Një vështrim kritik mbi romanin “Mes shkencës dhe dritës”
“Mes shkencës dhe dritës” është një roman që, përtej historisë së dashurisë, familjes dhe ringritjes së dy protagonistëve, ngre një pyetje të vjetër dhe gjithnjë bashkëkohore: ku mbaron ajo që mund të shpjegojë njeriu dhe ku fillon ajo që ai vetëm mund ta besojë, ta përjetojë dhe ta kërkojë në misterin e ekzistencës?
Pikërisht këtu qëndron edhe kuptimi më i thellë i titullit. “Shkenca” në roman përfaqëson arsyen, dijen, përpjekjen njerëzore për të kuptuar dhe për të ndërtuar jetën mbi sigurinë e asaj që mund të provohet. “Drita”, në anën tjetër, është simbol i besimit, shpresës, dashurisë, mirënjohjes dhe asaj hapësire të padukshme ku njeriu përballet me pyetjet që shkenca nuk mund t’i mbyllë me një përgjigje përfundimtare. Romani nuk i vendos këto dy botë në kundërshtim; përkundrazi, kërkon dialogun e tyre.
Marku dhe Maria janë bartësit kryesorë të këtij kërkimi. Historia e tyre është një udhëtim nga dhimbja drejt dashurisë, nga pasiguria drejt familjes dhe, më tej, nga lumturia personale drejt përgjegjësisë ndaj të tjerëve. Ata nuk janë personazhe që thjesht e fitojnë jetën; ata përpiqen të kuptojnë përse iu dha një mundësi tjetër dhe çfarë duhet të bëjnë me të. Përgjigjja e tyre është e qartë: bekimi personal merr kuptim vetëm kur shndërrohet në të mirë të përbashkët.
Kjo e bën romanin edhe një vepër mbi etikën e mirënjohjes. Mirënjohja këtu nuk është vetëm lutje dhe as vetëm emocion. Ajo bëhet veprim. Krijimi i “Dritës së Shpresës”, përkujdesja ndaj fëmijëve të prekur nga lufta, emigracioni dhe humbja, projektet humanitare dhe përpjekja për të krijuar mundësi arsimimi janë mënyra konkrete për ta kthyer të mirën e marrë në të mirë të dhënë.
Në këtë kuptim, fëmijët janë ndër figurat më domethënëse të romanit. Arbri, Ilira, Drini, Jose dhe Marco nuk janë vetëm viktima të rrethanave. Ata shndërrohen gradualisht në bartës të së ardhmes. Pyetjet dhe ëndrrat e tyre tregojnë se humanizmi më i vërtetë nuk është ai që krijon varësi, por ai që rikthen dinjitetin dhe mundësinë për të ecur përpara. Fëmija që sot merr një dorë ndihme mund të bëhet nesër dora që ndihmon dikë tjetër. Kështu krijohet një vazhdimësi morale e cila e tejkalon jetën e personazheve kryesore.
Një nga simbolet më të fuqishme të romanit është drita. Ajo shfaqet si agim, si qiri, si dritë hyjnore, si buzëqeshje fëmijësh dhe si shpresë. Por kuptimi i saj më i plotë zbulohet në fund: drita nuk është diçka që njeriu e zotëron. Drita është diçka që ai duhet ta përcjellë. Kështu ajo shndërrohet nga simbol në detyrë morale.
Në anën tjetër, “shkenca” nuk është thjesht një element dekorativ i titullit. Ajo lidhet me mënyrën moderne të të menduarit, me profesionin, me institucionet, me ligjin, me organizimin dhe me përpjekjen konkrete për ta ndryshuar realitetin. Personazhet nuk presin vetëm një mrekulli; ata studiojnë, planifikojnë, punojnë, ndërtojnë, organizojnë dhe veprojnë. Pikërisht këtu romani gjen një ekuilibër interesant: besimi nuk e zëvendëson veprimin njerëzor, ndërsa veprimi njerëzor nuk e zhduk misterin e jetës.
Nga pikëpamja stilistike, romani mbështetet në një prozë të ndjeshme, emocionale dhe shpesh reflektuese. Dialogët janë të pasur me mendim, ndërsa natyra, deti, shtëpia, udhëtimet dhe hapësirat ku lëvizin personazhet marrin shpesh funksion simbolik. Autori Prend Ndoja nuk kërkon vetëm të tregojë çfarë ndodh; kërkon të pyesë se çfarë kuptimi ka ajo që ndodh.
Kjo prirje filozofike është njëkohësisht një nga pikat më të forta dhe një prej hapësirave ku vepra mund të fitojë më shumë artistikisht. Ajo që mbetet më e rëndësishme është vizioni i tij human. “Mes Shkencës dhe Dritës” nuk kërkon ta bindë lexuesin se ka gjetur përgjigjen përfundimtare të misterit të jetës. Përkundrazi, ai e vendos njeriun pikërisht në hapësirën e pyetjes. Aty ku dija përpiqet të kuptojë, ndërsa shpirti përpiqet të besojë; aty ku arsyeja ndërton dhe dashuria jep kuptim.
Në fund, Marku dhe Maria kuptojnë se njeriu nuk mund ta zotërojë as jetën, as kohën, as pasurinë. Ai mund vetëm të kalojë nëpër to dhe të lërë pas diçka nga vetja. Jo monumentin, por gjurmën. Jo pronën, por ndikimin. Jo atë që ka mbledhur, por atë që ka dhënë. Dhe këtu romani arrin në përfundimin e tij më të fuqishëm: jeta nuk matet vetëm me kohën që kemi jetuar, por me dritën që kemi lënë pas. Vlera kryesore e kësaj proze qëndron në një ide të thjeshtë, por me peshë universale: njeriu nuk shpëtohet vetëm për të jetuar më mirë, por edhe për të kuptuar se çfarë duhet të bëjë me mundësinë e dytë që i është dhënë. Marku dhe Maria e gjejnë përgjigjen te dhënia.
Ata ndërtojnë familjen, por nuk mbyllen në të. Ndërtojnë një shtëpi, por nuk e konsiderojnë atë kufirin e botës së tyre. Përjetojnë bekimin, por nuk e mbajnë vetëm për vete. Ata kuptojnë se pasuria më e madhe e njeriut nuk është ajo që mund të zotërojë, por ajo që mund të lërë në jetën e dikujt tjetër.
Prandaj ky rrëfim artistik është, në thelb, një rrëfim mbi kalimin nga ekzistenca te kuptimi, nga të jetuarit për veten te të jetuarit edhe për tjetrin. Dhe pikërisht këtu qëndron kulmi i saj etik e filozofik: jeta mbaron si kohë, por nuk mbaron si gjurmë. Drita që ndez te tjetri mund të vazhdojë të ecë edhe atëherë kur ti nuk je më aty. Pra, drita vazhdon të ecë.
E tërë vepra mund të lexohet si një roman i dashurisë, por edhe si një roman i ndërgjegjes. Një roman mbi shkencën që kërkon përgjigje dhe mbi shpirtin që kërkon kuptim, mbi plagën dhe shërimin, mbi fatin dhe zgjedhjen, mbi atë që njeriu merr nga jeta dhe atë që ai i detyrohet jetës.
Në fund të fundit, pyetja nuk është vetëm nëse ekziston drita.
Pyetja më e madhe është:
Çfarë bëjmë ne me dritën që na është dhënë?
Dhe përgjigjja e romanit është njëkohësisht sa e thjeshtë, aq edhe e madhe:
Ta përcjellim.
Gjakovë, 01.09.2026
