“Nëse imagjinata e ka krijuar botën, është e drejta e saj ta udhëheqë atë.”
Epigrafi i Mërkunës së zezë të Agron Tufës e vendos imagjinatën në një pozitë të dyfishtë: ajo është njëherësh forcë krijuese dhe autoritet që mund ta sundojë botën që ka krijuar. Në roman, Guri, një djalë pesëmbëdhjetëvjeçar, shkon te gjyshja pas një përvoje flirti të dështuar me Stelën, vajzën që i pëlqen, gjatë festës së ditëlindjes. Qëndrimi i tij në katund, i cili duhej të ishte i përkohshëm, zgjatet kur bora e madhe ia mbyll rrugën e kthimit. Dalëngadalë, hapësira e shtëpisë dhe e katundit shndërrohet në një botë ku ai nuk mund të mbështetet më te rregullat me të cilat është mësuar. Dhitë e zeza, ritualet e Shartimes, shtizat që gratë nuk e lejojnë t’i prekë dhe rrëfimi për Mërkunën krijojnë një atmosferë ku çdo send dhe çdo veprim mund të fshehë një kuptim kërcënues.
Që në faqet e para, thuhet: “kush s’arrin të çlirohet prej pengjeve të veta, a prej atyre që ia lanë trashëgimi të tjerët, pengu shndërrohet në ves”. Fjalia mund të lexohet si një çelës për krejt romanin. Trashëgimia nuk është domosdoshmërisht një pasuri që i jepet individit, as një kujtesë që mund të ruhet e paprekur në të kaluarën. Ajo mund të jetë edhe një barrë, një mënyrë e trashëguar e të menduarit dhe e të jetuarit, e cila, nëse nuk vihet kurrë në dyshim, shndërrohet në ligj. Në Ivranaj, kjo barrë merr trajtën e kultit të Mërkunës, një rend që e ka ndërtuar identitetin e vet mbi kujtesën e një dhune të lashtë dhe që vazhdon ta organizojë të tashmen sipas saj.
Historia e origjinës së kultit, të cilën Fatusha ia rrëfen Gurit, flet për një ngjarje të tmerrshme: burrat përdhunojnë masivisht gratë e vendit dhe i mbyllin në një kullë. Gratë i drejtohen Mërkunës, e cila u jep fuqi për t’i vrarë burrat, me përjashtim të foshnjave. Ngjarja, e vendosur në një të kaluar të largët, nuk mbetet një episod i mbyllur historik. Kulti i Mërkunës mund të shihet si një formë e kujtesës kolektive të traumatizuar, në të cilën dhuna nuk ruhet vetëm si kujtim, por përcillet si normë dhe përsëritet përmes ritualit. E kaluara vazhdon të jetë aktive sepse bashkësia nuk e ka shkëputur identitetin e vet nga përvoja e dhunës: ajo e mban atë gjallë përmes besimeve, ndalimeve dhe praktikave që përcaktojnë jetën e përditshme. Kështu, trauma nuk është më vetëm ajo që u ka ndodhur grave, por bëhet parimi përmes të cilit bashkësia e kupton të tashmen dhe përcakton marrëdhëniet mes njerëzve. Kujtesa, në vend që të shërbejë si përballje me të kaluarën, bëhet mekanizëm i riprodhimit të saj.
Elementet gotike të romanit e bëjnë këtë trashëgimi të dhunës të prekshme. Bora që ia mbyll Gurit rrugën e kthimit nuk është vetëm pengesë fizike, por edhe mjet izolimi: ajo e shkëput nga bota e zakonshme dhe e lë në një hapësirë ku rregullat e kultit fitojnë gjithnjë e më shumë fuqi. Dhitë e zeza, të shoqëruara nga një dhi e bardhë, krijojnë një prani të pazakontë që e bën kërcënimin të ndihet përpara se të shpjegohet. Ky kontrast nuk ka pse të lexohet thjesht si përballje mes së keqes dhe së mirës; rëndësia e tij qëndron te ndjesia e një rendi të fshehtë që ka depërtuar në jetën e përditshme. Edhe shtizat, sende të zakonshme të punës së grave, shndërrohen në objekte tabu, të rrethuara me ndalime dhe frikë. Përmes tyre, kontrolli ushtrohet jo vetëm me forcë, por edhe duke e bindur Gurin se shkelja e një ndalimi mund të ketë pasoja fatale. Trikoja që Nafaka ia thur Gurit e ndërlikon më tej kufirin mes kujdesit dhe kontrollit: ajo që duket si dhuratë intime mund të marrë kuptimin e një mjeti lidhjeje dhe nënshtrimi. Në qendër të këtij sistemi qëndron kulla, njëkohësisht vendi i dhunës fillestare dhe skena ku dhuna përsëritet. Ajo funksionon si një arkiv i së kaluarës, por edhe si hapësirë ku kjo e kaluar rikthehet në të tashmen. Kështu, gotikja nuk shërben vetëm për të krijuar atmosferë frike; ajo tregon se trauma ngulitet në hapësira, objekte dhe zakone, derisa rendi i dhunshëm fillon të duket si diçka e natyrshme dhe e pashmangshme.
Megjithatë, romani nuk e paraqet këtë botë si një bashkësi ku të gjitha gratë janë shtriga dhe ku pushteti shpërndahet njësoj mes tyre. Gjyshja e Gurit e respekton Mërkunën, por nuk është pjesë e rendit të Shartimjes dhe Nafakës. Fatusha bëhet aleatja e tij dhe i zbulon sekretet e kultit. Ky dallim e pengon leximin e romanit si një përmbysje të thjeshtë të patriarkatit. Gratë nuk janë një trup i vetëm politik dhe as burrat nuk paraqiten si një kategori homogjene. Brenda të njëjtit komunitet ka besimtare, kundërshtare, bashkëpunëtore, viktima dhe figura që përfitojnë nga rendi ekzistues. Fatusha është e rëndësishme pikërisht sepse e çan këtë unitet të rremë: ajo nuk e pranon plotësisht ligjin e Mërkunës dhe i jep Gurit një mundësi për ta parë fshatin nga brenda.
Problemi i pushtetit dhe i zotërimit shfaqet edhe përmes episodit me Stelën. Para se të përballet vetë me dhunën, Guri e sheh atë të ushtruar në mjedisin e tij të zakonshëm. Ai vëren se shokët e të atit e vështrojnë Stelën dhe se njëri prej tyre tenton ta prekë fshehurazi. Skena sugjeron se pretendimi mbi trupin e gruas nuk shfaqet vetëm në forma të skajshme, por mund të normalizohet edhe përmes shikimit dhe prekjes së padëshiruar. Në këtë mjedis, dëshira e Gurit për të qenë i pari në jetën seksuale të Stelës nuk është thjesht një fantazi private. Ai e dëshiron këtë pozitë sikur t’i jepte epërsi mbi të, sikur përvoja e saj të mund të shënohej prej tij dhe ta lidhte vajzën me veten. Refuzimi i Stelës e vë në pikëpyetje këtë fantazi zotërimi. Ajo nuk pranon të bëhet objekt i një skenari të shkruar nga Guri dhe, në këtë kuptim, refuzimi i saj është një akt autonomie. Tentativa për ta prekur Stelën dhe dhuna që Guri përjeton më vonë nuk janë përvoja të barasvlershme, por të dyja, në forma dhe përmasa të ndryshme, zbulojnë pretendimin se trupi i tjetrit mund të trajtohet si i disponueshëm. Përmes këtyre episodeve, romani e paraqet logjikën e zotërimit përpara se Guri të përballet vetë me pasojat e saj.
Në Ivranaj, raporti i Gurit me dëshirën përmbyset. Shartimja, gruaja e dajës, e përfshin në një përvojë jokonsensuale, ndërsa raporti me Nafakën është më i paqartë dhe i ndërthurur me manipulimin. Guri nuk e kontrollon më kuptimin e asaj që po i ndodh dhe kalon nga pozita e atij që dëshiron të zotërojë te pozita e atij që zotërohet. Ky përmbysim nuk është ndëshkim moral për dëshirën e tij ndaj Stelës: romani nuk sugjeron se Guri e meriton dhunën që përjeton. Lidhja mes këtyre përvojave qëndron te konflikti rreth autonomisë së trupit dhe të drejtës për të vendosur mbi tjetrin, jo te barazimi moral i veprimeve. Guri përballet me një rend ku dëshira nuk është e ndarë nga pushteti dhe ku trupi mund të shndërrohet në pronë të vullnetit të dikujt tjetër.
Shartimja dhe Nafaka zënë një vend të veçantë në këtë përvojë. Ato mund të lexohen përmes tropit të femme fatale, jo sepse ky koncept i përkufizon plotësisht, por sepse ndihmon të kuptohet një traditë letrare në të cilën gruaja që ushtron pushtet përmes seksualitetit shndërrohet në kërcënim për burrin. Kjo figurë mund të shprehë edhe një frikë kulturore mashkullore: frikën nga gruaja që nuk mund të kontrollohet, që e ushtron seksualitetin jashtë rolit të paracaktuar dhe që rrezikon ta përmbysë pozitën e burrit si subjekt i dëshirës dhe i pushtetit. Megjithatë, leximi i Shartimjes dhe Nafakës vetëm përmes këtij tropi do ta thjeshtonte rolin e tyre dhe do ta paraqiste rrezikun sikur buronte natyrshëm nga gratë. Ato veprojnë brenda një rendi të ndërtuar mbi dhunën e trashëguar, të cilin e mbajnë gjallë. Në këtë mënyrë, romani nuk e paraqet përmbysjen e pushtetit si krijim të një rendi më të drejtë, por si dëshmi se edhe pushteti i atyre që kanë qenë viktima mund të riprodhojë logjikën e shtypjes.
Data e ritualit, 24 dhjetori, krijon një kontrast me pragun e Krishtlindjes, të lidhur me lindjen dhe shpresën për shpëtim. Përballë mundësisë së një fillimi të ri që sugjeron festa, rituali i Mërkunës sjell përsëritjen e dhunës dhe të vdekjes. Prania e kësaj figure femërore mund të lexohet si rikthim i një fuqie të ndrydhur, por jo si çlirim i përfunduar: autoriteti i saj është ndërtuar mbi kujtesën e dhunës dhe vazhdon të funksionojë përmes ndëshkimit. Ky kontrast simbolik nuk përbën domosdoshmërisht një tezë historike mbi fenë, por e thellon pyetjen e romanit: a mjafton rikthimi i pushtetit te ata që dikur janë shtypur që të vendoset drejtësia? Ivranaj sugjeron se jo, sepse ndryshimi i atij që sundon nuk e ndryshon vetvetiu mënyrën se si ushtrohet sundimi.
Këtu romani mund të lexohet si një lloj makthi i patriarkatit: çfarë ndodh kur burri që e imagjinon veten si subjekt i dëshirës përfundon në pozitën e trupit që përdoret nga të tjerët? Burrat e rritur që, sipas rrëfimit të Fatushës, mbahen nga shtrigat dhe përdoren për punë, kënaqësi dhe riprodhim, e bëjnë këtë përmbysje veçanërisht të qartë. Trupi mashkullor reduktohet në instrument të dëshirës dhe të vazhdimësisë biologjike të grave. Por ky përmbysim nuk e anulon dhunën; vetëm ndryshon drejtimin e saj. Përvojat e burrave në Ivranaj nuk e fshijnë historinë e dhunës patriarkale ndaj grave dhe as nuk janë të barasvlershme me të. Ato zbulojnë, megjithatë, se kur trupi trajtohet si pronë e një tjetri, pushteti vazhdon të prodhojë nënshtrim, pavarësisht se kush e ushtron atë. Hakmarrja nuk është domosdoshmërisht e kundërta e pushtetit që e ka shkaktuar; ajo mund të bëhet mënyra përmes së cilës ky pushtet mbijeton në një formë të re.
Pas skenës ku shtrigat e hanë Gurin, ai e sheh trupin e vet nga jashtë, sikur të ishte shkëputur prej tij. Ky çast mund të lexohet si shfaqje e një pranie fantazmë, por edhe si shprehje e shkëputjes nga vetja përballë dhunës ekstreme. Paqartësia e skenës e lë të hapur mundësinë që Guri të mos jetë më plotësisht pjesë e botës së të gjallëve, por të mbetet i lidhur me vendin ku është shkatërruar. Në këtë pikë merr një kuptim të ri edhe mendimi i hershëm i romanit se “kush s’arrin të çlirohet prej pengjeve të veta, a prej atyre që ia lanë trashëgimi të tjerët, pengu shndërrohet në ves”. Fati i Gurit dhe ai i bashkësisë së Ivranajt takohen në pamundësinë për t’u shkëputur nga një e kaluar që vazhdon të përcaktojë të tashmen. Gratë dalin nga kulla, por ndërtojnë një kullë tjetër, më të padukshme, ku dhuna nuk është zhdukur, por ka marrë një formë të re.
Në këtë kuptim, pyetja që ngre epigrafi mbi të drejtën për të udhëhequr një botë të krijuar nga imagjinata merr një kuptim më të errët. Bota nuk bëhet e drejtë vetëm sepse krijohet nga të shtypurit; ajo duhet të çlirohet edhe nga logjika që e ka bërë shtypjen të mundur. Përndryshe, trauma nuk mbetet kujtim, por bëhet ligj, ritual dhe fat.
