Kur ka datëlindjen një shkrimtar, sidomos kur e njeh dhe e do, të duket, mbase, se është dita e një kohë tjetër brenda kohës së të gjithëve, pikërisht ajo që u bë fjalë. Dhe më shumë akoma, jetë që janë edhe duke mos qenë. E kam fjalën për personazhet e librave.
Pak a shumë kështu po mendoja në paraditen e këtij 25 marsi, kur lexova që shkrimtari Zija Çela bënte 80 vjeç. Ia urova dhe unë nga larg, nga Chicago, SHBA, por dhe nga afër, nga zemra dhe i thosha se ndjehesha sikur kisha uruar dhe letrat shqipe.
Datëlindjet e shkrimtarëve ngërthejnë shumë datëlindje dhe si zanafilla të atyre që do të shkruhen, se dihet që jeta e tij përjeton dhe një mori jetësh të tjera me dashuritë dhe vuajtjet njerëzore. Humbjet në jetë janë ndryshe në letërsi, duke u shkruar shndërrohen në triumfe të brendshme, përvojë për të gjithë, në fund të fundit emoción estetik.
Po vazhdoja të përsiatja se e gjithë kjo ngjason si me një galeri të pafundme ekzistencash, edhe të atyre që do të vijnë, por që ishin në fantazinë e krijuesit bashkë me ata që janë…
Gjithsesi çdo datëlindje shkrimtari, sipas meje vjen befas, ose ka befasinë, ndërkohë është dhe e përditëshme si leximet, si të shkruarit, ngjan me një të kremte letërsie, ku ushton një zë që flet, më shumë se sa për vete, për të tjerët, posaçërisht për ata që nuk mundën, ose nuk ditën si.
Shkrimtari ndërthur jo vetëm realitetin dhe ëndrrat, por dhe dy realitete, atë të letërsisë, irealin, me paralelen, realin, dhe shpesh është më i fortë dhe mbetet më i rëndësishëm se paralelja e tij – realiteti real.
Shkrimtari vazhdon të lindë edhe pas datëlindjes së tij. Ai rilind në çdo libër dhe bashkëjeton me çdo lexues.
Në fakt do desha të flisja për shkrimtarin Zija Çela dhe ndoshta për atë fola. Kam se ç’të kujtoj. Njohja është gjysmëshekullore.
ME BOTËN E TIJ, NË KUKËS:
Edhe në letrat shqipe ka autorë që tregojnë dhe të tjerë që krijojnë botë. Zija Çela i përket atyre që krijojnë botë. Ka një vepër që udhëton nëpër ndërgjegjen njerëzore, nëpër shpresën dhe absurdin në kërkim të pandërprerë për kuptim dhe dinjitet.
Rrëfimi për atë nuk është i mjaftë. ai ndërton universin e vet, shpesh sfidon logjikën, por jo të vërtetën e brendshme.
Unë e njoha Zija Çelën, kur ishte diktaturë dhe Shqipëria e mbyllur dhe ai ishte shkrimtar, por i hapur si njeri dhe mik. Ishte koha kur fjala ishte dhe rrezik dhe dënohëshe për të.
Me Zijain më njohu poeti kukësian, Agim Spahiu, me të cilin kishim qenë bashkë studentë në Shkodër dhe kur mua më emëruan mësues në Kukës, në një fshat shumë larg e vija fundjavave në qytet, “të shpëtoja të shtunat e mia”, u miqësuam edhe më, futesha në shtëpinë e tij si në poezinë e tij. Po kështu dhe me Zijain. Ai ishte shkodran, por që jetonte dhe punonte në Kukës, e gjeta si gazetar, ndërkohë shihej si ndër tregimtarët më të mirë bashkëkohorë dhe botimet e tij priteshin me kërshëri.
Dhe në shtëpinë e tij, një apartament në katin e dytë në një pallat të ri në Kukësin e Ri, thërrisnim nga poshtë: o Ziijaaa!… dhe ai dilte në dritare: ejani lart, thoshte… unë kam gjetur atë ngrohtësi familjare dhe pjatën e ngrohtë të gjellës mbi tryezë, kur dimrat në Kukës ishin aq të ftohtë, si shteti, të acartë. Dhe Agimi dhe unë lexonim poezitë tona të reja, prisnim fjalën e tij. Edhe Zijai na lexonte tregimet e veta, pjesë nga romani që po shkruante. Meqënëse unë shkoja në Lushnjë në familjen time dhe, kur kthehesha, ndalja në Tiranë dhe patjetër në Lezhë, që e kisha bërë si Jeruzalemin tim, se do takoja poetët e dashur atje, Rudolfin dhe Ndocin dhe bashkë me të rejat prej andej, do të sillja dhe përkthime nga poetë të ndaluar si Baudelaire, Jevtushenko, Borges, etj, dhe i lexonim bashkë dhe prapë prisnim mendimin e Zijait.
U miqësova dhe me fëmijët e tij, Tanin dhe Rivën, të mrekullueshëm si dhe mami i tyre, që Zijai ashtu e thërriste si fëmijët.
Si shkrimtar i njohur tashmë, Zijai kishte makinë shkrimi, që s’gjendeshin për këdo dhe nuk jepeshin kollaj dhe, pa qenë të shtypura, dorëshkrimet nuk pranoheshin në Shtëpinë Botuese. Një ishte atëhere, ajo shtetërorja në Tiranë. Zijai na jepte makinën e shkrimit, e fusnim në një thes dhe shkonim në Kukësin e Vjetër, që ende nuk ishte mbytur i gjithë, në shtëpinë përdhese të Agimit. Unë s’dija të shtypja, Agimi po, ishte mjeshtër, ia diktoja poezitë dhe ai daktilografonte për gjithë natën deri në mëngjes, se pastaj do iknim në punë. Po ndalja të pija dhe një kafe me Zijain. Dhe ai shqetësohej që poezitë e mia nuk i pranon atje, në qendër… Dhe nuk do të mbytej vetëm Kukësi… Titanik… Apokalips…
Zija Çela shpërngulet në Tiranë, do ia ndjenim mungesën, por gëzoheshim që kishte ikur për më mirë, lart e më lart, – uronim. E caktuan në revistën letrare “Nëntori”, na priste shënd e verë dhe atje. Na kishte marrë dhe në shtëpi, na lexonte nga tregimet e tij dhe qëllonte të na pyeste për titullin, si t’ia vinte?
ROMANI I PARË I ZIJAIT, NË BURG:
Kur mua më arrestuan në mes të qytetit në Kukës, në mesditë dhe me pranga në duar më mbyllën në qeli dhe ashtu të lidhur mes të bërtiturave netëve, hetuesi më pyeste për poezitë e mia, pse shkruaja… dhe më kërkonte për shokët, ç’njihja e ç’nuk njihja, dhe për Zija Çelën, për miqësinë me të, për bisedat. Trego!…
Zoti më dha forca të qëndroj, ta përballoj të keqen, por dhe miqtë, kujtimi i tyre, se duke i dashur dhe çmuar, i thosha vetes që dhe ata kështu do të bënin me mua, s’do më tradhtonin. Shumëçka e kam shkruar në burgologjitë e mia më pas, por po sjell pjesëza nga “Rrugët e ferrit”, ku kam për Zijain:
“…punonte në gazetën lokale, “Kukësi i Ri”, ku kisha botuar dhe unë poezi të nxënësve të mi dhe ndonjë reportazh për sukseset e klasës punëore, arritjet. Pastaj Zijai kaloi në Radio-Kukësi. Më kishin thënë se dikur, në Kukësin e Vjetër, kur jepeshin lajmet, dëgjohej dhe lehja e qenit të lagjes. Qeshnim me të madhe, Zijai qeshte dhe për ato që i tregoja, ma lër se do ta shkruaj unë, më thoshte…
Një ditë i thashë Tanit, djalit të Zijait, ishte i vogël fare, se kush kishte shkruar më shumë libra , babi apo Skënderbeu? Më pa me sytë e ëmbël fëminorë dhe po mëdyshej si në një kolovajzë, të thoshte babi, po Skënerbeu që kishte luftuar me shpatë dhe ishte Heroi Kombëtar? Po dhe Skënderbeu s’thoshte dot, se babin e donte shumë.
Njësoj kanë shkruar, – më tha i lehtësuar.
[…]
Po prisja me ankth….. Hetuesi përsëdytte pyetjet qëllimisht, në do të ishin të njëjta përgjigjet e mia. Prapë pyeste, përsëri papritur, pa besim dhe përplaste pëllëmbët. I poshtër! Makina e shkrimit kërcëllinte dhëmbët. Nga goja binin shkronja metalike. Dhe hidhej në një tjetër çështje për të më kapur në befasi. Unë përqendrohesha me tepri, si ai që kërkon të shquajë në mjegull, nëpër gjumë – ku është gjumi im? – në qeli, edhe minjtë flenë… edhe frika…
– Po Zija Çela në romanin e tij pse i ka vënë personazhit kryesor emrin tënd? Dhe e ka pozitiv!
– Ç’të them? S’e di, sekretet e shkrimtarit, laboratori i tij, – thashë i dëshpëruar.
– Hë, për sekretet interesohemi ne, fol, pra! – kërceu hetuesi.
– Jo, jo, janë sekrete tjetërlloj, të mjeshtërisë, të pashpjegueshme nga të tjerët, as nga ata vetë, ndoshta.
– Nga kush?
– Nga shkrimtarët.
– Por jo nga ne. Vazhdo! Emrin tënd, të kam pyetur, tëndin, pse ia ka vënë protagonistit në romanin e tij? Pse?
– Rastësi, nuk e di, jo. S’kam përgjigje tjetër. – Por unë e dija, s’ishte ashtu, ishte mirënjohja. Zijai në romanin e tij të parë përdori jo veç emrin, por edhe bëma të miat, ç’i kisha treguar. Ndërsa romani u fut në shtyp, unë në qeli. Diçka prej meje kështu paskësh mbetur e paarrestueshme.
– Kurse ti në ditarin tënd ke shkruar, – vazhdoi i sigurt hetuesi (ah, ç’do të kem shkruar, si nuk e dogja!) – se i ke thënë Zija Çelës, kur erdhi në fshat tek ti e ndejti disa ditë, se rruga u bllokua nga bora e romantizma të tjera, pra i ke thënë Zijait që, ë, ë, ë, – po shfletonte nëpër ditar, – se realiteti është si këpuca, i ngushtë dhe i vjetër, kurse këmba, këmba e dëshirave, e ëndrrave është rritur… Ju qofshi që e dini se kanë këmbë ëndrrat dhe dëshirat! – shtoi kotnasikoti hetuesi, duke m’i ngulur sytë me përçmim nga lart poshtë, që, me siguri, po të kërkoja nëpër trup, do të gjeja dy njolla të vogla lëvizëse. – Ajo këpucë nuk nxë më, – thua ti, – është përgjakur këmba e ëndrrave, e dëshirave. Tani dua të di patjetër ç’të tha Zija Çela, në ditar mungon përgjigjja e tij. (Shpëtova! – desh thirra me zë. S’kisha gabuar, kam qenë i kujdesshëm me të tjerët…)
– Unë ju kam thënë, zoti hetues, në ditar krijoja, shpikja, për t’i pasur për më vonë…
– Kur, ë? Kur të përmbysej pushteti popullor? – gjëmoi i nervozuar vërtet hetuesi.
– Jo, kur unë të bëja ndonjë libër…
– Ti libër, ti, armiku? Kurrë! E kush të linte ty? Pse jemi ne? – turfullonte duke ardhur rrotull meje si një i shkalluar. Kisha parë një të tillë që vinte rrotull një shatërvani të tharë e s’kuptohej ç’kërkonte, arsyet pse s’kishte ujë apo çfarë? – Libër ti?… Ti do të shtysh vagonë atje… – dhe bëri me dorë larg, si për të treguar vendin ku do të më degdisnin, në një Golgotá të re. – Je i fortë, s’të zgjodhëm kot. Atje të punosh!…
SPAÇ:
– Ja, arritëm, biblioteka. Shihe! – U afrova te dritarja me hekura dhe pashë brenda në gjysmëerrësirë. Rafte shtrembanikë dhe mure me gjak të përtharë. Jo, ishin të kuqerremtë… veprat e diktatorit.- Prandaj të burgosurit s’vijnë… – po më thoshte Bajo.
– Eh, të zë gjaku këtu! – shtova unë, – biblioteka më e poshtër në botë, e fundit…
– Po biblioteka e parë në botë? – shpotiti Bajo.
– Është… e sumerëve. Gjithë ato rrasa guri për Gilgameshin e pafat…
Por aty Bajo mori për mua romanin “Një verë pa lamtumirë”, ç’e papritur! I kisha treguar se në hetuesi më kishin pyetur që pse persoanzhi kryesor kishte emrin tim, ë? S’gjendej emër tjetër? Zija Çela këtë libër e shkruante në kohën e miqësisë me mua në Kukës. Madje i dhashë dhe ca shënime dhe prisja me padurim si do të ishin shndërruar në pjesë romani. Me ç’avull magjik e lëngje do të qe bërë balsamimi i ngjarjeve e pastaj ringjallja? Jeta, sado e rëndomtë qoftë, sidomos kur është e jotja, si bëhet roman te një tjetër?… Dhe e gjej librin në burg. E lexova shpejt e shpejt, me dhëmshuri të dyfishtë, me goditje të forta zemre. Sikur më kishte ardhur në takim vetja ime e dikurshme. Ika nga shtrati dhe vazhdova te shkallët e tunelit. Atje sipër, mes njerëzve të tjerë, unë kisha lënë diçka, që nuk e kanë zbritur dot të tërën në burg, me atë përskuqje të fytyrës sa herë emocionohesha. Po ajo dera e hapur përgjysmë, ku nuk hyra dot? Pa lamtumirë vërtet…
* * *
Kur unë dola nga burgu dhe do të shembej Muri i Berlinit e do të binte perandoria komuniste dhe diktatura në Shqipërinë tonë, Zijai do më tregonte se pikërisht për atë roman, që pse kisha qenë personazh unë, në Kukës ishin alarmuar, kishin dërguar letra në Tiranë, ishin bërë mbledhje pas mbledhjesh, me ditë, të ashpra, të frikshme, po dënohesha dhe si dytësor i vetes, i krijuar nga një tjetër, u shty dhe botimi, po gjithsesi Zijai diti të më shpëtojë si personazh, etj, etj.
Qeshja mallëngjyeshëm. U isha kthyer miqësive, atje ku ishin këpur. Ndërsa punoja si gazetar në gazetën e parë opozitare, “RD”, librin tim të parë me poezi pas burgut do ia çoja Zija Çelës, ai drejtonte tashmë shtëpinë botuese të Lidhjes, por s’kishte letër.
Pas ndryshimeve politike në Shqipëri, shkrimtaria e Zija Çelës nuk humbi nga letërsia e tij, përkundrazi, fitoi më intensitet dhe një dimension të ri, duke kërkuar të pasqyrojë tranzicionin, çorientimin dhe shpesh zhgënjimin e një shoqërie që kërkonte të rilindte, – kështu mendoja. Ai mbeti besnik ndaj vetes, duke mos iu nënshtruar modave letrare, por duke ndjekur një vijë të brendshme krijuese që do ta dallonte qartë nga të tjerët…
ME ZIJAIN PËR BUZZATIN DHE SABATON:
…shkova në Itali për një specializim një vjeçar gazetarie në redaksitë e tre gazetave të mëdha italiane në Milano dhe i kisha mundësitë të telefonoja prej andej këdo e në çdo vend.
Zijanë e kërkoja shpesh dhe ai merrte karriken, – kështu më thoshte, – dhe ulej në mesoren e shtëpisë së tij, ku ishte telefonin se e dinte që biseda do zgjaste e do zgjaste, edhe mbi nje orë, dy…
Mora vesh se kishin planifikuar të botonin shkrimtarin që e donim aq shumë, Dino Buzzati. Zijai bashkë me Tanin e tij kishin bërë përkthime të shkëlqyera. Donin romanin “Shkretëtira e Tartarëve”. Ua nisa jo vetëm në italisht, por edhe në frengjisht, me autograf të gruas së Buzzati-t, zonjës Almerina, me të cilën isha njohur. U gjeta dhe tregimin e bukur “Gruaja me flatra”, që u bë titulli i përmbledhjes që botuan me pasthënie timen, një intervistë me Almerinën për Buzzati-n.
Unë shkruajta dhe për përkthimin magjistral të Dritan Çelës të romanit “Shkretëtira e Tartarëve” dhe Almerina e vuri librin shqip e ngazëllyer në një nga raftet e bibliotekës së Dinos së saj, ku ishin dhe në shum;e gjuh:e të tjera..
Kur u ktheva, libri im me poezi,“Kujtesa e ajrit”, doli nën kujdesin e Zija Çelës, madje shtova dhe dy cikle, poezi nga të burgut dhe nga më të rejat, nga Italia dhe Austria. Në kopertinë vendosëm një pikturë të Mastro Ibrahim Kodrës, me leje të tij, ndërsa në kopertinën e pasme Zijai zgjodhi dy thënie nga recensat, një e Bujar Xhaferrit dhe tjera e Rudolf Markut, miq dhe të tij, të shkruara me aq dashuri, ndërsa në vend të pasthënies vuri një letër, që ma dërgonte Kadareja.
Lexoja çdo libër të ri që dilte nga Zijai, flisja dhe në përurimet e tyre…
Letërsia e tij shpesh cilësohet si një formë e realizmit të përzier me elemente të absurdit dhe groteskut, duke përsjellë ndër mend jehona kafkiane, buzzatiane më shumë mendoja, pa humbur kurrë rrënjët shqiptare. Personazhet e Çelës do të ishin njerëz të zakonshëm, të vendosur në rrethana të zakonshme dhe të jashtëzakonshme, ku kufiri mes normales dhe së çuditshmes shpërbëhej. Ata jetojnë në një botë ku ligjet e arsyes shpesh dështojnë dhe ku e vërteta shfaqet në mënyra të tërthorta, etj, etj.
Në Tiranë vjen shkrimtari argjentinas Ernesto Sabato, njihej fama e tij, por ende jo vepra. E shoqëronte dhe e përkthente shkrimtarja Mira Meksi. Krahas çmimit “Kadare” që do t’i jepej, pengu i tij kishte qenë të shihte malet e Shqipërisë, sepse gjyshja e Sabatos ishte arbëreshe nga Italia e jugut dhe unë i solla nje grusht dhé nga fshati i nënës së tij, që e preku së tepërmi, ndërsa Zija Çela në bisedën me atë i tregoi një fletore, ku kishte kopjuar pjesë nga një roman i tij, “Abadano, engjëlli i skëterrës”, botim i Prishtinës, nga ata që futeshin fshehurazi në Shqipëri nga Jugosllavia e atëhershme.
Dhe Ernesto Sabato në kujtimet e tij, në librin “Para fundit” këto dy episode i bashkon te një person, ai që i solli dheun, kishte kopjuar dhe tekst të tij që në burg e kishin ndihmuar shpirtërisht, etj, etj. Harroi, s’e mbante mend mirë, mosha e thyer? Mbase, por unë besoj se ishte trill shkrimtari, s’kishte rëndësi mbase aq shumë, ne ishim shqiptari, që e pritëm, kaq, mjaftonte.
A ka Zija Çela diçka nga Sabato? Përveçse adhurimit? Edhe Sabato kishte humbur djalin e tij… dhe…
LETËRKËMBIM
– copa mesazhesh –
Zijai botoi librin tronditës “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes”… Ishte për Dritanin, ‘përkthyesin me flatra” siç e quajtëm dhe ashtu iku në Qiell…
Takimet tona u rralluan, edhe prej punëve larg, por jo se pakësoi praninë për mua, edhe ashtu shpirtërisht. Dhe shkruheshim… rrallë dhe gjatë… për librat:
I dashur Zija,
pashë që keni nxjerrë një libër te ri me tregime, i bindur që keni rrëfyer si përherë kohë dhe kumte njerëzore, kumte dhe shpirt!…
Të mira librit dhe Autorit!
Perqafime,
Visar
Sent from my iPhone
On Jun 5, at 7:22 AM…
Visar, mik i shtrenjte!
E marr me mend si ndihesh. Nuk më punon goja me e zgjate këtë temë. Vetëm një gjë ta dish, megjithese kane kaluar me shume se 12 vjet qysh atehere, une i kryej te gjitha detyrimet, por nuk ndiej me gezim ne jete.
Ne korrik behet viti qe jam ne Facebook. Ma hapi ne Itali bashkeshortja e Tanit, kur ishim atje, qe te mund te komunikoja me nipin. E kështu vazhdoi pastaj… Here-here hedh ndonje nga tregimet a bej ndonje status te shkurte [… ]
Tashme ne Facebook kam shume e shume lexues, te cilet edhe me shkruajne vazhdimisht.
Visar, mik i hershem e vella i dhembjes, te perqafoj perzemersisht e me mall.
…Libri “Pergjigje dashurise” me ka prekur ne vetvete dhe me erdhi shume keq qe s’isha dot ne perurim, nderkaq mezi pres qe ta shoh, se e di, cdo gjë qe ben Ti, por gjithcka qe del me Tanin dhe per Tanin, jo vetem qe eshte e dhimbeshme, me mesazhe te shenjta, gjithe shpirt dhe drite si ai vete…
…duke Ju deshiruar vetem te mira, po Ju nis nje ftese, hapet ekspozita e Atjonit, date 18 dhjetor, te premten, ora 17.30, ne Universitetin Polis, nen kujdesin e Profesor Gezim Qendros.
I mirepritur si perhere,
…Vetem sot, kur arrita te dal nga shtepia, po e lexoj ftesen qe me ke derguar. Por ajo ka ardhur tek une ne kohen e duhur, ka ardhur te zemra ime, ku Atjoni eshte bashke me Tanin. Nuk po me ndahen dhimbjet pergjate jetes. Pak para operacionit, nderroi jete im vella, Zuku, qe ekziston me emrin real te novela ime Ylli i Plakave. Kemi qene kater vellezer, tash jam pa vella. Por ndoshta edhe vellezerit eshte thene qe njeriu t’i ndjeje te miqte…
I dashur Zija,
…Roman i shkëlqyer, fantastik, i vërtetë, duket sikur nuk është i shkruar, por i folur, sepse ka zë, zëra, polifoni, dëgjohet i gjithi dhe ka muzg gjithandej, një trishtim i pa mëshirshëm deri në zhveshje të çdo ndiesie, si i pa treguar, romanet e mëdhenj nuk tregohen dot, por si i ndodhur, ndodh në çastin që po e lexon dhe trishtimi lojcak si i futur dhe tek sendet, edhe nën tokë, rrënjë, ujë që kthehet nga doli, gjak që e pi terri.
Ndoshta është romani yt më i mirë, që do të thotë ndër më të mirët që mund të lexojmë, ku nuk ka ndarje midis autorit dhe lexuesit, as kufij midis jetës, vdekjes dhe fletës së librit, ekzistojnë bashkë si 3 dhomat e një shtëpie pa mure, edhe me veten personazh, me autorin personazh, zemra e të cilit plas nga çdo kraharor dhe e mbush qiellin me cifla të yllta, të zeza. Një mori emrash njerëzish dhe rrugësh, që ngjisin natyrshëm, besueshëm, me bëma ku absurdi është tmerrësisht i vërtetë dhe e vërteta qesharakërisht absurde, të cilat veshin realen dyfish.
S’kam ç’shtoj me ç’kanë thënë në hyrje ata tre mosketierë të njohur të artit dhe miqësisë, i përgëzoj si lexues, vetëm se do të doja të shtoja se sikur më duket që mbase “Apokalipsi sipas Shën Tiranës” e ndan letërsinë shqipe më dysh, para dhe pas Apokalipsit tënd, me romane të shkruara para tij, domethënë me kronika letrare, të famshme a të pafamshme nuk ka rëndësi dhe me romane pas Apokalipsit tënd, që, duke filluar me atë vetë, (do të) prijnë romanin si të tillë, krijim që nuk ka nevojë për realitetin, e rishpik atë, as për ideologjitë, sidomos për këto, por i mjafton Est-Etika e vet e zymtë, që ndër të tjera na rrëfen se e madhja është tek e vogla, e vogla është tek e madhja, ku çasti është tek (pa)vdekësia dhe (pa)vdekësia është tek çasti, ku shkronjat janë transformim i formave të molekulave të qënies, me kodin e jetës brenda. Dhe ky është gëZIm…
Ndoshta një përqafim imi do të thoshte më shumë se sa unë…
Gjithe keto kohe kam qene me ty… Gje qe e beri me se miri libri Yt.
I mbarova te dy… Pergjigje dashurise eshte nje vazhdim i dhimbshem
dhe nje shembull i miqesise se vertete, qe dukej e harruar, por ajo ka damken e
se gjithmontes, teksa njerezit i bashkon puna e bukur, edhe kur jane ketu dhe kur atje, pertej, duke bere me te mire vete idene e punes, te jetes dhe te vdekjes… Eshte drita e Tanit, qe rrjedh si nje ujëvare, ia degjon gumezhimen, por te duket sikur s’e sheh ku eshte tani, po eshte neperkudo, me te gjithe ne, si te gjithe ne.
Goja e Botes duket sikur nuk lexohet, por perjetohet, sepse nuk ka ndonje kufi mes jetes se perditeshme dhe rrefimit Tend. E perditeshmja eshte bere lexim dhe e lexuara eshte bere jete. Ti kalon lehtesisht nga rruga dhe futesh ne nje nga kapitujt e romanit Tend, po aq i vertete, duke zbrazur nje si trishtim gati talles, duke mos u tallur me asgje, por gjithckaja si nje asgje nuk duhet lene te tallet me ne. Kaq. Po ajo tallet dhe Ti e tregon si nje tregjedi me madheshti te permbysur, ose madheshti minus, nese mund ta shpikim kete term. Ne, hamleterit qe bejme ham… Keto pak a shume te shkruaja ne letren e humbur… Bota ka nje goje keshtu, si nje shpelle dhe Ti u fute brenda ne te dhe more nje sy gjume ne nje dyshek aty, ishte gjuha. Dhe delirin e atij vendose te na i tregosh me mire se nje enderr. Shpike qytetin tend, coperlove veten neper ata njerezit e saj, krijoje nje realitet, qe per dreq, persedyt tepke kete tonin, te te gjitheve. Dhe hamleti yt sikur thote: kjo bote u çthur o prapsi, o dreq, qe une paskam lindur qe ta bej me keq. Me keq po e bejne ata qe kujtojne se po e bejne me mire. Romanet jane nje e keqe per mire, Zija i dashur, keshtu te thosha. Dhe Ti je bere Zedhenes i Gojes se Botes…
Thjesht, ne vend te perqafimit, do Zoti mberrijne keto fjale dhe nuk marrin udhen e te meparshmeve,
Visar
PO MARKEZI, SI THUA, ZIJA?
Bashkë me kritikun Ali Aliu, Zija Çela me shkrimtarët Mehmet Kraja dhe Rudolf Marku, sikur krijuan një si shoqëri a gati grupim letrar, me nderim dhe respekt për veprat e reja të njëri-tjetrit, i lexonin pa u botuar dhe shkruanin, dukuri e rrallë tek ne, kështu më dukej, ku mungon ndjeshëm dashuria për punën e tjetrit, madje dhe mirëkuptimi… por shpotira dhe sharje pas krahëve…
Po unë këto shënimet e mia desha t’i mbyll me Gabriel Garcia Márquez, i shkruajta shpesjt e shpejt, se thashë që në fillim, datëlindjen e shkrimtarit janë të befta, por dhe të shpeshta, nj:eri dhe ka disa në vit…
Qeshja me vete kur kujtoja dikur një takim të çuditshëm. Ishim me poetin Ali Podrimja, e kishim venë në mes Zijai dhe unë dhe rruga na çoi pa dashje para selisë së PD. Jo se kishim pirë shumë, por s’e dinim ku po shkonim. Vemi të takojmë Berishën, tha Podrimja. Po si kështu, pa e lajmëruar më parë, pyeta unë? Mos kini dert, ngulmoi Podrimja, vij/më nga Prishtina, jam… dhe Berisha na priti si miq. Që të mos zgjatem, Podrimja i shpjegoi atij se çfarë duhej të bënte lidershipi për forcimin e identiteti në Jug, lidhje më të forta me Kosovën… ndërsa Zijai i përsëriste se të dy së bashku ishin si Fidel Kastro me Gabriel Garsia Markezin… Berisha nuk reagoi, nuk e dha veten në i pëlqeu krahësimi me Kastron, por Çelën tonë e kanë quajtur si Markezin shqiptar, edhe ai ka shpikur një Makondo shqiptare…
Po kështu dhe një nga temat themelore të veprës së tij është vetmia, jo vetëm si gjendje psikologjike, por si fat ekzistencial. Duhet ta ketë thënë kritika. Njeriu i Çelës është i vetmuar edhe mes të tjerëve, i humbur në një labirint marrëdhëniesh të thyera dhe kuptimesh të munguar. A është kështu? Kjo vetmi nuk vjen thjesht nga melankolia, ajo është një formë kërkimi, një përpjekje për të gjetur një qendër në një botë që shpesh duket e çakorduar. Kështu dua ta shoh.
Po aq e rëndësishme është edhe ironia e hollë, që shpesh kthehet në një armë të butë kundër absurditetit të jetës. Ai nuk ironizon për të tallur, por për të zbuluar. Në këtë kuptim, letërsia e tij është edhe një akt njohjeje, një përpjekje për të kuptuar njeriun në kufijtë e tij më të brishtë.
Ajo që e bën Zija Çelën të rëndësishëm është origjinaliteti i stilit dhe temat si i trajton, por dhe ndershmëria artistike. Ai duket se nuk shkruan për të kënaqur, por për të thënë diçka të vërtetë, edhe kur është e pakëndshme, e çuditshme, e vështirë për t’u pranuar…
Duhet t’i thoshim këto. 80 vjeçar tani, na duhet një dëshmi e gjallë e fuqisë së letërsisë për të depërtuar përtej kohës dhe rrethanave, një ftesë për të parë më thellë në vetvete dhe në botën që na rrethon. E pse të mos ia kërkojmë Zija Çelës? Unë do të thosha se vepra e tij është një përpjekje e pandërprerë për të gjetur dritën në një botë, sado e vogël qoftë, por që shpesh duket i errët në duart tona.
