Refleksione mbi librin poetik “Bota ime në duart e saj”, Toena
Mund të dalësh nga shtëpia dhe ta humbësh veten. Njerëzit e humbasin veten e tyre çdo ditë. Çfarë iluzioni i dëmshëm që me kalimin e kohës edhe vetë do të bëhen më të mirë, më të durueshëm, më të kuptueshëm. Por koha që kalon, bota që jetojmë, është e kthyer në një lëmsh të madh padurimi për të ikur, për të bërë një vrap të madh nga gjithçka, e nga të gjithë, për gjithë ato ditë pa emër, për gjithçka që nuk del asnjëherë e mirë siç duhet, asnjëherë e mirë sa duhet, për gjërat gjysmake, gëzimet gjysmake, grindjet gjysmake, për gjysmë jetën që bie për hise të jetohet deri në fund.
E ky qiell i zymtë ekzistence, është qielli ku mungon e bukura, poezia, ekuilibri që bën të ringrihet peshë shpirti i njeriut, e që ka mundësinë të kthehet në një vatër zjarri, ku mund të ndalesh, të mbushesh me frymë, të kujdesesh për veten, për mendimet e tua, e t’i lësh flakët të të mbushin me dritë të bardhë. Kjo lloj ndjesie, të qëndruarit afër një vatre zjarri që ngroh e nuk djeg, të përcillet nga botëkuptimi i poetes Enkeljeda Kondi Masseboeuf. Vëllimi poetik “Bota ime në duart e saj” modelon një strukturë të botës shpirtërore, ku lexuesi ka mundësi të depërtojë një nga një katet, për t’u ngjitur lart, atje ku drita është tavani i epërm i krijimit. Gjuha artistike i ndërton poezitë që të jenë pjesë e një jete në tërësinë e saj, me mallin, dhimbjet, familjen, atdheun, dashurinë, vetveten, tjetrin, botën, natyrën, ndjesitë, trishtimin, kujtimet, që hapen si dritare të vogla në çdo kat. Përpara se të futesh në këtë shtëpi poezie, duhet të lësh jashtë grindjet, ankthin, padurimin dhe mllefin që jeta nuk është e drejtë me ty. Të gjitha shqetësimet e tua, do të gjejnë një shenjë në katet e kësaj banese, ku nuk mungojnë shkëndijat e dritës, as gëzimi e ngazëllimet e vogla, që e bëjnë të papërsëritshme përvojën e të jetuarit. Çuditërisht, ato nuk kanë lëvizur prej atje, që kur kemi ardhur në këtë botë. Madje, i kanë bërë vend, në atë hapësirë të ngushtë, ndjesive të tjera, që zëri i poetes i ndan, i veçon, i kthen në përjetime të qelqta, të tejdukshme, e kupton formën përpara syve e mund të shohësh tejpërtej. Poezia pyet dhe kërkon. Nuk të lë të vraposh e t’i shmangesh i lodhur përballjes me veten. Të nxit të jesh vetvetja. Njeriu duhet të kërkojë dhe të gjejë paqen pranë tij. E fillimisht, duhet të kapërcehet beteja me kalendarin, me vitet, me moshën, me pasiguritë dhe shqetësimet që e bëjnë ekzistencën të vështirë e konfliktuale:
Në paqe me kohën
Nuk ka nevojë gjithmonë të luftojmë.
Ka ditë kur dua thjesht t’i dorëzohem moshës,
siç i dorëzohet deti bregut
pas një nate të gjatë stuhie.
Kjo poezi është e zhveshur nga teprimet. I përngjan një peme, ku çdo gjethe është në degëzën e saj, ku damarët që përhapen në trung, mundësojnë kalimin e emocioneve që zgjerojnë kurorën e gjelbër të shpirtit. Nuk ka qëllime që e mbyllin në segment ekzistencën: nga këtu-atje. Çdo ditë është lundrim, përtej, i kapur nga krahët e kohës, në paqe me botën dhe njerëzit, sikur ta kesh zbuluar që qëllimi i jetës është jeta vetë. Ky element pozicionimi, ku ne e shohim trajtën e poetes brenda poezisë, njehsimi i unit krijues me intimitetin e lexuesit, përkon me stilin e autores. Jetohet poezia si jetë e Enkelejdës, por e lënë me dyer të hapura, ku lexuesi pasi gjendet brenda, ndihet mes muresh të jetës së tij. Nuk ka prag, nuk ka asnjë mbulesë që ta bëjë të pakërcyeshëm kalimin, e përzgjedhja e temave hapet kah thelbeve që prekin njeriun si qenie e plotë, prej mishi e shpirti; njeriun si qenie efemere, prej kujtimesh e ndjesish; njeriun si qenie emocionale prej dashurish e dhimbjesh.
Boshti shpirtëror, përtej ndijimit filozofik, ekzistencial, mbushet edhe me kujtimet dhe praninë e fizikes, tokësores. Vargu që i jep titullin këtij libri, “Bota ime në duart e saj”, është shkëputur nga poezia “Nëna”, e cila ilustron këtë bashkekzistencë, në një kontrast që metaforën e kthen në një hiperbolë zemre: globi, jeta me gjithë kodrinat dhe humnerat, në pëllëmbën e hapur të nënës, ku pasiguria rresht së ekzistuari si e tillë. Në thelb është ikja, emigrimi, largimi në një jetë tjetër, ndërrimi i sigurisë së dikurshme, me vrapin për të mbërritur larg prej këtej, diku. Por nëna zgjat fijen që na mban të lidhur me të kaluarën, është dritarja nga ku mund të shohësh diellin, buzëqeshjen e parë, fytyrën e saj mbi kryet e tua:
Nëna
Nëna më përcjell nga brenda shtëpisë,
nga shpirti i saj i brishtë, që thyhet si kristal.
Më përcjell me sy të përmalluar, të mbushur me lot,
që rrjedhin si burime të ëmbla dhimbjeje.
Nëna më përcjell nga pragu i kujtimeve,
nga shtëpia e vjetër ku u rrita,
ku muret kanë ruajtur zërin tim të fëmijërisë.
Ecën ngadalë nëpër dhoma,
me hapa të plogët, të matur, të kujdesshëm,
shikon çdo cep, mos kam harruar diçka.
Vetëm kur gjithë dritat brenda nesh fiken, vetëm atëherë, ndodh që të mos dëgjohet asgjë. Ato momente, të vogla, të brishta, paqeje, kur duket se mund ta pranojmë njëri-tjetrin, të përqafohemi, apo të mos duket sikur rrimë mbi gjemba kur jemi përballë.
Pastaj vjen dita tjetër.
Unë kujtoja se.
Unë mendoja se.
Unë shpresoja se.
Ky është kati më sipër i poezisë së Enkelejdës. Nga realiteti tokësor, ngjitemi e mbetemi brenda një bote kujtimesh, ku e tashmja nuk ekziston më: frymëmarrja që ndiejmë është e shkuara jonë. Pendesa, ditë të lëna peng, në duar njerëzish që nuk do t’i shtrëngojmë dot më kurrë. Kujtonim se do të mund ta ndryshonim botën, por ishte bota ajo që na ndryshoi ne.
Kujtimet
Bie shi në qiellin tënd
Dhe dallëndyshet kanë lënë folenë, braktisur.
Kthehem pas disa hapa në kujtimet tona
Dhe kërkoj aty gjurmën e kohës.
Të duket sikur nuk je në vargje, por duke ecur në rrëpirën e kohës. Gjithçka poshtë teje je ti, është dashuria jote, njerëzit që ke njohur, i ke dashur e të kanë lënduar në jetë. E atje, në fund fare, si një pikëz e vogël, dallohet një buzëqeshje, është vetja jote dikur, që të sheh sa lart ke shkuar, e gëzon për ty.
Kjo lloj marramendje ndjesish, shtresëzohet me vargjet:
Bie shi në qiellin tënd
Dhe dallëndyshet kanë lënë folenë, braktisur.
Kthehem pas disa hapa në kujtimet tona
Dhe kërkoj aty gjurmën e kohës;
E djeshmja është gjithçka që kishim dhe tani ka mbetur vetëm si ndjesi brenda nesh. E ky kat në shtëpinë e poezisë së Enkelejdës, i ka dritat e zbehta, dritaret gjysmë të mbyllura, por pëshpërimat dhe lutjet nuk pushojnë asnjëherë.
E në fund, është kati i vetvetes. I poetes që do, që dashuron, që pret, që kërkon dhe i jepet jetës pa kushte. I poetes që ka mallin e atdheut, që e bart me vete kudo ku shkon, si një dhimbje nga e cila nuk do të ndahet asnjëherë.
Ky është kati i epërm i pasqyrave, ku mund të projektohet imazhi i çdo lexuesi, i çdo dashurie, i çdo momenti që kthehet në diçka të rrallë, si jeta vetë. Në këtë kat, të fundit, nuk ka mure. Gjithçka është e tejdukshme, e kur dikush ngjitet lart, e kupton që nuk është kati i poetes, që ka krijuar gjithçka, por kati i vetë lexuesit. Përtej, lëndinat e botës së poezisë janë të pafundme, por ja, diku, atje poshtë, shquhet një siluetë, hapat plot nxitim të kalimtarit. “Mund të dalësh nga shtëpia dhe ta humbësh veten….”. këto fjalë përsëriten dhe për këdo që humb veten nga pak, çdo ditë, kur del nga shtëpia, është momenti të vijë e të ngjitë katet e poezisë. Prej së largu, prej së larti, nuk ka më humbje, por rikthim…
