Ka momente në historinë njerëzore kur realiteti ndryshon papritur pamjen e tij. Atëherë, pesha e frikës rëndon mbi njerëzit dhe shpirtrat e tyre. Shikimi mbi ngjarjet ndryshon plotësisht, duke tjetërsuar perceptimin për gjërat, fytyrat, madje edhe vetë ritmin e frymëmarrjes. Në këtë atmosferë marrin jetë faqet e romanit Bartësi i shpirtrave të përzënë. Në këtë vepër, Adil Olluri e vendos qendrën e rrëfimit të luftës brenda shpirtit njerëzor, duke eksploruar ndjenjat më intime dhe më të thella. Autori largohet gradualisht nga kronika e fillimit të konfliktit. Ai eksploron dramën e eksodit dhe të luftës në Kosovë përmes botës së brendshme të Bardhylit. Kjo botë intime, e cila rrezikon vazhdimisht të shpërthejë, është plot me heshtje dhe reflektime të pezulluara.
Ndoshta pikërisht te ky rrezik shpërthimi qëndron shkaku dhe në të njëjtën kohë përgjigja stilistike e veprës. Pamundësia e Bardhylit për të thënë “Unë” gjen një hapësirë shprehëse kur përjetimi i tij rrëfehet paradoksalisht nga dikush tjetër. Edhe pse veta e dytë në fillim mund të sugjerojë një largësi, rrëfyesi i drejtohet atij me një afërsi befasuese. Zëri i tij duket se shpreh mendimet e një njeriu të thjeshtë, të bërë unik nga një ndjeshmëri e thellë. Ky njeri përpiqet të bashkojë fragmentet e një historie personale dhe kolektive.
Në këtë mënyrë shfaqet një peizazh emocional që shkrihet me realitetin rrethues, por që është i dënuar të mbetet i varrosur nën prushin e ndërgjegjes. Kjo është heshtja paralizuese e luftës, e përjetuar nga brenda në një dimension psikologjik rraskapitës. Arti i Ollurit shkon në thellësi. Ai kërkon në botën e brendshme të përmbytur në atë që kujtesa historike kolektive, e vetme, ndonjëherë nuk arrin ta nxjerrë në dritë. Bardhyli kështu kthehet në shprehjen e një tronditjeje ekzistenciale. Reflektimi mbi luftën ndërhyn këtu për të ngritur pyetje mbi kushtin njerëzor universal përballë dhunës, shpërnguljes dhe një frike që në pasojat e saj më ekstreme bllokon çdo mundësi veprimi.
Ky pasqyrim i botës së brendshme realizohet përmes një dyzimi të vazhdueshëm. Lexuesi ndjek protagonistin, por ndjen se edhe vetë Bardhyli vëzhgohet nga një zë gjithëdijës, i cili duket se e njeh atë më mirë sesa ai njeh veten. Është sikur njeriu të ndodhej vazhdimisht përpara një pasqyre. Aty reflektohen jo vetëm tiparet e një fytyre të lodhur, por edhe jehona e trazirave më të fshehura që ndodhin brenda tij. Kjo prani vepron si një ndërgjegje e jashtme dhe shpreh atë që Bardhyli nuk arrin ta nxjerrë jashtë, i detyruar të fshihet në një izolim mbrojtës.
Nga ky dialog i njëanshëm, ku Bardhyli nuk përgjigjet, shfaqet pafuqia e tij tragjike. Ai ka një ndjeshmëri të lartë, por mbetet plotësisht i paaftë për të vepruar ose për të vendosur. Ai ndodhet i pambrojtur përballë një realiteti që e tejkalon. Varësisht nga këndvështrimi, bota e tij e brendshme kthehet ndonjëherë në një burg të kthjellët, ku aftësia për të analizuar gjërat nuk është një mjet shpëtimi, por një barrë që ia shton dhimbjen. Ai sheh, dëgjon dhe ndjen gjithçka, pa pasur mundësi të ndryshojë rrethanat. Lexuesi kështu zhytet në një rrëfim që nxjerr në dritë forcën dhe brishtësinë që bashkëjetojnë në shpirtin njerëzor.
Në roman konflikti zhvishet nga çdo retorikë. Ai e tregon luftën si një ngjarje që përmbys gjithçka, si një traumë kolektive që shkatërron identitetin dhe dinjitetin e individëve, duke kaluar kufijtë e ndarjeve ideologjike. Autori bën një veprim etik me shumë rëndësi. Ai vendos të tregojë njerëzishmërinë e mbetur — ose mungesën e saj — si te shqiptarët e Kosovës, ashtu edhe te serbët. Ai shmang gjykimet ose ndarjet e prera midis të mirëve dhe të këqijve. Takimi i imagjinuar ose i munguar midis serbit Milutin dhe vëllait të Bardhylit, Selmanit, na kujton se lufta këput edhe lidhjet familjare, duke shkulur themelet e bashkëjetesës me një dhunë që nuk pranon dialog.
Ajo që bën përshtypje është pikërisht mungesa e një komunikimi të vërtetë midis palëve. Kjo tregon se kur dhuna e verbër merr pushtetin ndodh një çpersonalizim i egër që ndalon ta shohësh njeriun pas armikut. Tjetri — ai që deri dje ishte një fqinj, një koleg pune ose një mik fëmijërie — humb papritur vlerën e tij si qenie njerëzore. Ai kthehet në një uniformë, në një ngjyrë, në një kërcënim të vërtetë ose abstrakt. Bardhyli është dëshmitar i këtij ndryshimi. Fytyrat miqësore shfaqen papritur si përndjekës ose si spektatorë të pafuqishëm. Kjo përmbysje e identiteteve ngre pyetjen që shoqëron të gjithë veprën: a e korruptoi lufta me të vërtetë shpirtin e personazheve apo thjesht grisi velin e brishtë të një paqeje të rreme, duke nxjerrë në dritë një humnerë ku dhuna sjell vetëm dhunë tjetër?
Vetë gjuha e romanit merr përsipër të regjistrojë shenjat e qarta të ndryshimit të mjedisit që sheh Bardhyli. Përmes një shkrimi me fuqi të madhe shprehëse, Olluri e përshkruan këtë shndërrim duke përdorur terma si “të uniformuarit” dhe “kapelëkaltrit”. Këto shprehje nuk shërbejnë vetëm për të identifikuar një grup të caktuar. Ato theksojnë se si identiteti i individit thithet dhe fshihet nga simbolet e pushtetit dhe të forcës. Nën ato uniforma lëvizin njerëz që protagonisti e ka të vështirë t’i njohë në njerëzishmërinë e tyre. Ata mund të jenë ushtarë serbë ose shqiptarë, që ai i njihte si bashkëqytetarë të thjeshtë. Ky përshkrim i mprehtë sjell efektin e tronditjes nga shkatërrimi i “normalitetit”.
Frika, pra, nuk është një koncept abstrakt. Ajo merr formë në pamjen e një fytyre — të njohur ose të panjohur — që tashmë i bindet vetëm logjikës joracionale të dhunës. Në këtë mjedis, familja e Bardhylit — e përbërë nga ai, gruaja dhe vajza e tij — përfaqëson një bërthamë njerëzore të thjeshtë. Kjo familje përpiqet të qëndrojë e bashkuar, ndërsa gjithçka rreth tyre po shkatërrohet. Ata janë tre njerëz që thjesht po rezistojnë. Bashkimi i tyre mbetet e vetmja gjë ende e paprekur në klimën e luftës që ka përfshirë çdo gjë.
Brenda kësaj kështjelle të brishtë familjare, figura e vajzës së vogël, Jetës, merr një vlerë simbolike themelore. Përballë traumës së bombardimeve dhe të shtënave të natës, e vogla zhytet në një gjendje ankthi. Fëmijëria nuk mund ta kuptojë dhe as ta emërtojë këtë ndjenjë. Prindërit, në një akt dashurie të dëshpëruar, përpiqen të ndërtojnë rreth saj një kornizë, një pamje të mbrojtur të botës. Ata largohen nga realiteti i tyre për ta shpëtuar atë nga tmerri. Edhe gjatë ikjes, babai përpiqet ta paraqesë udhëtimin si diçka të këndshme, duke u munduar ta mbrojë nga egërsia rrethuese.
Megjithatë, ky është një ekuilibër i pasigurt, i dënuar të prishet. Kur Jeta shpreh trazirën e saj në tren, vetëdija e saj shënon çarjen përfundimtare të flluskës mbrojtëse. Ajo zbulon përpjekjen e të atit dhe tregon të vërtetën e ikjes së tyre: detyrimin absolut për të shpëtuar veten. Në këtë mënyrë, vajza detyron hyrjen e plotë të realitetit që nuk mund të fshihet më. Zëri i saj kthehet kështu në një kufi midis pafajësisë së fëmijërisë dhe përplasjes me një fat tragjik, që lë plagë të pashlyeshme.
Pamja e trenit dhe vështrimi mbi fëmijërinë nuk janë elemente të rastësishme. Ato lidhen drejtpërdrejt me zanafillën e vetë veprës. Romani zgjeron përmbajtjen e një tregimi të mëparshëm të Ollurit, i cili titullohej gjithashtu Bartësi i shpirtrave të përzënë. Ky tregim ishte pjesë e përmbledhjes Kthimi i babait – Tregime (Parnas, Prishtinë, 2013), e cila më pas u përkthye në italisht si La fiera dei sogni (Edizioni Ensemble, Romë, 2016). Vepra e zgjeron këtë kornizë dhe ruan bërthamën e tij emocionale. Ai sjell ndryshime të rëndësishme që tregojnë zhvillimin e rrëfimit fillestar. Në tregim, ngjarja zhvillohet në vetën e parë nga këndvështrimi i një fëmije që ikën me tren bashkë me refugjatët e tjerë. Qyteti i nisjes është qartë Prishtina. Tragjedia përqendrohet te rrëmbimi i babait. Ky është një veprim i dhunshëm që e bën protagonistin të jetojë me pyetje që nuk do të marrin kurrë përgjigje.
Në versionin e romanit, përmes përdorimit të vetës së dytë, vështrimi bëhet më i përgjithshëm dhe më intim. Hapësira urbane humb emrin e saj specifik. Ajo kthehet në modelin e çdo vendi të goditur nga lufta, duke e ngritur dramën e Kosovës në një meditim për kushtin njerëzor universal. Tema e rrëmbimit, që në tregim përjetohet realisht, në roman kthehet në një makth të vazhdueshëm të Bardhylit. Frika se do ta ndalojnë në stacion bëhet pasqyrim i ankthit të thellë që shoqëron të gjithë udhëtimin e tij. Në të dyja rastet, tema e ndarjes së papritur dhe të dhunshme nga figura e babait mbetet qendrore. Kjo ndarje e prerë përcakton kohën para dhe pas rrëmbimit të tmerrshëm të babait. Kjo shkëputje fshin në një çast çdo siguri dhe nuk lejon shpjegime apo fjalë ngushëlluese. Kështu hapet një zbrazëti që lëndon kujtimet dhe shuan çdo shpresë për të ardhmen. Ajo e detyron atë që mbetet të jetojë i bllokuar në ditën kur jeta e tij ndryshoi përgjithmonë.
Edhe treni ofron një çelës të rëndësishëm leximi, duke përfaqësuar atë “bartës” që i jep titullin veprës. Ky mjet nuk është thjesht një zhvendosje thjesht fizike. Nga njëra anë, ai çon trupa të grumbulluar drejt një vendi gjeografik të pasigurt. Në një dimension më të thellë, ai mban mbi vete gjithçka që nuk mund të nxirret jashtë: pjesën e mbetur të asaj që është njerëzore, të asaj që mbetet nga jetët dhe kujtimet e njerëzve. Në ata vagonë, jeta dhe vdekja bashkëjetojnë në një afërsi që të zë frymën. Një moment kyç është tragjedia e plakut që ndërron jetë pak pas nisjes së udhëtimit. Ky episod tregon se si vetë fundi është pjesë e pandarë e lëvizjes, një etapë e pashmangshme e udhëtimit drejt ekzilit.
Megjithatë, në këtë mjedis shkatërrimi, autori fut një ngjarje me shenjë krejt të kundërt. Pas mbërritjes, mes tendave të refugjatëve, Bardhyli dëgjon se po lind një fëmijë. Lindja e një jete të re, pikërisht në vendin e shpërnguljes më të madhe, tregon forcën biologjike dhe shpirtërore që reziston, edhe kur shpirtrat duken plotësisht të zbrazur. Ky është pohimi i ekzistencës që këmbëngul të shfaqet, madje edhe kur realiteti duket se mohon çdo shpresë. Për pasojë, treni transporton shpirtra të përzënë, por ruan edhe farën e një rilindjeje të mundshme, ndonëse të vështirë.
Ekzili, pra, nuk ka të bëjë vetëm me humbjen e shtëpisë apo me shpërnguljen me forcë. Ai shfaqet si një gjendje tërësore ekzistenciale, si një shpërngulje e thellë e shpirtit. Bardhyli ndihet i rrëmbyer si një hije, si një shpirt i dëmtuar nga shpejtësia e ngjarjeve. Pyetja që qëndron vazhdimisht në ajër nuk është kurrë një pyetje e drejtpërdrejtë dhe me shpresë si “A do të kthehemi?”. Ajo merr formën e një pasigurie të plotë dhe të dorëzuar, si një dyshim i nënkuptuar: “Kush e di nëse do të kthehemi”. Ky ndryshim e shtyn lexuesin të reflektojë mbi pozicionin e tij. Romani kthehet në një mjet për të përjetuar, përmes fjalëve, një realitet dramatik. Ky realitet mund të jetë larg jetës së tij, por është i aftë të ndryshojë thellë shpirtin e atij që i afrohet. Kjo është fuqia e letërsisë: të hedhë lexuesin në të njëjtën humnerë me protagonistin. Teksti nuk jep përgjigje se si duhet të reagojmë ndaj një shqetësimi të tillë, por thjesht kërkon që të mos ikim prej tij.
Edhe gjuha bëhet mjet për të krijuar dhe për të nxitur ndjenja të ndryshme në këtë atmosferë të mbushur me frikë. Ajo shfaqet si shenja më e vërtetë e stilit të autorit. Shkrimi i tij është i ngjeshur dhe thelbësor për të treguar një realitet të ashpër. Kjo është një prozë që nuk kërkon një fjalë përfundimtare, por synon një jehonë emocionale të aftë për të tronditur ndërgjegjen. Përmes botës së brendshme të Bardhylit, Adil Olluri na fton në një dhembshuri të thellë, duke na shtyrë të ndajmë dhimbjen e një njeriu që kthehet në simbol, e që merr përsipër peshën e një tragjedie kolektive që nuk njeh ndarje.
Romani, në fund të fundit, kalon kufijtë e Kosovës. Ai kthehet në një meditim universal për dinjitetin që reziston gjatë rrugëtimit. Ky rrugëtim ndodh në atë hapësirë të frikshme midis asaj që ishe, asaj që je dhe asaj që do të detyrohesh të bëhesh, kur papritur perceptimi për botën burgoset nga ajo rrjetë e dendur dhe e errët që Bardhyli gjeti jashtë dritares së tij. Kjo është një ftesë për të parë fytyra njerëzore te hijet që kalojnë. Por, mbi të gjitha, është një ftesë për të njohur në çdo shpirt të përzënë një pjesë të së njëjtës bërthamë njerëzore të lënduar. Kjo bërthamë, me gjithë vështirësitë, është ende e gjallë dhe gjithmonë e kthyer drejt së nesërmes së saj.
