Dy fjalë për 25-vjetorin e Shoqatës
së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë
Për t’u lexuar në emër të Gjekë Marinaj
25-vjetori | 12 Prill, 2026
Përgatitur për lexim publik
Me respekt të thellë dhe me mirënjohje të sinqertë ju drejtohem në këtë 25-vjetor të themelimit të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë. Më 25 shkurt 2026 mora nga zoti Adnan Mehmeti ftesën për të qenë sot mes jush, një ftesë që përfshinte me bujari edhe bashkëshorten time, Dusita. Por më 17 janar 2026 kisha marrë një angazhim të rëndësishëm akademik në Kinë, të lidhur me përgatitje të gjata dhe me detyrime që nuk mund të shtyheshin. Kjo është arsyeja e vetme pse sot nuk jam fizikisht në këtë sallë. Ju kërkoj ndjesë me gjithë zemër dhe falënderoj atë që po e lexon këtë fjalim në emrin tim.
Sot nuk dua vetëm t’ju përgëzoj. Dua t’ju ftoj të mendoni për madhështinë e kësaj dite dhe për peshën e misionit që ajo na kujton. Përvjetorët janë të bukur kur nuk mbeten vetëm numërim vitesh, veprimtarish dhe botimesh, por bëhen çast reflektimi mbi arsyen e vërtetë të ekzistencës sonë. Prandaj pyetja ime e parë nuk është sa libra janë shkruar apo sa aktivitete janë zhvilluar. Pyetja ime e parë është më themelore: për çfarë qëllimi ekziston një shoqatë si kjo? Sepse asgjë nuk kuptohet plotësisht pa u kuptuar qëllimi i saj. Një anije nuk përcaktohet nga druri e velat, por nga lundrimi. Një mjek nuk përcaktohet nga manteli e instrumentet, por nga shërimi. Edhe një shoqatë letrare nuk përcaktohet nga ceremonitë, titujt dhe fotografitë, por nga misioni i lartë që u jep kuptim të gjithave.
Shikoni përreth me qetësi dhe mendoni për ata poetë, shkrimtarë e miq të fjalës që kanë qenë pjesë e këtij udhëtimi, por sot nuk janë në këtë sallë. Disa i ka marrë koha. Disa i ka larguar jeta. Disa i ka shpërndarë mërgimi. Kjo kujtesë e heshtur na mëson një të vërtetë të thjeshtë dhe madhore: jeta është tepër e shkurtër për t’u humbur në gjëra dytësore. Pikërisht për këtë arsye institucionet e kulturës duhet ta njohin me kthjelltësi arsyen e ekzistencës së tyre. Kur qëllimi mjegullohet, puna dobësohet. Kur qëllimi bëhet i lartë, edhe sakrifica merr dritë.
Nëse një shoqatë ekziston vetëm për të kremtuar vetveten, ajo bëhet darkë miqsh dhe jo institucion. Nëse ekziston vetëm për të pasqyruar pasionet kalimtare të ditës, ajo bëhet jehonë dhe jo udhërrëfyese. Nëse ekziston për të shpërndarë nderime pa kriter, ajo bëhet treg prestigji dhe jo strehë e vlerës. Por nëse ekziston për të kultivuar atë që është më e bukur në gjuhë, më e vërtetë në mendim, më e thellë në ndjenjë dhe më jetëgjatë në shprehjen njerëzore, atëherë puna e saj është fisnike. Letërsia nuk është luks i qytetërimit. Ajo i përket vetë formimit të njeriut. Njeriu nuk jeton vetëm me bukë, as vetëm me ligj, as vetëm me dobi; ai jeton edhe me kujtesë, me ritëm, me rrëfim, me mall, me vajtim dhe me fjalë që marrin trajtë të tillë sa bëhen të afta të zbulojnë se çfarë është jeta.
Për ne shqiptarët kjo e vërtetë ka peshë të veçantë. Historia jonë ka kaluar nëpër mërgim, sprova identitare dhe sfida të mëdha të ruajtjes së gjuhës. Prandaj një shoqatë e shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë nuk është vetëm bashkim autorësh. Ajo është urë ndërmjet atdheut dhe botës, ndërmjet kujtesës dhe së ardhmes, ndërmjet brezit që solli me vete gjuhën dhe brezit që duhet ta marrë atë si pasuri të gjallë. Nëpërmjet saj fjala shqipe fiton vazhdimësi, kultura shqiptare fiton dinjitet dhe diaspora fiton një shtëpi shpirtërore ku mund të njihet me vetveten pa u mbyllur ndaj botës.
Pikërisht sepse ky rol është i madh, ju duhet të jeni rojtarë të standardeve. Standardet nuk ruhen vetë. Çdo epokë ka tundimin të ngatërrojë zhurmën me madhështinë, risinë me thellësinë, vështirësinë me urtinë dhe provokimin me guximin krijues. Mirëpo jo çdo gjë që trondit është e thellë dhe jo çdo gjë që duartrokitet është e shkëlqyer. Këtu fillon pesha e gjykimit. Nëse një institucion letrar heq dorë nga detyra për të dalluar, nderimi bëhet bosh, kritika kthehet në lajkatim dhe kultura bie rob i modës.
Prandaj ju duhet guximi për të gjykuar drejt. Të gjykosh drejt nuk do të thotë të jesh i ashpër për hir të ashpërsisë; do të thotë të dallosh atë që ka formë nga ajo që është e shpërndarë, atë që ka forcë të brendshme nga ajo që është e fryrë, atë që është e vështirë sepse është e thellë nga ajo që është e paqartë sepse mendimi ka mbetur i papjekur. Por gjykimi duhet të jetë i disiplinuar. Ai nuk mund të jetë prodhim klanesh, pakënaqësish private, miqësish të verbra apo frike. Miqësia është e çmuar, por ajo nuk duhet të zëvendësojë drejtësinë. Kudo ku nderimet jepen kryesisht sipas përkatësisë, një kulturë letrare nis të kalbet nga brenda.
Nuk është në natyrën time të jap këshilla, por edhe unë, si të gjithë ju, kam dëshirat e mia. Në këtë kontekst, shpreh dëshirën time të ruheni nga fryma e përçarjes dhe nga logjika e grupimeve të ngushta. Një kulturë letrare fillon të dëmtohet kur pyetja nuk është më “çfarë është më e mira?”, por vetëm “kush është i yni?”. Atëherë revistat bëhen kështjella, kritika bëhet luftë pozicionesh dhe gjuha kthehet në emblemë fisi, jo në instrument të së vërtetës. Shoqata juaj duhet t’i rezistojë me dinjitet kësaj rrëshqitjeje. Ajo duhet të qëndrojë e përgjegjshme para një gjëje më të lartë: përkryerjes së shprehjes, vërtetësisë së mendimit dhe gjykimit të gjatë të kohës. Koha është gjykatëse më e ashpër se çdo komision. Heshtja nuk është aprovim. Prandaj mendoni gjithmonë për pasardhësit. Ju nuk jeni kujdestarë të një stine; ju jeni ndërmjetës midis të vdekurve që na lanë trashëgiminë dhe të palindurve që do ta marrin prej nesh.
Kjo kërkon nderim të thellë për gjuhën. Gjuha nuk është vetëm mjet me të cilin shprehen mendime të gatshme; ajo është vetë hapësira ku mendimi formohet. Kur gjuha dobësohet, dobësohet edhe gjykimi. Kur fjalët bëhen të fryra, të mjegullta ose të papërpikta, mendja e humb elasticitetin dhe shpirti humb përmasën. Për ne që jetojmë e krijojmë në Amerikë, shqipja është atdheu portativ i kujtesës sonë. Është vendi ku fëmijët tanë mund të takojnë gjyshërit e tyre përmes fjalës edhe kur oqeanet i ndajnë. Prandaj ruajtja e forcës, saktësisë dhe bukurisë së shqipes është një nga detyrat më të larta të kësaj shoqate. Bukuria në gjuhë lind kur shprehja i përshtatet mendimit dhe ndjenjës, kur ritmi e mbështet kuptimin dhe kur fjala e saktë vihet në vendin e duhur.
Por ruajtja e gjuhës nuk mjafton nëse nuk formohen edhe ata që do ta përdorin atë. Një shoqatë që vetëm shpërblen arritjen e përfunduar dhe nuk kujdeset për brezin e ri lë bosh një nga detyrat e saj më fisnike. Përsosmëria nuk lind rastësisht. Ajo rritet me lexim, me modele të denja, me korrigjim të ndershëm, me ushtrim të vazhdueshëm dhe me bindje ndaj mjeshtërisë. Pyeseni veten me sinqeritet: a po kultivoni nxënës të artit të fjalës apo po nderoni vetëm emra tashmë të njohur? A po mësoni dëgjimin, durimin, rishikimin dhe disiplinën krijuese? Asgjë e qëndrueshme nuk ndërtohet me ngut.
Dua t’u drejtohem posaçërisht krijuesve. Mos e derdhni thjesht ndjenjën. Jepini ndjenjës formë. Arti nuk është shënim i çastit; arti është rend, përzgjedhje, lëvizje dhe përfundim i merituar. Një shkrimtar duhet të mësojë jo vetëm të shprehet, por edhe të shohë; jo vetëm të ndiejë, por edhe t’i japë përvojës trajtë. Nëse vepra juaj është e vështirë, pyeteni veten me ndershmëri nëse kjo vështirësi vjen nga thellësia e jetës apo nga papjekuria e mendimit. Letërsia e madhe synon universalen përmes konkretes. Mos shkruani vetëm “për shoqërinë” në mënyrë abstrakte. Tregoni jetën e prekshme: një familje në tryezë, një miqësi që çahet, një njeri që e kupton vonë çmimin e heshtjes së vet. Lërini pasojat të kenë peshë. Lëreni karakterin të gjenerojë fatin. Një vepër nuk duhet thjesht të vazhdojë; ajo duhet të shpaloset.
Metafora është një nga provat më të larta të mendjes krijuese, sepse aftësia për të parë ngjashmërinë midis gjërave të ndryshme nuk është vetëm stoli stilistike, por shenjë e një inteligjence që depërton në strukturat e botës. Prandaj kultivoni perceptimin dhe jo vetëm stilin. Vëzhgoni thellë. Jepuni gjërave formë me rreptësi. Flisni me qartësi. Krijoni art që na ndihmon të kuptojmë si jeton njeriu, si zgjedh, si vuan, si fal dhe si ngrihet. Letërsia që mbetet nuk është ajo që bërtet më fort; është ajo që ndriçon më gjatë.
Shoqata juaj ka edhe një detyrim qytetar e kombëtar. Letërsia nuk i përket vetëm specialistëve; ajo i përket jetës së një populli. Nëse mbyllet në kode private dhe në admirime të ndërsjella, e tradhton qytetërimin po aq sa e tradhton artin. Detyra është të ngrihet e folura e përbashkët, të thellohet kujtesa e përbashkët dhe të rafinohet gjykimi i përbashkët. Një kulturë fisnikërohet kur gjuha e saj bëhet më e vërtetë, më e hollë, më e saktë dhe më njerëzore. Kjo vlen sidomos për diasporën shqiptare, e cila jeton mes dy botëve dhe ka nevojë për institucione serioze që ta mbajnë të gjallë trashëgiminë pa e mbyllur ndaj së ardhmes.
Dhe së fundi, le të jenë të drejta nderimet tuaja. Njeriu ka nevojë të nderojë atë që admiron, por nderimi duhet të përputhet me realitetin. Një çmim që nuk njeh vlerën e vërtetë dëmton si atë që e jep, ashtu edhe atë që e merr. Anëtarësimi pa meritë e zbraz dallimin nga kuptimi. Reputacioni i patestuar nga kritika shndërrohet në kotësi. Prandaj le të jenë vlerësimet tuaja të menduara, shpërblimet tuaja serioze dhe mirënjohja juaj e fituar. Sepse në fund në lojë nuk është prestigji ynë personal, por pyetja nëse letërsia do të mbetet një forcë e gjallë ndër njerëz.
Sot, në këtë 25-vjetor të themelimit të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, unë nuk dua vetëm t’ju përgëzoj për atë që keni arritur. Dua t’ju falënderoj për atë që keni ruajtur. Një çerek shekulli nuk është thjesht një numër. Është provë se një ide mund të marrë trup, se një përkushtim mund të bëhet institucion dhe se një grup njerëzish të mbledhur rreth vlerës së fjalës mund t’i japin kohës së tyre diçka që i reziston harresës. Ju keni mbajtur gjallë një vatër të rëndësishme të kulturës shqiptare në Amerikë. Keni krijuar hapësira takimi, botimi, kujtese, vlerësimi dhe frymëzimi. Keni dëshmuar se shqipja mund të tingëllojë me dinjitet, me bukuri dhe me autoritet edhe në zemër të një bote të madhe dhe shumëgjuhëshe.
Për këtë ju nderoj me gjithë zemër. Ju nderoj për durimin e atyre që e mbajnë një institucion gjallë kur rrethanat janë të vështira. Ju nderoj për besimin se fjala e mirë nuk është humbje kohe, por investim në shpirtin e një bashkësie. Ju nderoj për secilin libër të shkruar me ndershmëri, për secilin takim të mbajtur me seriozitet, për secilin autor të ri që ka gjetur kurajë nga prania juaj dhe për secilin çast kur keni zgjedhur vlerën mbi lehtësinë. Kultura nuk ndërtohet me një gjest të madh të një dite; ajo ndërtohet me besnikëri të gjatë, me punë të qetë dhe me një shpresë që nuk lodhet.
Le të jetë ky jubile jo vetëm ditë feste, por edhe ditë ripërtëritjeje. Ruajeni gjuhën. Mbroni standardet. Formoni të rinjtë. Guxoni të gjykoni me drejtësi. Qëndroni larg klaneve. Nderoni me ndershmëri. Shërbejini jo vetëm emrit të shoqatës, por edhe jetës më të gjerë të bashkësisë shqiptare kudo ku ajo jeton, krijon dhe ëndërron. Unë besoj me gjithë zemër se më e mira ende nuk është shkruar. Besoj se përpara jush janë libra të rinj, zëra të rinj dhe vite të reja pune fisnike. Besoj se djemtë dhe vajzat që sot e dëgjojnë shqipen si gjuhë shtëpie, nesër mund ta ngrejnë atë në nivel arti nëse gjejnë përpara vetes institucione serioze, shembuj të ndershëm dhe dorë të shtrirë me mirësi.
Ju falënderoj nga zemra për dëgjimin, për besimin dhe për punën tuaj. Falënderoj me mirënjohje atë që po e lexon këtë fjalim në emrin tim. Ju uroj një 25-vjetor të ndritur, me gëzim, me përulësi para rrugës së bërë dhe me guxim të ri për rrugën që ju pret. Uroj që të takohemi me shëndet, me vepra të reja dhe me krenari të përtërirë në 30-vjetorin e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë. Gëzuar 25-vjetorin dhe qoftë gjithmonë e bekuar fjala shqipe në çdo vend ku ajo shkruhet, lexohet dhe dashurohet.
