BEOGRADI
Ishte fillimdhjetori i vitit 1947.
Ne, një grup rinjsh, vajza e djem, po niseshim për studime në Beograd. Ishim mbledhur te porti i Durrësit dhe prisnim të na thërrisnin emrat, për të hyrë mandej në anijen që do të na çonte në një botë tjetër, larg vendit tonë. Familjarët qëndronin pranë portit dhe na shoqëronin me sy mallëngjyes. Disa prej tyre nuk i mbajtën as lotët. Ishin çaste plot trishtim dhe mallëmgjim.
Ndonëse i jepnim zemër njëri-tjetrit, sërish beteja e ndarjes bëhej dominuese.
– Po mos bëni kështu! Mos derdhni lot! Nuk po i nisim për luftë, për studime po shkojnë! Të ditur do të kthehen! – dëgjohej ndonjë zë tek-tuk, që përpiqej të qetësonte të tjerët.
– Po, sigurisht, s’po nisen për keq! – përgjigjeshin disa.
– Pushoni ju andej, – u dëgjua një zë i fortë. – Po thërrasim emrat! Andromaqi Hajdari. Hip në anije! – Kështu lista vijoi me të tjerët, si Piro Naçe, Agllai Zoto, Despina Siliqi, Janko Nishku, Dhurata Tako, Shpresa Gega, Kthansipi Vavako, Margarita Shenkalli, Jakov Xoxa, Skënder Begeja, Kthansipi Mulliqi, etj…
Secili nga ne që dëgjonte emrin, merrte valixhen e ç’të kish me vete dhe ngjitej ngadalë shkallëve të anijes, duke kthyer kokën dhe vështrimin orë e çast andej nga ishin njerëzit tanë, të cilët na shikonin, duke na përshëndetur, sa me duar e me shami, apo ç’të kishin tjetër nëpër duar.
Anija vinte e vogël dhe ngjante më shumë me një maune të madhe transporti, ku secili nga ne ngjiste shkallët e saj, futej në një derë dhe zhdukej menjëherë në thellësi të saj.
Në kuvertë na prisnin dy marinarë, që na drejtonin për te një sallë, e cila, siç dukej, shërbente edhe për të grumbulluar pasagjerët. I ngjante një salle, rrethuar nga të katërta anët me tryeza, të ngulura në dysheme e me stola të gjatë anash.
U ulëm mbi to dhe mbështetëm bërrylat mbi disa tryeza të gjata, vendosur përpara stolave.
Të gjithë flisnim gati njëherësh, duke bërë më shumë zhurmë sesa bisedonin, të mbërthyer tek impresionet e para. Për të gjithë ishte hera e parë që lundronin jashtë shtetit, e me anije. Mua më vajtën sytë te tryezat. Mbi to kish mbeturina të vogla thërrimesh e ndonjë njollë e lehtë vaji.
– Siç duket, do të kenë ngrënë marinarët pak më përpara, – foli Andromaqi, e cila ishte afër meje dhe kish ndjekur vështrimin tim, – Me sa duket, këtu duhet të jetë mensë.
– Hë?! – ia ktheu një djalosh i cili rrinte pranë saj. Dukej që s’e kishte mendjen aty.
– Kovi, – dëgjova një zë tjetër djali pas shpine, – për studime po shkojmë. Mos rri i mërzitur! E ku ka si jeta e studentit! Do ta shohësh! –
– Jo, o Pipi, por më vjen ligsht për prindërit! – u përgjigj ai, që u quajt Kovi.
– E po s’kanë faj! Lekoja, yt vëlla për studime, ti po kështu…! Mamaja e para, e di si ndihet…! – foli qetë Pipi. – Po Lekoja yt vëlla, në Europë?
– Po, po, Lekoja në Francë, për mjekësi –
Ndërkohë, aty përreth nesh po mblidheshin edhe të tjerë dhe u bëmë një grup me dje e vajza që sa vinte e rritej. Mbërrinte dikush duke hequr zvarrë ndonjë stol të vetmuar, të tjerë uleshin te karriget apo tryezat, ndërsa anija edhe aty ku ishte në port, lëkundej e jo pak.
– Mos u mërzit! – foli një tjetër. – Nëna juaj do të jetë e lumtur një ditë për ju… –
– Po, vërtet, Kovi! E kush është si ajo! – i dha kurajë Despina, që ishte përballë meje.
– Keni të drejtë, – foli përsëri Jakovi. – Por, eh ta dinit ju si na ka rritur… Lindi nëntë fëmijë dhe i mbetëm vetëm ne të dy! I griu malaria…,– dhe sytë iu lëngëzuan.
– Sa keq! – po mendoja, ashtu siç isha ulur gati përballë tij e që pa dashur i vura re sytë në të lotuar.
– E po, do na bëhesh shkrimtar ti, Kovi…! – e mbylli gëzuar Pipi.
Kur dëgjova “shkrimtar”, ngrita kokën dhe e vështrova me kureshtje. Mendova, mos ishte gjë Jakov Xoxa?
Ai qeshi, por mendjen prapëseprapë s’e kishte aty. Pastaj foli ngadalë:
– Për fat, u mbetëm ne të dy, – vazhdoi Jakovi. – E për çudi, si nuk na i zënë kurrë në gojë, bëjnë sikur t’i kenë harruar…. Por shpirti ua di! Eh, të shkretët! Përpiqen që të rritemi pa mungesa, duke na dhënë edhe shkollë! Kështu, Lekon dhe mua na nisën për studime e ne i lamë vetëm…
– Po! – tha Despina, – Shumë e hidhur kjo që dëgjuam Kovi, vërtet e hidhur!
Unë po rrija e po tresja brenda hidhërimin e tij, ndërkohë që anija ishte nisur.
Horizonti drejt detit përpara ishte si prej plumbi dhe me re të zeza e të murrme, që lëviznin me shpejtësi për nga juglindja. Kishte fllluar një erë e fortë në det të hapur. Bregu filloi të largohej si me magji, si të ishte një dorë që po na largonte nga ai vend a nga njerëzit tanë, që sa vinin e zvogëloheshin e megjithatë vazhdonin t’i lëviznin me duar, ç’të kishin në to.
Bregu pas pak mbeti larg. Njerëzit tashmë dukeshin si miza a njolla picrrake, derisa u zhdukën në horizont.
Ne sikur na kishte prerë njeri gjuhën. Rrinim në heshtje dhe vështronim pa ia ndarë sytë bregut, teksa horizonti bëhej si vijë toke.
Pas pak ishim larguar aq, sa tashmë njerëzit tanë nuk dukeshin më.
Era po frynte edhe më fort.
– Ore, po ç’anije zeza qenka kjo! – u dëgjua papritmas një zë. – Shikoni sa tundet, si kamion mallrash e jo anije deti!
– Me varkë na paskan nisur, jo me anije! – ia ktheu një tjetër bashkëstudent.
– Djema, – foli një marinar aty afër, që siç duket na kishte dëgjuar. – Po të mos ketë dallgë, do t’ia kalonim shumë mirë. Por do lundrojmë pranë bregut dhe udhëtimi nuk është i gjatë.
Ndërkohë, një dallgë e madhe u përplas me bashin e anijes dhe piklat e kripura e të shkumëzuara u shpërndanë mbi ne dhe mbi marinarin, i cili fshiu fytyrën me mëngë, duke buzëqeshur si në faj.
U futëm brenda dhe u ulëm nëpër stola pranë plaçkave dhe filluan të flisnim, si për të larguar mendjen nga deti, që sa vinte dhe egërsohej. Dikush mundohej të bënte shaka, ndërsa një tjetër hapte çantën me ushqime e fillonte të hante në heshtje.
Ndërkohë, zëra të tjerë vinin e iknin jehonë, pa mundur të përqendrohesha.
– Po na hyn frika nga ky udhëtim, nga kjo maune e mallkuar! – foli Greta serioze duke fshirë sytë e duke u përpjekur të vinte paksa buzën në gaz.
– Mos! – ia priti një marinar. – Mos mallko anijen e as ditën, se ndjell keq!
Ndërsa unë vazhdoja të mendoja…
Më dilte përpara ajo fytyra e hijshme dhe e bukur e motrës, ata sytë e saj të kaltër e të mëdhenj. Ende më tingëllonin në vesh fjalët e saj: “Lum ti, motrushka ime, që po shkon për studime! Por lum edhe ne, që po na bëhesh universitare! E para, në familje!” Dhe më kishte përqafuar me lot në sy.
Ndërkohë, një anim i fortë i anijes lart e poshtë, më nxori nga mendimet.
Jakovi ishte diku aty afër në këmbë dhe rrinte mbështetur te një si banak anës murit të drunjtë, ndërsa kokën e kishte mbështetur te pëllëmbët e duarve. I fola të avitej e të ulej, se ndoshta i vinte mirë të mbështeste kokën mbi tryezë.
Më vështroi një çast e mirënjohës më tha: – Faleminderit, po kudo njëlloj është! – dhe përsëri mbylli sytë, mbështetur kokën te duart.
Unë isha pranë derës dhe mbaja stomakun me duar. Kështu bënin edhe pjesa më e madhe e pasagjerëve, sidomos vajzat, sepse Anija batohej e s’po kursente askënd. Një pjesë kishte filluar t’i vinte për të nxjerrë zorrët jashtë, e ja, kur ndonjëri hidhej jashtë te parmakët mbi det dhe nxirrte… E pas pak, hynte prapë në sallë dyllë i verdhë.
– Si po e nisim këtë jetë jashtë vendit, larg familjes… Sa keq! – tha Despina e psherëtiu.
– Ç’na u desh! – pasoi një tjetër.
Tani dallgët po ngriheshin aq lart, sa s’kishte çfarë t’i ndalonte të sillnin shkumë uji deri te ne, aq sa të lageshim e të pinim pa dashje nga ai ujë i ftohtë dhe kripë. – Po na futet deti brenda! – thirri Pipi, i shqetësuar edhe ai.
Marinarët, të lagur nga koka te këmbët, me mushama të zeza dhe kapuça, shkonin e vinin sa mbi kuvertë e sa në dhomën tonë. Mundoheshin të na jepnin guxim, por dukej qartë se s’kishin kohë e mend shumë për ne. Merrnin e jepnin me litarë, që ishin kudo mbi kuvertë.
Ndërsa ne rrinim strukur te njëri-tjetri pa fjalë, vajza me vajza e djem me djem e që ishim nisur me aq qejf e dëshirë.
Në Tiranë kishin thënë se, pasi të mbërrinim në Dubrovnik, do merrnim rrugën të ndarë në dy grupe me tren: njëri për Beograd e tjetri për Zagreb.
– Udhëtimi po vështirësohet! – foli thatë timonieri
– Kam frikë se shtrëngata po vjen pas pak! – ia ktheu një tjetër, që nga uniforma duke si kapiteni anijes. – Më mirë të kthejmë e të ndalemi diku sa më afër…!, e i bërtiti me zë të lartë timonierit, – Ndrysho drejtim, që të qëndrojmë pranë portit më të afërt…!
Ne kishim ngrirë dhe ishim mbledhur edhe më tepër te njëri-tjetri.
Sa mbaroi ato fjalë, kur anija u ngrit përpjetë e pastaj zuri të lëkundej e të dridhej. Dukej si lëvozhgë arre mbi detin tashmë të tërbuar keq.
Ndërkohë vështrova Jakovin që qëndronte në këmbë dhe shkonte sa në njërën anë të stolit në tjetrën, kur pas pak, një lëkundje tjetër e përplasi jashtë, afër derës së mensës. Pashë Pipin dhe një tjetër që i shkuan pranë, duke i vënë duart në bark.
Kështu mezi iknin minutat e udhëtimi na dukej sikur s’do mbaronte kurrë…
Ndërkohë, si të shkundeshim nga stepja, dëgjuam një zë të fortë që u ngrit mbi zhurmën e dallgëve:
– Po arrijmë në port! Qetësohuni…!
Ishte zëri i kapitenit, i cili na kaloi përpara të gjithëve, për të na qetësuar. Me sa kuptuam, edhe ai vetë kishte filluar të shqetësohej për ne dhe për gjithçka tjetër.
Më në fund arritëm.
Në port na hipën në një tren me vagonë të vegjël e mbi ca shina të ngushta, që s’i kishim parë kund, duke na nisur për në një qytet, ku të ndarë në dy grupe, hipëm nëpër vagona pasagjerësh treni të rregullt e ashtu vazhduam udhëtimin, në dy drejtime të ndryshme.
Në Beograd, na pritën disa djem të rritur nga fakultete të ndryshme. Ata ishin përgjegjesa studentësh se e mbaj mend më pas, na morën e na grumbulluan në një sallë të madhe të Fakultetit të Inxhenierisë.
Aty na njoftuan emër për emër degët ku do vazhdonim studimet.
– Dhurata Tako, inxhinieri, arkitekturë… – dëgjova dhe u shtanga. S’e mbajta dot një britmë:
– Po unë s’e bëj dot, nuk di të vizatoj…! – shpërtheva.
Ai që njoftonte degët e ndërpreu fjalën dhe foli me zë të lartë, se ata që kishin vërejtje, të qëndronin pas mbledhjes.
Unë kisha ulur kokën e mundohesha të fshija lotët.
Ashtu e humbur në problemin tim dhe shumë e shqetësuar, nuk e pata më mendjen të dëgjoja emrat e tjerë dhe degët e tyre, që përmendeshin njëri pas tjetrit.
U përmenda nga ky shqetësim, vetëm kur pashë sallën të braktisur dhe përgjegjësin, që po mundohej të më qetësonte:
– Por ti ke nota shumë të mira sa kam këtu, – më thonte ai, duke parë nëpër letra, – Arkitektura pastaj, bëhet me vullnet, prandaj mos rri e dëshpëruar e kaq në merak!– e më vuri dorën në sup me dhembshuri, duke dalë për në korridor.
U çudita, kur aty pashë Jakovin që po më priste:
– Ke shokë me atë shqetësim, Dhuratë! – foli ngadalë. – As mua s’më dhanë degën e dëshiruar…!
– Pse, ti çfarë…? – e pyeta, pa ditur ç’t’i thosha.
– Kam vite që ëndërroj letërsi, e më dhanë drejtësi. Pra, siç duket, do vazhdoj juridikun…
Pastaj qeshi, duke më ndjekur me sytë e tij të mëdhenj e mirëdashës.
Në fakt, ai ishte disi i përgatitur, sepse ia kishin hedhur një fjalë në Tiranë, nëpër korridoret e Ministrisë së Arsimit, kurse unë, deri atë çast, as që kisha menduar se mund të më jepnin degë tjetër nga sa kisha kërkuar… Letërsi kisha kërkuar edhe unë dhe s’kisha patur shqetësim për të.
– Tani ejani, se na kanë regjistruar në mensë! – tha Shpresa me gëzim. – Shkojmë e hamë të gjithë bashkë…
Më pas, me Behijen na çuan në dhomën e fjetjes.
Hodha një vështrim përreth. Ishin dhoma të mëdha dhe mbanin dymbëdhjetë krevate. Unë e Behija ndënjëm pranë e pranë, në shtretër të mesit. Shtretërit e tjerë ishin të studenteve vendase. Ato i kishin filluar studimet në shtator, në degën e kërkuar e në gjuhën e tyre, ndërsa ne po fillonim në dhjetor e në gjuhë të huaj.
Për fat, vitin e fundit të shkollës së mesme si gjuhë të huaj kishim bërë serbokroatisht e nuk ishte për mua fare e panjohur ajo gjuhë.
Në Beograd më dolën të njohur, studentë edhe ata. Disa vajza, për shembull, me të cilat kishim qenë nxënëse në shkollën pedagogjike.
Djemtë i kishin caktuar në konviktin “Iv Lola Ribar”, më i madhi nga konviktet që ishte afër konviktit tonë. Për të ngrënë ata vinin aty dhe mblidheshim të gjithë.
Aty pashë Jakovin të afrohej.
– Edhe ne në këtë mensë do të hamë, – tha dhe më erdhi ngrohtë, sikur ta kisha njeri të afërm.
– Për të fjetur, do të rrimë në një konvikt këtu pranë, “Gajret” ia thonë emrin dhe është i përzier, djem e vajza, – foli Teodori, që na ish afruar. – Si e quajnë këtë konvikt? –pyeti ai.
– “Dom Studentkinje” me vajza jugosllave, – ia ktheva me pakënaqësi. – Tani jemi edhe ne…
Pas pak erdhën edhe Shpresa, Greta, Despina, si dhe të tjera të konviktit “Gajret”.
– Unë dhe Skënderi këtu në mensën tuaj do hamë. Ne kemi zënë një dhomë në shtëpi private këtu pranë, – foli Kthansipi, shoqe e dikurshme në Pedagogjike, tani më dukej edhe më e afërt.
– Oh, sa mirë! – thashë duke e përqafuar dhe shtova: – Sa më gëzove!
– Të gëzova, të gëzova, por pa ndrysho një çikë këtë fytyrë… Shiko Jakovin si e mban veten! Dhe mua më duket se ai ka më shumë të drejtë se ndonjë tjetër që të ankohet për degën…–mbaroi ajo, me butësi dhe dorën mbi krahun tim.
Diku afër, në një tryezë të madhe pashë Jakovin me Teodorin duke ngrënë.
Jakovi ngriti kokën dhe vështroi nga salla, si për të parë ata të rinj që gumëzhinin, duke ngrënë, duke folur e duke qeshur njëkohësisht. Më bënin përshtypje ata sytë e tij gështenjë, të mëdhenj e me një vështrim të butë e të ëmbël.
Nga këshillat e të gjithëve, më në fund vendosa të qëndroj në Beograd, e t’i futesha inxhinierisë dhe arkitekturës. E kuptoja që do të vuaja, por do të mundohesha ama me të gjitha forcat t’ia dilja. Nuk i trembesha studimit dhe lëndëve por faktit nëse një ditë do mund të bëhesha vërtet një arkitekte e mirë. Dhe a do ta mbaroja atë fakultet me po ato rezultate si në Pedagogjike? Si do bëja me ato duar, të zonjat për çdo punë, por për vizatim jo? Këtë mendoja vazhdimisht.
– Do të jemi bashkë, mos ki merak! – më qetësonte Valentina, shoqe e porsanjohur, e kujdesëshme, e qetë, që kishte ardhur për të studiuar arkitekturë. – Do të të ndihmoj unë në vizatim! – mbaronte ajo e më fuste krahun për të shkuar në konvikt.
– E ke kollaj të flasësh, Valentina! Ti e ke kërkuar arkitekturën. Ke mbaruar gjimnazin dhe e ke dhunti vizatimin! Ti e ke të sigurt se do marrësh diplomën me sukses dhe madje, me rezultate shumë të mira. Po unë? S’mund të m’i bësh ti përherë detyrat e mia! – mbaroja në ankth.
– Edhe ti do ta dalësh mirë, hë tani, pa merak! Do ta shohësh! – vazhdonte ajo.
– Si të mos bëhem merak! Unë jam me Pedagogjike dhe dihet çfarë shkolle është. Jam e fortë, por jam aty ku ajo shkollë është e tillë: në mësimdhënie, letërsi, kulturë të përgjithshme… Kam merak, se kam mungesa këtu. Ndihem e pazonja të vizatoj një lule, e jo më portrete, peizazhe e forma, që i kërkon arkitektura, – vazhdoja, duke u munduar të mos më rridhnin lot.
Pa rrugëdalje, fillova të ndiqja fakultetin, leksionet, detyrat e lodhshme në vizatim.
Ndërkohë edhe Jakovi kishte filluar kursin e tij në fakultetin e drejtësisë. Pa dëshirë, pa gëzim edhe ai, pa atë shtytjen që ndien kur ulesh e studion atë që ke dëshirë e pasion. Së paku, ai i kishte mundësinë për t’ia dalë mbanë. Drejtësia është teorike, është lëndë që s’kërkon anë teknike si vizatimi, bukur në vetvete, por gati i pamundur për mua.
Ai ishte lidhur dhe ndiqte lëndët me Ksanthipin dhe Skënderin, me të cilët njiheshin që herët. Edhe ata, ishin në të njëjtin fakultet me të. Dhe bashkë me Agllainë e dy të tjerë mblidheshin te dhoma e tyre private, ku studionin bashkë, duke e nisur së pari nga përkthimi i kapitujve të lëndëve të ndryshme, e pastaj për të hyrë në leksione. Ashtu ndihmonin njëri-tjetrin, duke i ndarë punët. Njëri gjente një fjalë në fjalor, tjetri një tjetër fjalë; dikush ndërtonte frazën, kujtonte këtë apo atë shprehje e pak nga pak filluan t’i futeshin terminologjisë së lëndëve, përmbajtjes dhe puna po u ecte mbarë.
Ditët kalonin. Shkonim në fakultet çdo ditë, por si fillim kuptonim shumë pak gjëra. Në mensë hynim e dilnim tri herë në ditë dhe e gjithë koha tjetër ishte vetëm mësim.
Jetonim me disiplinë. Edhe kur dilnim për çlodhje a për pak shëtitje, dilnim bashkë, siç bënim edhe për kursin e gjuhës. Aty ishim të detyruar të shkonim bashkë, se serbokroatishtja na duhej të gjithëve si buka. Aty në atë lëndë, shënonim dhe zgjidhnim fjalë e fraza, që një ditë më parë nuk na kishin bindur se i kishim kuptuar mirë, me kontekstin e leksionit. Përpiqeshim t’i merrnim sa më shumë që të ishte e mundur material pedagogut të gjuhës, për të cilën ai nuk u kursye.
Shumë rrallë shkonim në kinema. Edhe atje shkonim së bashku, krah për krah, pa asnjë paragjykim apo ndjesi tjetër. Studimi i ethshëm sikur na kishte ftohur çdo tjetër shqisë e gjithçka ishte përqendruar te ngarkesa që na krijonin lëndët dhe gjuha e panjohur.
Kur shkonim në kinema, përgjegjësit tanë na shikonin e na kontrollonin nëse dilnim në çifte. E në ndonjë rast, kur ndodhte, ata mbanin qëmdrim e u rrinin rëndë, sikur u jepnin atyre që e bënin, një lloj “leksioni” me rreptësinë e vështrimit; e që ata dhe kushdo tjetër ta kuptonim se s’duhej ta bënim më.
Kurse Ksanthipi dhe Skënderi erdhën të martuar dhe kjo gjë i bëri ata të ishin jashtë kësaj “loje”. Ata, që në fillim bashkëjetuan në dhomën e tyre, jashtë konvikteve tona dhe nuk u trazuan nga ky lloj “kontrolli”.
Kur e mendoj sot, ajo situatë nuk ka qenë aspak e lehtë për ne, të rinj e të reja, të sapodalë nga lufta, me ideale për liri dhe emancipim më të zhvilluar sesa çlirimi i vendit. Por aty ndiem se ishim si në “survejim” të vazhdueshëm, ngelur sidomos nga koha fare e afërt e Koçi Xoxes, ish-ministrit të Brendshëm. Kjo ndihej në jetën tonë të mbyllur; në atë “kontroll” të rreptë e të vazhdueshëm; në vështrimet e rrepta therëse të “përgjegjësve tanë”, si dhe në atë disiplinë e bindje pa lëkundje që shoqëroi gjithë jetën tone në Beograd.
Ne, studentët, ato vitet e para pas çlirimit, ishim të moshave të ndryshme dhe nuk ishim të gjithë të sapodalë nga shkollat e mesme. Kishte shumë prej nesh që lufta ia kishte ndërprerë studimet e filluara në Itali, Francë, etj., e që në fund të luftës të dytë botërore dhe të lidhur me Lëvizjen Nacional Çlirimtare, morën të drejtën të mbaronin studimet në vendet e ashtuquajtura, të demokracive popullore, si Jugosllavi, Bashkimi Sovjetik, Bullgari, Çekosllovaki, Hungari, etj.
Shumë prej tyre e të mësuar me kushte si në vendet perëndimore e kishin të vështirë t’i nënshtroheshin asaj disipline e atij “survejimi”, por shumica tyre, të konsideruar “të mëdhenj” e më me përvojë, ishin bërë “përgjegjës” e kështu që përfitonin liri më të madhe nga ne të tjerët.
Konvikti “Dom Studentkinje” ndodhej në një rrugë të gjerë e të shtruar të Beogradit, jo larg nga qendra. Ishte një ndërtesë e madhe dhe e lartë, pa oborr a kopsht. Nga jashtë hyej menjëherë nëpër shkallë, sipër së cilave ishte porta.
Nga aty futeshim në korridor, ku ndodhej dera e mensës, pastaj ajo e drejtorisë, dhomës së vizitave dhe, ngjitur me të, nisnin shkallët që çonin në katet e sipërme, ku ishin sallat e fjetjes.
Që aty shihej mirë rruga poshtë me shtëpi anash, disa të larta e disa të ulëta. Tek-tuk të zinte syri ndonjë pemë, por jo gjelbërim a zbukurim tjetër. Në ato dritare të ngushta e të larta nuk mund të rrije të sodisje hënën, njerëzit që lëviznin në rrugë apo shtëpitë përballë, dritat e tyre ndezura natën, banorët që hynin e dilnin.
Në mëngjes shkonim në fakultet dhe ndiqnim leksionet, ku mund të merrnim vesh diçka, ose bënim konsultime matematike e fizike me shokët shqiptarë të inxhinierisë të viteve të larta, të cilët na ndihmuan shumë në ushtrimet e matematikës, ku filluam të dalloheshim ngadalë Valentina dhe unë. Madje arritëm pas disa muajsh, të ngriheshim në dërrasat e zeza të auditorëve e të zgjidhnim ndonjë ushtrim, kur nuk e zgjidhnin kolegët jugosllavë të vitit të parë.
Ata çuditeshin me ne se si ia arrinim, por nuk e merrnin dot me mend se si dhe sa shumë punonim.
Sa gjë e mrekullueshme më duket sot, kur dëgjoj se studentët që dalin jashtë shtetit për studime, qëndrojnë një vit a më shumë vetëm për të mësuar gjuhën, pa frekuentuar mësimin dhe lëndë të tjera. Lum ata! Por edhe ne ia dolëm, ama!
Fakultetet i kishim pranë konviktit.
Ai i inxhinierisë ndodhej në një rrugë të madhe e kryesore, plot pallate, me më shumë gjelbërim dhe i rregullt, si diçka që ndryshonte mjaft nga rrugët dhe konviktet tona. Rrallëherë dilnim në qendër, te “Piazza Terazia”, ku vinin varg hotele të bukura, si dhe një pallat që ishte më i madhi i Beogradit, e që mbante emrin “Albania”. Beogradi i atëhershëm, thonë, ka ndryshuar aq shumë sa nuk njihet. Në “Piazza Terazia”, ndodheshin kinematë, ku ne shkonim për ndonjë film të dielave a të shtunave, kur ishim më të lirë nga mësimet. Flinim pak orë dhe bisedat me njëri-tjetrin i bënim në mensë, duke pritur radhën për të ngrënë a për të tretur ushqimin. Apo në sallën e studimit ku takoheshim me ata të konviktit “Gajret”.
Aty ishte edhe Jakovi.
Ditët e para ecnim të gjithë bashkë, por si kaloi kohë, ecnim bashkë deri diku e pas pak, papritur, veç kur mbeteshim vetëm ne të dy. As tani s’e kujtoj dot në qenë të rastit, a në njëfarë mënyre e krijonte ai, që të ngelnim vetëm. Por di se ato çaste që ishim vetëm, kishin filluar të ktheheshin për mua gjithnjë e më tepër kënaqësi, ku prisja takimin dhe “vetminë” e radhës.
Atij i pëlqente se si unë këndoja. Dhe shpesh, kur qëndronim në korridorin para mensës, ai dhe shoqet më pas më luteshin të këndoja. Dikur kisha marrë pjesë në korin e qytetit e më pas edhe në korin e shtetit bashkë me motrën, Norën. Kisha mësuar këngë të bukura, madje edhe mund të këndoja, me zërin tim të pamësuar, arie operash. Kjo, ngaqë dëgjonim në radio këngë e arie, që unë i mësoja përmendsh dhe i këndoja pastaj nëpër shtëpi me zërin tim prej altoje.
Më kujtohet një mbrëmje, kur si hëngrëm darkë dhe jashtë bënte stuhi me shi e erë të marrë, ne studentët e “Gajretit” që s’mund të iknim me atë kohë, u grumbulluam aty në korridor, afër kaloriferit. Me ne u bashkuan edhe shumë studentë të “Dom Studenkinjes” dhe po rrinim e po bisedonim. Me lutjen e dikujt, Despina ia mori një kënge. Unë hyra në këngë dhe e shoqërova me zë të dytë. Pati duartrokitje. Na pëlqyen shumë. Atëherë drejtoresha e konviktit që na kish ndjekur, na hapi derën e mensës e na ftoi të rrinim aty, derisa të mbaroi stuhia.
Të gjithë u ulëm nëpër stola dhe ai ambient u kthye në një skenë koncerti. Na duartrokisnin pas çdo kënge. Unë dhe Despina kënduam të gjithë “repertorin” tonë! Pasi “koncerti” mbaroi, falënderuam drejtoreshën dhe u futëm në mensë, ku përsëri zumë vend të gjithë pranë njëri tjetrit dhe përreth kaloriferit. Jashtë era kish ndalur dhe stuhia ishte kthyer në dëborë të dendur, që binte qetë-qetë e me flokë të mëdha. Rruga kish filluar të zbardhej prej dëborës.
Aty diku në mensë dhe afër kaloriferit, përballë meje ishin ulur Teodori, Jakovi dhe të tjerë. Jakovi s’para merrte pjesë në ato biseda, shaka e barsoleta. Kur papritur, Teodori i foli:
– Kushedi ç’djalë i urtë ke qenë ti, Jakov! Edhe si fëmijë, njësoj do kesh qënë!
Jakovi s’e la të mbaronte e ia dha një të qeshure, që na habiti dhe kthyem vështrimin nga ai.
– Po, shumë i urtë kam qenë, – foli ai, duke e theksuar “i urtë”. – A doni t’ju tregoj diçka të fëmijërisë time?
– Hë Jakov, mos përto! – e nxitëm njëzëri.
Dhe Jakovi filloi të tregonte një ngjarje nga fëmijëria e tij, kur jetonte në Nartë, aty ku mblidhej kripa në formë piramidash e ndërsa ai shkonte në Vlorë, në shkollë, në një mënyrë shumë interesante për atë kohë, me një tren të vogël e kur askush nga ne s’kishte dëgjuar se atje paskësh patur linjë hekurudhe, që çonte kripën nga kriporet e Nartës për në Portin e Vlorës.
Shumë më vonë, kur lexova në dorëshkrim romanin “Lulja e kripës”, e gjeta këtë ngjarje që Jakovi tregoi atë mbrëmje, në figurën fëmijërore të Pacit. Por ajo tregoi, ndodhi shumë më vonë se çapkënllëqet e fëmijërisë së tij, na ndodhi me Agronin, djalin e dytë, kur një ditë si dëgjoi fjalën “komplet”, e pyeti të atin: – Babi, çfarë do të thotë fjala “komplet”?
Jakovi ia shpjegoi dhe ndodhi po ajo që i ndodhi Pacit në romanin “Lulja e Kripës”.
Por më mirë po e jap atë siç e ka shkruar në roman, sesa ato që mbaj mend unë:
“Paci atë të shtunë u kthye nga shkolla me sy të skuqur. Ai kish qarë gjithë udhës në tram, megjithëse shokët e tij ishin të gjithë të gëzuar dhe të qeshur. Të nesërmen fi llonin pushimet e verës. Xha Sadiku e ngacmoi sa e ngacmoi, duke i thënë që të mos qante, se ja, shkolla do të hapej prapë në vjeshtë dhe pastaj, i vuri në dorë kamxhikun, që të ngiste kalin. Nga lemza që po mekte fëmijën, xha Sadiku filloi t’ia merrte me gjithë mend atë dënesë, e jo si përherë në çapkënllëqet e tij. Pyeti fëmijët dhe ahere mësoi se ai kish marrë prapë dysh në mësimin e gjeografisë.
Paci nuk ishte nxënës i keq. Vërtet ai luante me vagonët nëpër shina, me typ nëpër tavat e braktisura, me piligorkat nëpër besa dhe me peshqit nëpër kanalethe, por ai i kishte të zhvilluar sedrën dhe vullnetin e nxënësit të klasës së katërt të fillores. Ai i shtrohej mësimit natën, kur nuk lozte dot. Por, kur mësonte, përqendrohej aq shumë, sa as fluturat rreth petromaksit nuk ia hiqnin dot vëmendjen andej. Sigurisht, ato cilësi shkollari nuk kishin lindur bashkë me të, siç kishte lindur ta zëmë, “bilbili” i tij. Po “bilbil” i tij kishte një histori më vete.
Njëherë Paci dëgjoi Milton, tek po fliste me gratë e kripores për veshmbathjet që i kish sjellë sinjor Danieli nga Italia, të përdorte fjalën “komplet”. E pyeti të atin se ç’donte të thoshte ajo fjalë. Ishte në moshën e kërshërisë së madhe. Miltoja, i mërzitur tashmë nga roli i fjalorit, me të cilin e kish ngarkuar i vogli, dhe, duke dashur ta kthente bezdinë në shaka dha këtë shpjegim: “Komplet u thonë gjërave që janë të plota, që i kanë të gjitha ato që duhet të kenë; që s’u mungon asgjë. Kështu, p.sh., ti si fëmijë je komplet: ke kokë, ke sy, ke veshë, gojë, hundë, ke duar, këmbë, ke dhe bike për të hedhur pipinë larg, që të mos lagësh pantallonat e të të shajë nëna… Pra, je komplet…”.
Paci, i kënaqur nga ky shpjegim e për ta bindur t’anë se e kish kuptuar, tha shpejt e shpejt: “Ahere Lika e teto Everminit nuk është komplet…”.
Sigurisht që Miltoja dhe gratë e kripores ia dhanë të qeshurit, kurse Pip Spiceri nxori përfundimin se fëmija kish të drejtë, mbasi gruaja bëhet komplet vetëm kur martohet.”
