Ra zilja e celularit. U rrëqetha. Pashë se po më merrte nëna. Ishte shumë herët dhe u shqetësova. Qëkur kisha ikur në mërgim dhe jetoja larg prindërve, shqetësohesha më tepër. Por kisha edhe arsye të tjera, të forta. Para ca kohe, nëna më kishte kërkuar të shkoja sa më shpejt në Tiranë. Kishin një kokëçarje të madhe me qeramarrësin e katit të parë të shtëpisë. Qeramarrësi ishte një polic i ri, i martuar, me një fëmijë, por pasi ndenji dy vjet me qera në shtëpinë tonë, papritur tha diçka të papranueshme dhe të frikshme. -Unë jam ngushtë këtu,- tha- do të shtoj dy dhoma me paret e mia. Eshtë në të mirën e të dy palëve.
Im at ishte jo vetëm i frikësuar, por edhe i ndërkryer nga kjo gjë, i kishte thënë prerë jo, por polici vazhdonte me të tijën. Im at kishte shkuar disa herë në polici, por asgjë! Kjo na futi të gjithëve në alarm dhe frikë dhe unë po bëhesha gati të shkoja atje sa sa më parë. Më ngjante si shenjë ogurzezë ky ngulmim i policit. Më luajti mendja kur vura re thirrjen e nënës. Ah, klitha së brendshmi, diçka e keqe do të ketë ndodhur. E hapa telefonin me duar të dridhura. Por kur foli nëna, ajo më komtoi një gjë edhe më të rëndë; im at ishte shumë sëmurë. Nëna më tha: “Eja shpejt se nuk i dihet e gjen apo nuk e gjen gjallë”. Kjo, për ne do të thotë se ose ka vdekur ose është shumë i sëmurë dhe do të vdesë shumë shpejt. E harrova atë punën e qeramarrësit që na kishte dalë si ferrë dhe na e kishte nxirë jetën muajt e fundit. Më e rënda ishte se kur kisha pyetur njërin nga miqtë e mi në Tiranë ai më kishte thënë: ai, polici, është nga ata njerëz që të bëjnë gjëmën, ka qënë i dënuar me burg në Itali dhe tani është kthyer në Shqipëri dhe është bërë polic. Dreq ta marrë, si ishte e mundur kjo? Një ditë të bukur të del se edhe polici mund të jetë keqbërës, nëmos edhe vrasës!? E frikshme, por kjo që më tha nëna ishte edhe më tronditëse. Duhej të shkoja sa më parë në shtëpi, tek prindërit. Mora makinën dhe u nisa. Më ngjan se me makinë arrij më shpejt. Më lodhin tepër pritjet në aeroporte.
E dija se një ditë do ta merrja këtë lajm, por s’di pse, për këto gjëra, gjithnjë kam qënë foshnjarak, më ngjante vetja si në një përhimje përralle, më dukej se atë lajm nuk do ta merrja kurrë. Gjithë rrugën tek ngisja automjetin, mendja më rrinte vetëm tek im at. Sikur doja të risillja në mendje dhe të rishqyrtoja gjithë vitet që kisha jetuar me të. Hej dreq, e qortoja veten. Pse bëja kështu, si i tërmëngur? Pse mendoja më të keqen?
Unë kam shkuar shumë mirë me tim at. Bisedonim shpesh, ai fliste çiltër dhe me gjykime të thella. Gjatë trazirave të 97-ës dhe më pas, ne flisnim shpesh për dhunën, si dhe pse vinte, si duhej shporrur nga vetja jonë. Po si bëhej kjo? E kundërshtonim fort njëri-tjetrin. Im at thoshte se njeriu ka lindur, si çdo qënie e gjallë, së bashku me dhunën. Më i zoti fiton, duke marrë nga të tjerët apo nëprëmjet të tjerëve. Njerëzimi ka histori luftërash, ngulmonte ai. Dhe gjendja bëhet gjithnjë edhe më e keqe. Ç’kemi parë ne që nga koha e Jezu Krishtit që tha se Zoti është dashuri? Njeriu është bërë më i dhunshëm dhe, për më tepër, mjetet që përdor janë me mijëra herë më të këqia, më të dhunshme, më vdekjeprurëse se shpata e dy mijë vjetëve më parë. Ndërsa unë, si i urtë dhe që doja të mirën, kisha një qasje kokëfortësisht të kundërt. Kisha shpresë tek mirëkuptimi dhe paqëtimi. Iu isha ngjitur shumë këtyre mendimeve që në shkollë të mesme, kur kisha dëgjuar së pari për moskundërshtimin e së keqes me dhunë të Tolstoit. Vetë im at më kishte thënë se “Tolstoi është shkrimtar nga më të mëdhenjtë, por ishte Jezu Krishti ai që tha se nëse dikush të qëllon në njërën faqe, ti ktheji edhe tjetrën. Vite më vonë, në fshehtësi, arrita të lexoja Dhjatën e Re, një botim i vjetër, që kishte një erë të rëndë libri të përdorur. Edhe pse në heshtje, mu rrit besimi tek fuqia e mirëkuptimit dhe dashurisë mes njerëzve.
Më vonë, pas ndryshimeve, ne mund të bisedonim lirshëm, por qëndrimet tona ishin po ato: im at vijonte të thoshte se, që nga Jezu Krishti, gjendja e sjelljes njerëzore është bërë më e keqe. Unë i përgjigjesha se numri i atyre që kanë besim tek mirëkuptimi dhe dashuria po rritet, por ata janë të heshtur. Nëna ime e cila tëhupej kur dëgjonte biseda të tilla, rrallë fliste. Dy-tri herë më kujtohet, ashtu, me zë të mendueshëm, me një si thirrje që vinte nga një lartësi e pakuptueshme, si nga yjet, thoshte, “Eh, të gjithë djem nënash janë”. Ne kjo na dukej si një gjuhë e pakuptueshme. S’kishte shumë kohë që kishim përjetuar 97-tën. – E sheh se ç’bëhet tek ne?- pyeste im at. -Gjithsekush ose duhet të ushtrojë dhunë, ose të kërcënojë me përdorim dhune që të shpëtojë. Do thuash ti se kjo është e përkohëshme, gjithçka do të ndryshojë. Mbase kështu do jetë, por tani kemi këtë që kemi. Në fund të fundit, le ta harrojmë ’97-ën. Shih se ç’bëhet në Kosovë? Serbia kur s’ia doli t’i largonte shqiptarët, duke i lënë pa bukë dhe pa arsim, tani po përdor dhunën dhe i vret që t’i spastrojë dhe dëbojë një herë e përgjithmonë. Ç’duhet të bëjnë shqiptarët? Ta pranojnë fatin, të ikin apo të luftojnë, të mbrohen?
Trazirat e ‘97-ës dhe rragatat për to, më duket ishin një parastërvitje e mirë. Ishte një mësim i ngjeshur teorik për atë që erdhi më vonë. Ne blemë një shtëpi në Tiranë atë kohë. Ishim të gëzuar, aty brenda e gjenim qetësinë dhe mirëkuptimin, aty në atë oaz ku nuk mbërrinte breshëri dhe rrufetë e dhunës që vërvitej si kuçedër atje jashtë. Por kjo qetësi kaq e ëmbël nuk zgjati shumë. Për dreq, bisedat tona për dhunën dhe paqen, nga kënaqësi bisedash, papritur u kthyen në një bombë që na plasi mu në mes të shtëpisë. Shkaku ishte fqinji më i afërt që na kishte ndihmuar ta gjenim atë shtëpi, e cila dhe pse e vjetër, mund të ndreqej e përmirësohej.
Fqinji që na kishte ndihmuar qe një ish punonjës i sigurimit që ende mbante një revole me leje nga shteti. Sapo ne u futëm në banesën e sapoblerë, çdo natë, para mesnatës, por ndonjëherë, edhe në mëngjes, apo edhe në mes të ditës, fqinji ynë ishsigurims, ende me revole, dilte në dritare ose në taracë, si një tel i hollë dhe i sertë dhe qëllonte me armën e tij. Plumbat kishin një fishkëllimë të egër prej vdekjeje. Nuk qëllonte një herë, por shumë herë, saqë jo vetëm ne, por gjithë lagjja ta merrte vesh se ai po qëllonte. Im at arriti të bisedonte me të. Na luajti mendja e kokës kur mësuam se ç’donte. Sipas tij, gjysma e tokës që kishim rreth shtëpisë i takonte atij. Ia kishte premtuar vetë pronari, siç thoshte ai. Im at, e më pas edhe unë, ngulmonim se shtëpinë e kishim blerë me gjithë tokën. Atëhere ishsigurimsi u zemërua, u bë si i tërbuar, fare i papërmbajtur. -Unë do ta marr sesbën atë që më takon!-tha. Dhe as na fliste më, e as donte të bisedonte me ne. Një gjë e bënte më shpesh dhe frikshëm, qëllonte pa pushim sidomos nga dritarja e katit të dytë. Gëzhojat e plumbave kërcenin e binin në kopshtin tonë. Ky ishte vetëm fillimi. Një ditë, pasi qëlloi sa u zhdëp dhe na shurdhoi me krismat aq sa na e mbushi kopshtin me gëzhoja të nxehta, fqinji shkoi dhe e hoqi gardhin e lehtë që ishte mes shtëpive tona. Pasi hoqi gardhin, ai solli lëndë ndërtuese, madje filloi të hapte themelet për të ndërtuar një mur të lartë ndarës mes dy shtëpive.
-Duhet të veprojmë, të kundërpërgjigjemi, – tha im at. -Tani, këtu, në Tiranë ka vetëm trazirë. Edhe me top të qëllosh s’të kthen sytë njeri. Duhet të mbrojmë veten. Unë heshtja i nemitur, nëna vetëm dridhej dhe i lutej Zotit në heshtje. Mua, që kisha kohë që notoja në ujra që s’i njihja dhe s’i doja, kur im at tha se duhet të mbrojmë veten, më ngjau se diçka më ra si sopatë në kokë. Ç’do të bënim ne, do të merrnim armët dhe do të luftonim me një njeri të keq, që gjithë jetën ishte marrë me armët dhe, ku ta dish, me grabitje në fshehtësi? Ato kohë s’më hiqej nga mendja thënia e Jezu Krishtit kur do ta arrestonin “Fute shpatën, sepse, ai që e përdor, nga shpata do të vdesë”. Nuk e doja kundërshtimin me dhunë. Isha unë ai që kisha ngulur këmbë dhe ashtu kishim bërë, gjatë trazirave të 97-ës, kur të gjithë morën nga një armë dhe qëllonin netëve lart, sikur sulmonin vetë qiellin, ne, as unë, as im at as nuk morëm armë dhe sigurisht që as qëlluam. -Të mos hyjmë në grindje dhe armiqësi me asnjeri- thosha unë. Dhe ashtu bëmë. Por ja, tani, jeta po na vinte në provë. Ishte e qartë se ne duhet ta mbronim veten, por si dhe me ç’mjete, kjo nuk dihej sidomos në atë kohë trazirash, sidomos për mua. Kur shkoja të flija, gjumi s’më zinte, por kjo ishte më e pakta, mendja më vinte vërdallë dhe më dukej se ajo marramendje nuk ishte brenda meje, jo, me siguri bota po rrokullisej dhe përmbysej me gjithçka. Çfarë të bëja? Të merrja edhe unë një armë dhe të vetmbrohesha? O Zot, pse jeta ishte kaq e ashpër, e pamëshirshme? Kur biseduam me tim at, unë thashë të prisnim, të shihnim se mos gjenim një zgjidhje me të mirë, por ditët fluturonin dhe fqinji ynë grabitqar, kishte filluar punën për të ndërtuar murin, thjesht, po na zhgrrëpte pronën. -Do ta zgjidh unë, -tha im at. -Ti mos u ngatërro në këtë çështje. Kjo është luftë dhe unë mendoj se në luftë duhet të shkojnë të parët ata duhet të ikin nga kjo jetë të parët.
Isha me zemër të ngrirë, për ditë e ditë me radhë. I frikësohesha më të keqes, se mos kishte ndonjë përplasje me armë që do të përfundonte në gjakderdhje dhe humbje të pakthyshme dhe të lemerishme. Ishin ditë të zeza, të mbushura me ankth. E shihja tim at që hynte dhe dilte, por sikurse u morëm vesh, ne as flisnim për këtë. Gjithçka do ta bënte ai dhe çdo përgjegjësi do ta kishte ai. Im at e zgjidhi. Në të vërtetë, ai bëri atë që të gjithë bënin ato kohë në Tiranë. Një natë, kur muri grabitqar i fqinjit kishte filluar të ngrihej, unë dëgjova krisma në kopësht. Ishin të forta, shurdhuese, të frikshme, të pamëshirshme. Në dhomën time në katin e dytë, ndjeja erën e barutit. U afrova tek dritarja të shikoja. U lemerisa edhe më keq nga ajo që pashë. Atje, në anë të kopshtit, pothuaj ngjitur me murin që po ngrinte fqinji ish sigurims, im at qëllonte lart me automatik. Oh, o Zot, klitha. Çdo bëhet me ne? Do shfarosemi, do shuhemi, apo edhe më keq, do bëhemi kriminelë, vrasës? Po sikur edhe ai, që përtej gradhit të dilte dhe të qëllonte ç’do të bëhej. O, Zot, të falem, pëshpërisja me vete kur vija re se nga shtëpia e fqinjit nuk vinte asnjë pipëtimë. Ishte qetësi dhe errësirë. Im at u ngrit edhe në mëngjes herët, atëhere kur nuk kishte shumë krisma në qytet dhe filloi të qëllonte përsëri lart, fort, pamëshirshëm. Unë u aforva tek dritarja dhe nisa të lutem përsëri. -O Zot na ndihmo, na ruaj nga ndonjë gjëmë! U bë qetësi dhe pastaj vura re tim at që e prishi murin që ishte filluar, mori rrjetën e telit të hedhur tej dhe e vuri aty ku kishte qënë, sipas kufirt të blerjes. Gjithçka ngeli ashtu, nuk ndodhi asgjë. U vu në vend një padrejtësi. Im at më duket se fitoi me qasjen e tij. Më ngjante vetja i mundur dhe ashtu u solla, u zhyta në heshtje si i mposhtur dhe i mundur.
Pasi u ngrita në mëngjes, dola në kopësht. Ishte ditë me diell. Rreth e rrotull ishte qetësi. Zogjtë e frikës sikur ishin rralluar. Një natë më parë, si dhe atë mëngjes, pasi im at kishte qëlluar me automatik, fqinji as nuk u pa dhe as nuk qëlloi nga dritarja apo nga tarraca. Ecja në kopësht dhe ndjeja poshtë këmbëve sesi më vrisnin gëzhojat e mëdha të plumbave të automatikut. Ecja i menduar, ndjeja një peshë të rëndë dëshpërimi. Më dukej se zgjidhja ishte gjetur, po si? A nuk kishte mënyrë tjetër? Pse njeriu të ishte kaq i pangopur, i padrejtë, për më tepër kaq i papërgjegjshëm? Im at kishte fituar, nuk e bëja dot me faj, sepse ai ishte vetmbrojtur dhe kishte vendsour në vend atë që ishte e drejtë. Po sa afër gjëmës kishim kaluar, sa e frikshme dhe e pamendueshme ishte kjo? O Zot, sa i papërkryer është njeriu, sa shtrembër është sajuar mendja e tij! Ah, o Zot, na ndihmo, o Zot ndihmoje njeriun të ketë një mendje jo si kjo, tjetër! Isha sigurisht në kopështin tim, sidomos në kopështin e mendimeve dhe qasjeve të mia paqëtuese. Atë hop më ngjau se kështjella ime e paqëtimit u kris përsëri. Papritur, në anën tjetër të gardhit doli e shoqja plakë e fqinjit, një grua e veshur krejt në të zeza, me një nishan të madh në faqe. -Mirëmëngjes- tha me zë të ulët. Ktheva kokën i frikësuar. S’e prisja të vinte ndonjë zë nga ajo anë, kishte kohë që ne nuk flisnim, edhe kur kryqëzoheshim në rrugë. -Mirëmëgjes – u përgjegja, duke e parë me habi, në mos me sy të shqyer. Ajo buzëqeshi me përulësi. -Mirë duket- tha. Unë tunda kryet në shenjë pohimi. -Dëgjova shumë krisma mbrëmë, në mesnatë dhe sot në mëngjes- tha. -Eh- mërmërita, – kështu është Tirana tani. -Jo, ishte këtu, – vijoi ajo me një klithmë të dridhur, -këtu, shiko sa gëzhoja ke në tokë! Vetvetishëm hodha sytë poshtë. Një vrikth i sertë më përshkoi trupin deri lart, tek çaçka e kokës. E dija se ç’kishe poshtë këmbëve; më dhembnin shputat kur ecja. -Janë gëzhoja revoleje- thashë me zë të ulët.- Mirë të keqen nëna, -tha,- paç një ditë të mbarë!
Ato ditë me krisma dhe gëzhoja si dhe gjithë stina, me krisma e vrasje e ’97-s sikur u harruan dhe pas ca kohe ne u bëmë fqinjë të mirë dhe gati miqësorë. Por ai ajri me vrunduj dhune e bëri punën e vet, më dëshpëroi, më la pa fuqi dhe më dukej se do të duheshin njëqind vjet që gjërat të rregulloheshin.
Nuk vonoi dhe, si shumë të tjerë, edhe unë ika në mërgim. Por nuk ika në një vend të largët, thashë më mirë të qëndroj në një vend rrotull që edhe prindërit të mos i kem larg. Ose në fund të fundit, të iki për ca kohë e kthehem përsëri. Sigurisht që rashë në lak, ai që ikën nuk kthehet më, dhe, pas ca kohe, edhe vendi yt i afërt të bëhet i largët. Prindërit ngelën vetëm dhe më ngjante se, edhe kur flisnim në telefon, edhe kur shkoja rrallë atje, vija re se në shtëpi kishte shumë ligështim, pothuaj errësirë. I ndihmoja prindërit, por ata prapë ishin të pakënaqur, ishin fare të palumtur, e thoshin shkoqur se të gëzuar do të ishin nëse edhe ne, së bashku me fëmijët, do të ishim aty, me ta. -Sikur na ha shtëpia, -thoshin, -na duket shumë e madhe.
Kjo gjendje na bëri të merrnim vendimin që katin e poshtëm ta jepnim me qera, prindërit do të jetonin në katin e dytë. Dhe këtu desha të dal atje ku e nisa. Kjo ishte koha kur ne ia dhamë katin përdhes me qera një polici që kishte qënë i burgosur në Itali. Edhe ai, po ashtu si ishsigurimsi, që nuk jetonte më, e gjeti një rrugë, një mënyrë për të na e prishur qetësinë, por jo vetëm kaq, për të më hedhur mua përsëri në erë, me gjithë lecka. Ç’dreqin të bëja unë me të, si ta hiqja qafe? Më ngjante se kot kisha shpresuar se ’97-ta ishte mbyllur dhe kishte ngelur larg. Jo, e njëjta gjë po ndodhte përsëri, por në rrethana edhe më të këqia për mua. Im at ishte i sëmurë rëndë dhe nuk bënte dot asgjë madje edhe më keq, unë kisha frikë nëse do ta shihja të gjallë apo jo kur të mbërrija.
I dhashë makinës si i marrë pa ndërprerje, me pak ndalime të vogla në vendpushimet anës rrugës, pastaj mora tragetin dhe më në fund, i lodhur dhe si i shtypur në shpirt, i ligështuar mbërrita në shtëpi. Tek dera më priti nëna. Ne u ngjitëm në katin e dytë. Kur kaluam nëpër shkallë, ndjeja zërat që vinin në katin e pare, ku jetonin qeramarrësit. Im at mu duk më mirë seç e prisja. Ishte shumë i dëbësuar, i zverdhur dhe i pafuqi, por ende lëvizte, mbahej. Më vinte shumë keq për të, por edhe për nënën. Po të isha aty, mbase do të bëja më shumë, do të kisha mundësi t’i ndihmoja.
Im at, ditët e para, nuk më foli për sëmundjen. Me sa kuptova, e dinte tashmë se kishte sëmundje të keqe dhe se do vdiste shpejt. Më shumë donte të fliste me mua, të kënaqej, të pyste për fëmijët e mi, të rikujtonte vitet dhe ngjarjet e kaluara, madje deshi të cikonim edhe gotat me verë, si dikur.
Pas pak ditësh, pasi mbaroi kjo periudhë e parë e ardhjes time dhe u çmall disi, im at më thirri në dhomën e tij dhe më dha porositë e fundit. Unë dridhesha dhe isha si në gjemba, por ai, edhe pse me një zë të thellë, më fliste qetë. Më tha se kur të vdiste donte që ta varrosnim, atje ku kishte lindur, në fshat. Më la dokumentet e pronësisë dhe kartat e bankës, ku kishte kursimet e veta. Pasi mbaroi këto, më tha se kishte edhe një porosi të fundit. -Ec me mua- tha. U nis ngadalë dhe mu duk sikur donte të ecte sa më gjatë ose mbase që ajo rrugë të mos mbaronte kurrë. Por, ja, gjithçka ishte brenda shtëpisë. Arritëm tek këndi i fshehtë të cilin as e dija se ishte. -Unë do vdes,- tha – dhe nuk kam kohë. Dua ta mbaroj edhe këtë punë. Ai e hapi këndin e fshehtë dhe unë u tmerrova kur hodha sytë brenda. Ay gjendej po ajo armë me të cilën ai qëllonte lart si i marrë në ’97-tën, kur donte të mbronte shtëpinë. Arma ishte e pastruar dhe vetëtinte, aty pranë, në atë kthinë të ngushtë, ishte vendosur edhe një arkë me fishekë. O Zot, na ruaj, mërmërita me vete, sa për të bërë një luftë! Ai ma tregoi se si ta hapja dhe mbyllja vendin e fshehtë ku mbahej arma. Pastaj u kthyem po ngadalë në dhomën e tij. -Ti rri këtu, – më tha- se sot dua ta zgjidh çështjen që kemi me qeramarrësin. Mos dil nga shtëpia. Unë do jem poshtë dhe do bisedoj me të. Ai e di që ti je këtu.
Ngela si i ngrirë aty në mes të dhomës. Ai mori një zarf dhe nxori disa letra. Më tha se ishte një kërkesë me shkrim, e përgatitur tek noteri me anë të së cilës ai i kërkonte qeramarrësit të largohej menjëherë nga shtëpia. Zbriti ngadalë shkallët dhe unë u afrova tek dritarja. Pamja atje jashtë në oborr dhe në kopësht, më kujtonte gjendjen që kishim në ’97-tën kur fqinji ynë ish sigurims me revole, e hodhi tej gardhin dhe donte të ndërtonte një kufi të ri, që të na vidhte pronën. Një pjesë e oborrit ishte mbushur me lëndë ndërtimi, tulla, gurë dhe dërrasa, të cilat qeramarrësi i kishte sjellë për të bërë shtesën. Ishte e frikshme. Nëse ai e ndërtonte, sikurse më kishin thënë, shtëpia një ditë mund të bëhej e tija. Ishte një mahi e keqe që më ngjante po aq e rrëpirtë sa edhe shkëmbinjtë në majën e Dajtit që ngrihej atje tej, përballë me shtëpinë tonë. Im at zbriti poshtë në oborr. Qëndroi pak atje në pritje. S’e dija ç’do bënte dhe si i kishte menduar gjërat. Qeramarrësi, me trupin e bëshëm, veshur gjysmë me uniformë, me ca lëvizje bolle që është tepër e sigurtë në fuqinë e helmit të vet, po punonte në oborr, lëvizte lëndët ndërtuese që kishte sjellë aty. Atë çast, dera e jashtme trokiti dhe im at, ngadalë shkoi dhe e hapi. Ishte një miku i tij. E pashë që aty ku isha, tej dritares, se si u takuan dhe im at e ftoi të hynte. Por ata nuk u futën në shtëpi. Pasi qëndruan pak, fare pak, në këmbë para shtëpisë, im at u shkëput dhe në prani të mikut, iu afrua qeramarrësit që, ashtu sikurse ishte, me pantallona dhe me këpucë polici dhe me revolen në brez, lëvizte dhe stivoste tullat që kishte sjellë brenda oborrit. E vura re sesi miku i tim eti u afrua për të qënë më pranë, si, dëshmitar. Im at qëndroi para qeramarrësit, qëndroi drejt, sikur të ishte ende i ri dhe i fuqishëm. Nxori nga zarfi letrat dhe ia zgjati. I fliste shkoqur dhe me vendosmëri. Fjalët nuk i dëgjoja, por vetëm shihja si po zhvillohej biseda. Vura re se qeramarrësi u zverdh kur mori letrat në dorë. Hodhi sytë në letra, shpejt sa për të parë se ç’ishte, pastaj pa nga miku i tim eti dhe, për habi, ngriti sytë edhe lart, atje ku isha unë, pas qelqeve të dritares. Nuk e di se ç’farë i tha im at qeramarrësit. Ai kurrë nuk ma tregoi dhe nuk kishte shumë kohë. Po bëhej gati të ikte përgjithnjë. Ndjehesha dyfish i ligështuar dhe i hidhëruar. S’di pse për këtë gjë, këtë herë, im at donte të ikte pa e zënë me gojë, pa folur për fitore. Sa isha i ri, mendoja se nëna ishte engjëlli im mbrojtës, por, pasi u bëra me fëmijë, dhe shihja se çfarë ishte gati të bënte im at për mua, fillova të mendoja se edhe ai ishte po aq engjëll mbrojtës sa edhe nëna.
Pas dy javësh, qeramarësi u largua nga shtëpia. Unë ende isha aty. Shpëtuam edhe këtë herë, mendova. Por e dija, nuk kisha kohë të gëzohesha dhe të kremtoja. Vetëm disa ditë pasi qeramarësi u largua, unë përjetova një hidhërim të madh, më të madhin, im at vdiq. Ishin ditë të vështira. Por më e rëndë më ngjante se do të ishte ikja, të kthehesha në vendin e mërgimit, ta lija nënën vetëm.
S’di pse, në atë trazirë, s’më rrihej pa e parë edhe një herë armën e fshehur në atë kënd të padallueshëm dhe të pagjendshëm. Porosia kryesore e tim eti kishte qënë që, nëse do të ishte e mundur, kurrë të mos e përdorja armën. Madje ai më dha edhe një rregullore që e kishte bërë vetë, që, me siguri, mund të ishte më e ndërlikuar, mbase dhe më e rreptë se vetë vënia në gatishmëri e armëve bërthamore të fuqive të mëdha. Isha, atë hop, dyfish i trazuar. Ajo ëndrra ime për paqësoren dhe mirëkuptimin ishte në rrezik të zhdukej. Ndjeja se ai thelbi im i mirësisë dhe mëshirës ishte mësyrë keq dhe nuk kishte më shpëtim. O Zot, pse kështu? Ç’të bëja? Mos vallë atë betejën në biseda me tim at për sjelljen njerëzore dhe mëshirën e kisha humbur përfundimisht, do të ikja i mundur? U ula në shtrojë dhe mora armën në dorë. -Ah, o Zot, -klitha së brendshmi. -Pse jemi ende kështu? Kur do të vijë një ditë kur gjërat do t’i zgjidhim ndryshe, kur mes nesh të mbretërojë ligji dhe dashuria? Arma heshtte, duket kurë s’do të fliste. E vendosa përsëri aty dhe e mbylla këndin e fshehtë, siç më porositi im at. Të nesërmen ika.
Për ca kohë, atje larg, në mërgim, sikur u harrova. Përreth meje frynin erëra më të qeta. Por ishte e thënë që mëdyshjet dhe përplasjet të më përfshinin përsëri. Pas dy vitesh më vdiq edhe nëna dhe unë ndenja ca kohë në Tiranë. Ato kohë u miratua edhe ligji për dorëzimin e armëve. S’di pse në fillim nguroja edhepse, së thelli, e dija se kjo ishte udha më e sigurtë, më e mira, ajo që prisja, rreptësi të shtetit. Vendosa, pa mëdyshje të tjera, që ta dorëzoja armën e tim eti. Por, aty, atë ditë, atë hop, ndodhi edhe e papritura, befasimi më i madh i jetës time. Nuk kisha asnjë dyshim, ky ishte vendimi më i mirë, arma duhej dorëzuar. Mbylla derën e jashtme dhe hapa vendin e fshehtë. Gjithçka e bëja ngadalë dhe me kudjes, sipas porosive të tim eti. E dija se ai kishte caktuar rregulla të forta për hapjen e këndit të fshehtë. Kjo puqej, edhe pse fshikurazi, me mendimet dhe ëndrrën time për rrugën që çon tek mirëkuptimi dhe paqja. Por, kur këndi u hap dhe hodha sytë, u tmerrova, ngriva sikur të më kishte shituar Qoftëlargu. Arma nuk ishte aty. Përcillesha pa kuptim, ato mizëzat e shumta që dilnin nga sytë sesi vërviteshin rreth meje. Nuk shikoja aq mirë nëpër atë trazim, dhe më e keqja ishte se s’i besoja as syve të mi. E preka gjithçka me kujdes. Asgjë. Duart më bëheshin gjithnjë e më të ftohta. I nxora të gjitha gjërat që ishin aty, një arkëz prej dërrase, mbëshjellëse lecke, vegla dhe vajra pastrimi, prapë asgjë. As arka me fishekë nuk ishte.Vetëm fletorka e vogël e udhëzimeve ishte lënë e hapur. Si ishte e mundur kjo? Mos isha treguar megjithëmend foshnjarak dhe kjo gjë ishte bërë shtysë për ndonjë gjëmë!? Ndjeva se trupin dhe kryet m’i kishte përfshirë një flakë e papërmbajtshme. Askush nuk e dinte këtë të fshehtë. As nëna! Mos duhet të njoftoja policinë? Ndjehesha i dobët, s’kisha fuqi as të mendoja.
Mbylla përsëri vendin e fshehtë. Kalova kështu disa ditë sikur të më kishin vënë flakën së brendshmi. Doja të mendoja, t’i shoshisja gjërat, të gjykoja i qetë, të isha i kthjellët, i qartë! Ndjeja një shtysë të fortë që ta hapja përsëri këndin ku fshihej arma. Ashtu bëra. I nxora gjithë gjërat jashtë. Vëreja gjithçka me hetim të ngadaltë. Në fund i erdhi radha edhe fletores së udhëzimeve që më kishte lënë im at. Ajo ishte ruajtur më mirë nga gjithçka, ngjante sikur sapo të ishte blerë. E shihja me squllje malli dhe zhgënjimi. Por s’di pse edhe si me pyetje dhe shpresë. Ashtu doli vërtet. Në anën e brendshme të kores së fletores vura re një shenjë të çmuar për mua, që ma vinte nëna në fletoren e detyrave, sa herë ngelte e kënaqur, një trajtë zemre, me një shkronjë të madhe A përsipër. Ishte shkronja e parë të emrit të saj, Afërditë. Ah, nëna, e pazëvendësueshmja! E njoha shenjën që më ngjau se u shkëput nga korja e fletores dhe u vërsul e më përqafoi. Ah, nëna, nuk kishte dashur të ikte nga kjo jetë pa hequr nga rruga ime, nga supet e mia këtë ferrë, këtë gur të rëndë, ose më mirë këtë tel me gjemba që më trembte tek e mendoja, që ma burgoste shpirtin.
-Të ndrittë shpirti nënë, ti e kuptove më parë se unë se ç’duhej bërë!- thashë me vete. Zemra e saj e dinte më mirë! Të ndrittë shpirti!
