Mbi romanin e Luan Ramës të prezantuar këto
ditë në Festivalin e VI të muzikës klasike në Piemonte të Italisë
Është një risi e re që një festival ndërkombëtar i muzikës klasike fton në gjirin e tij dhe një shkrimtar. Ndoshta pse muzikantët e instrumetistët e kanë pasion leximin, letërsinë dhe padyshim dhe e kundërta, pasioni i shkrimtarëve për muzikën, por në këtë rast, në një festival ndërkombëtar me instrumentistë të shquar dhe të ardhur nga bota, nga Franca, Gjermania, Kina, Japonia, Amerika, emra këta të njohur të skenës botërore, prezantimi i një romani nuk ishte pak nën tingujt e Mozart, Bethoven, Händel, Brahms, Vivaldi etj. Çdo vit ky festival ka një temë të caktuar, dhe kësaj rradhe tema ishin “rrënjët” e artistëve dhe krijuesve të botës të cilët kudo që shkojnë hedhin rrënjët e tyre që mpleksen njëkohësisht me identitetin e tyre. Një frymë e bukur e universale e këtyre qytetarëve të shquar të Europës dhe të botës. Romani i Luan Ramës është botuar para disa viteve nga ALBAS me titullin “Dalia” dhe më vonë është botuar në Paris (me titullin “Konkubina e maleve”), duke vazhduar në rumanisht (“E dashura e maleve)” dhe tashmë në italisht (me titullin “La sposa della neve” – “Gruaja e dëborës”) përkthyer nga Sadina Rama dhe me pasthënie të kritikës letrare Martina Sartori, në Muzeun e Artit Modern në Torino.
Dashuria, në çdo epokë do të gjejë gjithmonë rrugën e saj për të mbijetuar, edhe pas vdekjes
Ka kufij gjeografikë dhe ka kufij shpirtërorë. Ndonjëherë, kalimi i njërit do të thotë të gjurmosh tjetrin. Është maji i vitit 1990. Shqipëria është gati të zgjohet, e tronditur nga tronditjet e një revolucioni të afërt shoqëror që do të fshijë dekada diktature. Por në bulevardin Stalin të Tiranës, koha e Dalias është ndalur papritur, dhe brenda saj një jehonë e lashtë e thërret atë të përmbushë fatin e saj, atë të kthimit në vendet e së kaluarës së saj për t’i thënë lamtumirë personit më të rëndësishëm në jetën e saj: gruas së burrit të saj.
Por si mundet një grua të vajtojë pikërisht personin që ne, në konceptin tonë modern perëndimor, do ta konsideronim rival? Kështu ne transportohemi në një histori që minon të gjitha siguritë tona rreth posedimit, xhelozisë dhe krenarisë, përmes rivendosjes së një perspektive të dyfishtë. Nga njëra anë, vështrimi i Nadias, një gruaje të re nga qyteti që e vëzhgon Dalian, gjyshen e burrit të saj, me të njëjtën kuriozitet si ne, duke i bërë të njëjtat pyetje dhe duke i dëgjuar historitë e saj me mosbesimin e dikujt që nuk ka përjetuar kurrë gjëra të tilla. Nga ana tjetër, ai i Dalias, bartëse e një mençurie të heshtur të farkëtuar në hijen e Kanunit, kodit të lashtë të maleve shqiptare që kërkonte bindje nga banorët e saj.
Historia është e mbushur me tema universale dhe të fuqishme. Midis tyre, gjejmë eksplorimin e gjendjes së grave në një shoqëri të ashpër patriarkale, ku fati i grave nuk ishte një e drejtë, por një zgjedhje në duart e burrave. Megjithatë, është pikërisht në kufijtë e një ekzistence në të cilën vullneti i lirë shkatërrohet nga ligji fisnor që lind një formë krejtësisht të papritur rebelimi: solidariteti absolut midis dy grave që mishërojnë dy arketipe të ndryshme. Mara, forca tokësore dhe amërore, dhe Dalia, hiri eterik i ngjashëm me atë të Zanës, nimfave që banojnë në pyjet malore dhe bëhen rojet e tyre. Dy gra, një trup. Fillimisht të detyruara të jetonin nën të njëjtën çati dhe të ndanin të njëjtin shtrat me të njëjtin burrë, Mara dhe Dalia nuk janë më rivale dhe bëhen pasqyra të njëra-tjetrës. Këtu qëndron forca e vërtetë e kësaj historie, aftësia e saj për të zbuluar fuqinë e lidhjes midis dy grave që kanë vendosur (sepse ishte zgjedhja e tyre) të mos jenë armike, por të qëndrojnë në solidaritet me njëra-tjetrën, për të rifituar lirinë e tyre së bashku. Si dy përrenj që rrjedhin nga i njëjti mal dhe më pas bashkohen për të krijuar një lumë të vetëm, të fortë dhe të pandalshëm, fatet e dy grave janë të ndërthurura në mënyrë të pazgjidhshme, dhe ky bashkim bëhet një manifestim i formës më të madhe të qëndrueshmërisë së shpirtit femëror: sublimimi i dhimbjes përmes solidaritetit. Së bashku, ato sfidojnë sistemin patriarkal duke ndihmuar njëra-tjetrën gjatë lindjeve të tyre të vetmuara në pyll dhe dëborë, duke iu përkushtuar kujdesit për të njëjtin burrë, dhe madje duke ndarë lakuriqësinë e tyre, duke larë njëra-tjetrën, në një skenë që lartëson bukurinë e trupit femëror brenda një bote që e shihte atë vetëm si një objekt mundi.
Një tjetër temë e përsëritur është elementi natyror, i cili, megjithatë, nuk është thjesht një sfond kundër të cilit lëvizin personazhet, por një zgjatim i vërtetë i shpirtrave të tyre. Lumenjtë që rrjedhin e ndahen, bora, era ulëritëse, qiejt e çarë nga rrufetë që sjellin ogur të kobshëm: e gjithë natyra merr pjesë në dramën njerëzore. Vetë Dalia, me flokët e saj të verdhë dhe ecjen solemne, na shfaqet si “një zanë e zbritur nga mali” që i ka mbijetuar stuhive të fatit. Të shoqërosh Dalian në udhëtimin e saj për në shtëpi, në rrëzë të malit Gjallica, do të thotë jo vetëm të marrësh pjesë në funeralin e Marës, por edhe të festosh triumfin e qëndrueshmërisë dhe të dëshmosh, i habitur, dëshminë e një dashurie aq sublime sa sfidon jo vetëm ligjet e njeriut, por edhe ato të kohës. Funerali, pra, nuk është asgjë më pak se akti i fundit që përfundon udhëtimin e Dalias brenda vetes, një udhëtim sa gjeografik ashtu edhe shpirtëror.
Spiritualiteti që përshkon historinë i ka rrënjët e tij në një dimension thellësisht pagan ku magjia, misticizmi dhe legjendat e lashta popullore përzihen së bashku. Është një spiritualitet i shënuar nga elementë animistikë dhe natyralistë. Për shembull, takojmë Zylian, fallxhoren cigane që lexon fatin në tym dhe parashikon humbjen e Sadiut. Takojmë Rexhën, njeriun që nuk betohet për Zotin, por “për Diellin”, hyjninë e vetme që e shpëtoi nga stuhia. Ne transportohemi në një botë ku natyra është e shenjtë dhe e tmerrshme: mulliri i misrit bëhet vendi i një lindjeje heroike, ndërsa Kulla e Djallit dhe Shkallët e Mallkuara shënojnë kufijtë e një gjeografie magjike. Malet Gjallica dhe Pikëllima, jeta dhe dhimbja, mbikëqyrin fatet e personazheve. Pastaj gjejmë Kullën e Mallkuar, një kujtesë për ndëshkimet e Kanunit, dhe Kukësin e lashtë, qytetin e fundosur që pushon nën ujërat e liqenit, një metaforë për një jetë të tërë që shtrihet në fund të kujtesës. Në këtë mjedis, rrufeja nuk është vetëm një fenomen atmosferik, por një shoqërues udhëtimi, pjesë e një natyre të egër që Rexha e respekton më shumë se çdo hyjni institucionale.
Gjithashtu e rëndësishme është tema e marrëdhënies midis prindërve dhe fëmijëve dhe konflikti brezash që lind. Sadi, djali i Dalias, jetim nga babai i tij, bëhet personifikimi i fëmijërisë së vjedhur. Refuzimi i tij ndaj xhaxhait Rexha, i cili në shtratin e nënës së tij ka zënë vendin e babait të tij të ndjerë Zeka, është në të vërtetë britma e një shpirti që sheh gjakun e tij të përdhoset. Lufta e Sadiut nuk është për pushtet, por për ruajtjen e pastërtisë së tij duke rikuperuar kujtimet e babait të tij. Zeka, babai i tij, nuk jeton vetëm në kujtesën e tij, por është një hije që ecën mbi dëborë, duke i pëshpëritur këshilla dhe duke e shtyrë, që në fëmijëri, të sfidojë ligjin e Kanunit për të mbrojtur nderin e familjes së tij. Kështu, edhe Dalia lufton betejën e saj, duke pranuar makthin e martesës së re jo nga dëshira, por nga dashuria për fëmijën e saj. E akti i saj nuk është një akt dorëheqjeje, një akt i bërë nga dikush që i dorëzohet fatit të vet, por një zgjedhje e vetëdijshme, duke pranuar një jetë në një limbo emocionale ku kënaqësia bëhet një emocion mbytës dhe shtrati martesor shndërrohet në një fushë beteje heshtjesh dhe lotësh të përbashkëta. Kështu, sakrifica e nënës bëhet një forcë e vërtetë lëvizëse, madje duke sfiduar vdekjen.
Lexuesit që janë gati të hyjnë në këtë histori janë të ftuar të heqin të gjitha paragjykimet tuaja dhe ta lënë atë t’ju çojë në një udhëtim në kujtesë. Përmes kujtimeve dhe historive të rrëfyera, do të zbuloni se dashuria, në çdo epokë dhe në çdo gjendje, do të gjejë gjithmonë rrugën e saj për të mbijetuar, edhe pas vdekjes, sepse, në fund të fundit, kufiri midis të gjallëve dhe të vdekurve është jashtëzakonisht i hollë. Kjo është historia e një të mbijetuare që nuk e ka humbur aftësinë për të buzëqeshur dhe për të folur për dashurinë pavarësisht të gjitha fatkeqësive që jeta i ka sjellë. Dalia na mëson se mund t’i mbijetojmë Kanunit, luftës dhe humbjes pa humbur identitetin tonë. Ajo na rikthen vetëdijen se vende të caktuara mund të shkatërrohen, por pëshpëritjet dhe britmat e atyre që i përjetuan ato do të vazhdojnë të jehojnë për sa kohë që ka dikë, si Nadia dhe si ju, janë të gatshëm të dëgjojë.
