Paul Despiere-i priti të mugej që të shkonte në qimite-rin e vjetër. Në dorë mbante një karafil të bardhë, të cilin e nuhaste hera-herës pa mendje. Karafili lëshonte një kundërmim të freskët vjeshte dhe pastaj mblidhej iriqthi dhe ngjante si i vyshkur.
Qimiteri i vjetër kishte kohë që e kishte mbyllur portën e rëndë, me kangjella të kthyera si kthetra bishe, për vizitorët e gjallë. Kishte ndodhur në një datë të panjohur, fare papritur, kur në qimiterin e vogël kishin kallur në dhé një ortodoks të vobektë pa familje. Askush nuk ndërmendej të shtynte portën e rëndë me kangjella që gërvinte dhembshëm nga një sëmundje kohe për të vizituar varrin e ri të mjeranit, ndërsa mbi varret e tjera pluhuri i harresës mblidhej me grushte.
Qyteti kishte pasur nevojë për një kohë tjetër dhe për një vendvdekje tjetër. Dhe e kishte ndërtuar.
Paul Despiere-i hoqi me mundim prej hallkës zinxhirin që mbante të mbërthyera dy fletët e portës dhe hyri brenda. Kohët e para të braktisjes, një bimësi e harlisur kish pushtuar truallin e varreve dhe e kishte gjelbëruar në mënyrë të padurueshme. Pasi kish ngrënë padenjësisht çdo gjë që hahej, ajo kishte zënë të brente sinorët dhe gurët e varreve, folezat dhe sidomos kryqet e zeza prej druri. Më pas kish nisur të depërtonte poshtë, duke kërkuar e duke gjetur, ku ishin e nuk ishin, të gjithë damarët e tokës brenda varreve. Së fundi, e panginjur, pati përtypur vetveten dhe tani prej saj kishin mbetur vetëm disa njolla të kobshme ngjyrë pahu.
Ai u çapit disa minuta mbi breza bimësish të shuara dhe mes qiparisave që asaj ore po e ndërtonin pak nga pak hijen e tyre të natës dhe vuri re se mbi përmendoren që kërkonte qielli ishte ngjyer me purpur. Përpara se të shkelte pragun e saj dëgjoi fëshfërimën e një gjarpri që shkonte vrik mbi njollat e pahta dhe mbajti vesh këngën solo të një bulkthi vetmitar.
Përmendorja pa lavdi i ishte dorëzuar rrënimit. Dukej sikur ishte vulosur prej qindra vjetësh, por, kur hyri brenda, Paul Despiere-i gjeti mbi dyshemenë e shtruar me një mermer të plasaritur zishëm nga rrënjë pemësh dy gjethe të arrira vjeshte dhe u habit.
Në stelën në mur, një gjysmë qiriri ishte kthyer në gur, emri i saj pothuaj ishte shuar, kishte mbetur vetëm viti 1801, ndërsa statujëza e Virgjëreshës dukej e brejtur së brendshmi, ndonëse përsipër ruante një si shkëlqim të vjetër varaku. Përkundrazi, në të djathtë të stelës, figura e Artemisit – perëndeshës që nuk iu nënshtrua kurrë zgjedhës bashkëshortore – i kishte qëndruar kohës.
Paul Despiere-i vendosi në stelë karafilin e bardhë të dëlirësisë dhe u përpoq edhe një grimë të shquante emrin e saj pothuaj të shuar. E dinte se ajo nuk ndodhej aty. Nuk pati qenë asnjëherë. Furtuna e madhe që kishte shpërthyer përpara pothuaj dyqind vjetësh dhe që kishte hedhur në breg plot kufoma grash, nuk kishte mundur dot t’ia shkëpuste liqenit prenë e vyer.
~ ~ ~
Tej, përmbi pyjet e Dodonës, ishin formuar masive resh të zeza. Herë pas here vijëzoheshin reve vetëtima të mprehta, që shoqëroheshin nga gjëmime të kobshme, të cilat nuk arrinin gjer në bregun perëndimor të Pamvotidosit.
Fushat Eliziane notonin në një pellg të kuq perëndimi dielli.
Në breg të liqenit, mbi një shkëmb të thepisur, Paul Despiere-i ngriti sytë vetiu nga qielli dhe e kaploi frika: ende nuk kishte zënë të errësohej, por hëna ishte formuar befas e plotë dhe vezulluese përmbi kokën e tij. Një frymë ere krijonte mbi liqen pllanga drite rrudhace.
Ekipi i arkeologëve nënujorë punonte ende përfund ujërave. “Edhe gjysmë ore mbetet”, – mendoi Paul Despiere-i duke ua vënë veshin shushurimave të freskëta të erës nëpër shelgje, çapit të natës dhe iu shua shpresa e asaj funddite që tanimë kishte marrë arratinë.
Befas, çdo zhurmë u tulat mbi liqen. Heshtja që pasoi ishte aq e thellë, sa djaloshi mbajti frymën padashur. Më pas, një hungërimë e fuqishme u çlirua nga rropullitë e liqenit, ndërsa qielli u ngjye me mellan[1] të zi. Paskëtaj u ndie një shkundullimë e fortë dhe hënë nuk pati më: rripi i tokës mbi liqen zuri të lëkundej çdo gjysmë ore, njëlloj si përpara dyqind vjetësh, në vjeshtë.
Paul Despiere-i, arkeologu i ri francez, që ia kishte kushtuar jetën studimit të Egjeut, u habit me atë fenomen që po përsëritej i përpiktë dhe po me ato karakteristika pas kaq shumë kohësh. Po hidhte disa shënime të shpejta në bllok kur liqenin e përfshiu një furtunë e vërtetë dhe dy silueta njerëzore buthtuan në çast nga ujërat e nxira të përshkumura. Në bregun e shkëmbtë, Paul Despiere-i pa siluetat që tërhiqnin pas vetes me mundim një formë të zezë. Atë çast, për herë të parë në jetë, Paul Despiere-i mendoi me bindje se Zoti ishte e vetmja qenie që ekzistonte me të vërtetë dhe se gjithçka, koha, njerëzit dhe ajo formë e zezë e porsadalë nga liqeni, nuk ishin veçse ëndrra të Zotit që përsëriteshin e përsëriteshin pa fund…
Paul Despiere-i iu afrua formës së zezë – furtuna ishte qetuar – dhe e njohu atë sënduk me veshje metali që s’donte t’ia dinte nga uria e kohës, njëlloj siç do ta kishte njohur ushtari fatzi që e kishte mbyllur dhe vulosur me duart e tij, që s’kish pushuar më pas së thëni se vdekja vetë e pati detyruar t’ua bënte kurban ujërave të liqenit bukurinë e pashoqe të Frosinës dhe që i pati ngrysur ditët në errësirat e humbamendjes, i lumtur që të paktën e kishte ruajtur të paprekur bukurinë e gruas nga tmerri i ujit…
Përpara atij sënduku-arkivol, Paul Despiere-it iu kujtua vetëtishëm se në kartërat relikte të një gjysheje antike, mikeshë e kontit Choiseul-Gouffier, kishte gjetur një letër dashurie të padërguar nga një drojë mistike, ku shkruhej: “Merrmë, i dashuri im, merrmë e mbyllmë në një sënduk të argjendtë si të bukurën Frosinë dhe mbytmë në hauzin e kopshtit tënd. Çdo mëngjes, mbush një grusht ujë nga hauzi dhe dehu me dashurinë time…”
Djaloshi pati gdhirë një natë të tërë duke lexuar korres-pondencën e gjyshes antike, që ndodhej në një shkrimë-tore bakëmi të lartuar me një bonheur du jour[2] dhe të qëndisur me fijeza bakri të praruar, frymëmarrë nga pluhuri i viteve, derisa, duke i vajtur pas një kundërmimi të vjetër lulesh portokalli, zbuloi letrat e kontit, të lidhura me një kordele ngjyrë deti.
Ndër to gjeti të shtrirë gjithë historinë e dashurisë dhe vdekjes së Frosinës, me një pasion aq të madh e të hollësishëm, saqë iu duk se konti jo vetëm e pati njohur dhe adhuruar Frosinën, porse edhe pas vdekjes së saj lëngonte nga dashuria e tij e pathënë, me vagëllimën e së cilës tani përpiqej të ndriçonte shpirtin e zonjës Despiere.
Konti ishte kthyer disa herë në Janinë, i dërrmuar nga fati i tmerrshëm i Frosinës, por i vendosur të hetonte për vdekjen e saj. Paul Despiere-i gjeti një letër të shkurtër dhe pa komente, ku jepej deponimi i një murgu të arratisur nga Janina:
“Zonjën Frosinë e mbyllën në një sënduk venecian të larë në argjend dhe pak përpara se të zbardhte e hodhën në ujërat errtane të liqenit. Pas saj, diku më larg, zbrazën në liqen gjithë mllefin e Ali pashait, vezirit të Janinës, duke mbytur, lidhur këmbë e duar, edhe shtatëmbëdhjetë gra të tjera që lebetiteshin duke thirrur qiell e Zot.
Kurse ajo kishte hyrë pa zë në varrin e larë në argjend, duke duruar përunjazi kurorën e turpit mbi kokë: ngjante si hije; fytyra i qe tretur dhe zbardhur si shkumës, flokët i qenë bërë të tejdukshëm, duart i mbante të lidhura në një lutje të përjetshme, vetëm buzët e përvëluara dukeshin sikur kishin mbledhur gjithë dashurinë e botës. Ndërsa dritën e syve nuk e kishte më, sepse kishte pranuar braktisjen…”
Kaloi edhe një agim dhe një muzg tjetër përpara se Paul Despiere-i të mund ta merrte në sy të hapte sëndukun e vulosur të Frosinës.
Gjithçka ishte kthyer në pluhur. Ai nuk guxoi të për-dorte sytë për të verifikuar shkatërrimin; zgjati dorën dhe nisi të kërkonte verbazi brenda sëndukut dhe përpara se të prekte unazën e moçme me gurë në formë zhuzhaku, e cila i kujtoi në çast unazën fatale, ndjeu një pickim të fortë në gisht. E tërhoqi dorën vrik dhe në gishtin e përgjakur gjeti një gjemb të vjetër trëndafili.
[1] Mellan (vjet.) – bojë shkrimi.
[2] Bonheur du jour – mobilie e vogël, pjesë e shkrimëtores.
