Flurans Ilia: Gjymi prej bakri (tregim)

Përngjan mu si kjo sobë e derdhur në metal fjalia e parë e këtij rrëfimi. E prodhuar në Itali në vitin 1920. Rrathët e çelikut, sipër saj, bëhen si Rrathët e Ferrit kur flaka i lëpin me epsh. Në pranverë ia lyenim këmbët me varak, grillat nga ku merrte ajër, qyngjen, portat e furrës, depos së druve dhe hirit.

Mbi sobën italiane vlon përherë një gjym bakri i kohës së perëndimit të Perandorisë Osmane prodhuar nga bakërxhinjtë e qytetit të fillimit të 1900-ës. E fërkonim me pluhur sode që të shndriste. Ajo pamja e tij magjepsëse, gjithë elegancë e bërë për merak nga duar të ndonjë prej bakërpunuesve të fundit me emër të qytetit.

Kur zjarri bëhej prush gjymi fillonte dhe këndonte.

Fërshëllima e tij e ëmbël ka shoqëruar të gjitha ëndrrat e fëmijërisë. Librat e asaj kohe janë të veshura me aromën e druve të djegur në atë sobë, bukën e thekur sipër saj, pamjen e xhamave të veshur me avull në dimër, dhe këngën e gjymit prej bakri.

Kjo që po shkruaj mbështjell këtë çast poret e gishtave të mi. Kam një cipë të ndjeshme dhe jam një pijetar i ndershëm. Ka vetëm dy mënyra për të përshkruar njerëzit me vese. Do i quash pijanecë ose pijetarë. Kjo e fundit përngjan si detar. Të jep ndjesinë e lëkundjes në lundrim kur je krejt i kthjellët mu në majë të direkut të anijes dhe thërret: «Tokë, tokë, tokë…»

Lidhja ime me tokën e imagjinatës i ka fillesat e saj me këngën e gjymit prej bakri. Në të kundërt, nuk më kujtohet se si filloi marrëdhënia ime me pijen? Besoj se ka lidhje me etjen, në kuptimin e deshifrimit të dëshirave dhe përmbushjen e tyre. Të fshehtës për të mos qenë i pranishëm në hapësirën e kohës së kushtëzuar. Instinktit për të qenë i çlirët ndaj çastit. Prej mureve, qytetit, shtetit, fatit, gjymit prej bakri, dhe mendjes. Doja të isha jashtë arsyes së asaj kohe sepse isha i etur dhe etja nuk njeh arsye. Vërtet ishim të gjithë të varfër por imagjinatën e kishim të papërlyer.

Në festën e Vitit të Ri kishim të drejtë për dy shishe verë, një pako me agrume, arra, lajthi, gështenja, dhe mollë. Ushqime këto të rralla sepse përgjatë vitit nuk i gjeje rregullisht në treg. Raki rrushi edhe ullinj gjeje nën dorë në tregun e zi.

E gjitha fillonte në mëngjesin e ditës së fundit të vitit me therjen e gjelit të detit buzë gropës allaturka të halesë. E kam parasysh si tani të gjithë ritualin. Si mprihej thika me një gurë që e mbanim në shtëpi vetëm për këtë punë dhe që e përdornim kryesisht vetëm këtë periudhë të vitit. Pastaj duhej t’i mbaje fort me njërën këmbë këmbët e gjelit dhe me këmbën tjetër krahët e tij. Ishte një gjendje sikleti sepse i kishe të gjitha gjymtyrët e zëna. Me dorën e majtë qafën. Në të djathtën thikën.

«Duhet kryer me shkathtësi. Mos e lësho pasi ta kesh prerë sa t’i dalë shpirti. Duhet lënë të kullojë gjaku.»

Gjaku i ngrohtë edhe i avullt rridhte nga gusha e prerë e gjelit drejt gropës së nevojtores. Pamja e parë në kujtesë me dikë dhe diçka që jep shpirt.

«Thikën duhet ta ngulësh në dhé më pas.»

Kështu thoshin pleqtë. Duhet të kem qenë dhjetë vjeç kur im vëlla më zgjati thikën dhe më tha:

«Je burrë tani. Prija gurmazin!»

E mora thikën.

- Mbaja krahët dhe këmbët fortë. Mos e lësho!

- Atë po bëj.

- Jepi dorës se e torturove, prija gurmazin. Mos e zgjat!

- Atë po bëj.

Ja preva kokën. Në të njëjtën kohë që ia hoqa këmbën e majtë që mbante të gozhduar krahët e tij.

Sa hap e mbyll sytë, unë dhe vëllai nuk po u besonim syve, gjeli fluturoi drejt e mbi pezulin e dritares së hapur të banjës dhe me një kërcim të çmendur u hodh nga kati i pestë. U derdhëm jashtë dritares të shohim se çfarë ishte kjo hata. Me krahët e hapur gjeli pa kokë ngjante si një shqiponjë në atë fluturim makabër. Vajti dhe u përplas drejt e te muri i pallatit përballë. Pastaj u këput përdhe i qorrollisur.

Në dorën e djathtë mbaja thikën të cilën im vëlla ma rrëmbeu nga dora dhe e nguli menjëherë në dheun e një karafili të kuq në saksi. Në dorën e majtë më kishte ngelur koka e gjelit. Nuk dija ç’të bëja?

«Nisu me vrap të kërkosh gjelin, këtë të bësh!» – Urdhëroi vëllai.

U lëshova poshtë shkallëve. Ishte një ndjesi përhumbjeje, ndërsa zbrisja me vrap…

Atë natë të ndërrimit të viteve për herë të parë piva një shishe kabërnet vendi dhe u ndjeva fillimisht shkëlqyer, por volla mbi qilim pas mesnate duke dëgjuar fjalët e mamasë:

«U bë macja të pi uthull.»

Kështu filloi marrëdhënia ime me gotën. Isha dhjetë vjeç.

Përtej etjes, disa thonë se e fillojnë si det i trazuar për dert pijen. Përtej etjes, disa gjejnë strehë mu në syrin e një rrebeshi të beftë kokë ulur te ajo. Përtej etjes, disa zemërthyer si kupa e gjurit të Davidit për punë dashurie a mëndafshi. Disa, nga e mira dhe mirëqenia dhe të qenit mirë me veten si një kafshë shtëpiake në haremin e sulltanit. Ca të tjerë, nga qejfi – jo nga etja, sepse farëzimi i yjeve i ka shpënë drejt njërit nga profesionet më të vështira të njerëzimit, të qenin komedian dhe tragjik njëherazi. Disa, për të mposhtur karakterin, kur vetja del nga vetja. Disa, për të gjetur karakterin me armë të ftohtë në dorë. Disa, pa e kuptuar i përmbahen ADN-së së kushtëzuar në një copë pusullë të harruar. Për mua nuk është asnjëra nga këto, veç etjes së vazhdueshme për t’i hedhur në letër të gjitha këto. Sepse aty zbulova zërin tim. Kuptova kuotat, kufijtë, piramidën, gurët kilometrik, gjer ku dhe sa larg mund të shkojë ky zë. Siç e shihni, fjalia e fundit e kësaj rrëfenje nuk është ashtu si e prisni ju. Nuk po ndodh si në një roman ngjyrë rozë; mirëfillti thjesht për të grishur dhe mbajtur nën tutelë subjektin. Fjalia e fundit është e ulur te shkallët e pallatit dhe “fjalia është një vend i vetmuar”.

2023