nja dy formate letre të madhe, sërish pa e vendosur emrin në fund të saj. Nënshkroi thjesht me: ‘Populli i Barabanit’.
Ngaqë njerëzit po grindeshin për to, Sefë Shahini mendoi se kaq e paskej pasur kjo punë.
Edhe më trishtuar u ndje, kur edhe plasën një varg gazetash. Në to shkruhej gjithçka, por ai vet s’ndjeu asnjë shtysë për tu dukur edhe në to. Dalja e gazetave ishte tjetër. Në gazeta s’ruhej asnjë sekret. Thuheshin të tëra në sy të tërë botës. Në mijëra kopje dhe të nesërmen sërish, nisnin nga e para. Letrat e tij të fshehta, kishin lezet.
“Unë shkruaja për veten time, për qejfin tim, jo për sytë e botës!”
