Nga një kripore e krijuar nga njeriu te një hapësirë ku njeriu nuk është më qendra e botës. Instalacioni imersiv i artistit Arkond Canaj, fitues i Çmimit të Parë të Edicionit të Dytë të Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Durrësit 2026 e vendos njeriun përballë një pyetjeje të thjeshtë dhe të thellë: a mund të ndërtojmë pa e pushtuar jetën?
Qytetërimi njerëzor nisi, ndër të tjera, atëherë kur njeriu mësoi ta shndërronte peizazhin në sistem. Ai ndërtoi kanale, diga, rrugë, qytete dhe kufij; ndryshoi rrjedhën e ujërave dhe formësoi hapësirën sipas nevojave të tij. Me kalimin e shekujve, kjo aftësi për të tjetërsuar botën u shndërrua në një nga shenjat e fuqisë njerëzore.
Por, në këtë histori të gjatë të ndërtimit dhe kontrollit, ekziston një pyetje që po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme: çfarë ndodh me jetën që lind përtej qëllimit tonë?
Pikërisht në këtë hapësirë mendimi vendoset “Salarium”, instalacioni imersiv i artistit Arkond Canaj, një vepër që e përdor kriporen si pikënisje për të reflektuar mbi marrëdhënien mes njeriut, natyrës, ndërtimit dhe bashkëjetesës në sallë e ballove të ish-Vilës Mbretërore të Mbretit Zogu I në Durrës.
“Salarium” nuk kërkon që vizitori thjesht ta shohë veprën. Ajo e vendos atë brenda saj.
Këtu fillon edhe përvoja.
Një kripore që nuk i përket vetëm njeriut!
Kriporja është një hapësirë e krijuar nga njeriu me një qëllim të qartë: prodhimin e kripës. Por, sapo ajo ekziston, fillon një histori tjetër. Në të shfaqen alga, mikroorganizma dhe organizma të ndryshëm, ndërsa zogjtë shtegtarë e përdorin si hapësirë pushimi dhe ushqimi.
Pra, një sistem i krijuar nga njeriu për një funksion ekonomik shndërrohet gradualisht në një sistem ekologjik.
Ky paradoks përbën një nga shtyllat e “Salarium”-it.
Njeriu përcakton kushtet fillestare, por nuk mund të përcaktojë gjithçka që do të ndodhë më pas.
Ndërtuesit krijojnë kushtet; jeta u jep atyre kuptim.
Kjo ide, e trajtuar artistikisht nga Arkond Canaj, e zhvendos vëmendjen nga njeriu si autor absolut drejt njeriut si një pjesë e një sistemi shumë më të madh.
Në një kohë kur qytetet zgjerohen, infrastruktura zë gjithnjë e më shumë hapësirë dhe peizazhet tjetërsohen me shpejtësi, “Salarium” na kujton se çdo ndërhyrje njerëzore prodhon pasoja dhe mundësi të reja. Çdo ndërtim nuk krijon vetëm atë që është parashikuar në projekt; ai krijon edhe hapësira të paparashikuara për forma të tjera të jetës.
Një përvojë që nuk shihet vetëm me sy.
Në instalacionin e Arkond Canajt, kripa nuk është thjesht material. Ajo bëhet gjuhë komunikimi, dialog iso-polifonik.
Drita rozë përfytyron ujërat me përqendrim të lartë kripe. Era, dridhjet mekanike dhe tingulli e bëjnë procesin të perceptueshëm përmes trupit. Vizitori nuk mbetet vetëm te shikimi; ai e përjeton hapësirën përmes shqisave.
Mbi një shtrat të bardhë kripe, uji i projektuar tërhiqet ngadalë. Avullimi, fërkimi dhe kristalizimi, procese që zakonisht ndodhin në heshtje dhe larg vëmendjes sonë, kthehen në një përvojë të drejtpërdrejtë.
Ajo që duket si zbrazëti është, në fakt, një hapësirë e gjallë.
Në çdo çast diçka ndryshon.
Uji largohet. Kristali formohet. Sipërfaqja tjetërsohet. Materia kalon nga një gjendje në tjetrën.
Në këtë mënyrë, “Salarium” nuk na flet vetëm për kripën. Na flet për kohën.
Për atë që mbetet dhe atë që zhduket.
Për atë që ruajmë dhe atë që konsumojmë.
Dhe, mbi të gjitha, për çmimin që paguan një formë jete kur një tjetër kërkon të zgjerohet.
Kripa: mes mbijetesës dhe shkatërrimit.
Historia e kripës është po aq e vjetër sa historia e qytetërimit. Ajo ka qenë një nga substancat më të çmuara të botës së lashtë, e përdorur për ruajtjen e ushqimit, në tregti dhe në shumë praktika të jetës së përditshme.
Edhe fjala salarium, e lidhur me latinishten sal – kripë – mbart kujtesën e një kohe kur kripa lidhej me shpërblimin, punën dhe vlerën.
Por kripa ka një tjetër cilësi, po aq domethënëse: ajo ruan dhe gërryen njëkohësisht.
Mund të mbrojë një trup nga prishja dhe, në një rrethanë tjetër, të përshpejtojë shkatërrimin e një materiali. Pikërisht ky dualitet e bën atë një metaforë të fuqishme për marrëdhënien e njeriut me natyrën.
Çfarë ruajmë?
Çfarë sakrifikojmë?
Dhe kush e paguan koston e asaj që ne e quajmë përparim?
Janë pyetje që tejkalojnë kufijtë e një vepre arti. Ato prekin mënyrën se si ndërtojmë qytetet, si përdorim burimet natyrore dhe si mendojmë të ardhmen.
Nga pushtimi i natyrës te përgjegjësia.
Për shumë kohë, qytetërimi e ka parë natyrën kryesisht si burim. Pyetja ishte se si mund ta shfrytëzonim më mirë, si ta transformonim dhe si ta vëmë në shërbim të njeriut.
Sot, përballë ndryshimeve klimatike dhe humbjes së biodiversitetit, kjo logjikë nuk është më e mjaftueshme.
Ndoshta pyetja e kohës sonë nuk është më:
“Çfarë mund të bëjë natyra për ne?”
Por:
“Çfarë duhet të bëjmë ne që natyra të mund të vazhdojë të ekzistojë me ne?”
Në këtë kuptim, “Salarium” i Arkond Canajt është një vepër me një përmasë të fortë etike. Ajo e vendos ndërtimin përballë përgjegjësisë.
Çdo ndërtim shpërndan mundësinë e ekzistencës. Ai përcakton se kujt i jepet hapësirë, kush mbrohet, kush zhvendoset dhe cilat forma të jetës mund të vazhdojnë.
Prandaj, arkitektura dhe ndërtimi i së ardhmes nuk mund të maten vetëm me metra katrorë, lartësi, teknologji apo eficiencë.
Duhet të maten edhe me një pyetje tjetër:
Sa jetë mund të mbajë një hapësirë?
Bashkëjetesa nuk është harmoni.
“Salarium” nuk propozon një ide romantike të natyrës ku të gjitha qeniet jetojnë në harmoni të përsosur. Bashkëjetesa nuk do të thotë mungesë konflikti. Ajo përmban konkurrencë, përshtatje, humbje dhe tjetërsim.
Bashkëjetesa fillon kur pranojmë se nuk jemi vetëm.
Dhe ndoshta ky është edhe thelbi filozofik i instalacionit të Arkond Canajt: zgjuarësia njerëzore nuk është një privilegj për të sunduar botën, por një përgjegjësi për të mos e shkatërruar atë.
Njeriu ka aftësinë të projektojë, të ndërtojë dhe të parashikojë. Pikërisht për këtë arsye, ai duhet të jetë në gjendje të mendojë edhe për pasojat e veprimeve të veta.
Në fund të “Salarium”, vizitori përballet me një përmbysje të perspektivës. Ai nuk është më thjesht spektator. Mund të imagjinohet si një kokërr kripe në cep të një vaske: i vogël, i përkohshëm dhe i varur nga forca që janë shumë më të mëdha se kontrolli njerëzor.
Është një moment përulësie.
Njeriu, i cili për mijëra vjet e ka parë veten si masën e botës, papritur bëhet një grimcë brenda saj.
Madhështia e qytetërimit matet ndryshe.
Ndoshta ky është edhe mesazhi më i rëndësishëm që mbetet pas përvojës kur gjendesh përballë “Salarium”.
Qytetërimi e ka matur madhështinë e vet me atë se sa nga bota ka mundur të tjetërsojë. Kemi matur rrugët që kemi ndërtuar, qytetet që kemi ngritur, lumenjtë që kemi devijuar dhe burimet që kemi shfrytëzuar.
Por koha jonë kërkon një tjetër matës.
Madhështia e një qytetërimi nuk duhet të matet vetëm me atë që arrin të ndërtojë, por me atë që arrin të mbrojë.
Me atë që ruan.
Me atë që nuk e zhduk.
Me hapësirën që i lë një forme tjetër të jetës për të ekzistuar.
Në këtë pikë, “Salarium” i Arkond Canajt bëhet më shumë se një instalacion imersiv. Ai shndërrohet në një pyetje për mënyrën se si duam të jetojmë.
Nëse dikur qytetërimi nisi duke e kthyer peizazhin në sistem, sfida e së ardhmes është të mësojmë ta shohim sistemin si një bashkësi.
Ndoshta nuk kemi nevojë për një botë që t’i ngjajë gjithnjë e më shumë njeriut.
Ndoshta na duhet një njeri që të mësojë t’i ngjajë pak më shumë botës.
Sepse bashkëjetesa nuk fillon kur gjithçka është në harmoni. Ajo fillon kur pranojmë se bota nuk na përket vetëm neve.
Dhe në atë çast, një kokërr kripe nuk është më thjesht kripë.
Ajo bëhet kujtesë.
Bëhet masë.
Bëhet kohë.
Dhe, mbi të gjitha, bëhet një mundësi për të jetuar së bashku.
