Libri Libera (Të lirë) i Lea Ypit, mbërriti në Itali pas një suksesi të jashtëzakonshëm ndërkombëtar, të favorizuar pa dyshim edhe nga makina kolosale publicitare e Penguin-it, botuesit të veprës origjinale në anglisht. Janë parashikuar përkthime në njëzet gjuhë dhe libri ka korrur një sukses të merituar për cilësitë e veta letrare, sidomos në pjesën e parë, duke përfituar gjithashtu nga nostalgjia mjaft e përhapur për “kohët e mira” të Luftës së Ftohtë dhe të socializmit real.
Pjesa e parë e librit Libera është një rindërtim tejet i gjallë i kujtimeve të një vajze të vogël, lindur në Shqipërinë e vitit 1979 dhe, për rrjedhojë, e rritur gjatë viteve të fundit të regjimit komunist të krijuar nga Enver Hoxha më 1945. “Xhaxhi Enveri” vdiq më 1985, por sistemi komunist u shemb vetëm disa vjet më vonë, më 1991-1992.
Rrëfimi nis me një evokim autobiografik të autores nga fëmijëria, ndoshta edhe deri diku fryt i lirisë që të jep letërsia: në dhjetor të vitit 1990, në Durrës, Lea e vogël kapet pas statujës së Stalinit për t’u mbrojtur nga turma që thërret “Liri, demokraci!”, për të zbuluar më pas se po ajo turmë ia kishte prerë kokën statujës. Dhe pikërisht në anën e Stalinit e kundër Titos ishte rreshtuar përfundimisht Shqipëria e Hoxhës më 1948, në kohën e përçarjes mes komunistëve jugosllavë dhe atyre sovjetikë.
Lea e vogël ishte, natyrisht, një ndjekëse besnike e sistemit, që dëshironte sinqerisht të dëshmonte se ishte një qytetare shembullore, që besonte vërtet tek ai dhe nuk ishte thjesht një konformiste e frikësuar. Prindërit e kishin mbështetur gjithmonë në këtë zgjedhje, edhe pse vajza mbetej disi e çoroditur nga gjuha plot nënkuptime me të cilën flisnin rregullisht për miq dhe të afërm, që shkonin për të studiuar në “universitete” misterioze pa emër, që “diplomoheshin” dhe ndonjëherë bëheshin “mësues”.
E vetmja gjë që e bezdiste, ishte fakti se mbiemri i saj nga i ati ishte i njëjtë me atë të Xhafer Ypit, kryeministrit kolaboracionist në kohën e pushtimit fashist italian të vitit 1939. Por bëhej fjalë thjesht për një rastësi mbiemrash, siç u shpjegonte Lea shokëve të shkollës.
E gjithë kjo ngrehinë ideologjike, politike dhe shoqërore mori një të krisur të fortë që në dhjetorin fatal të vitit 1990, për të kulmuar me shembjen reale të shtetit socialist shqiptar në vitet 1991-1992, një ngjarje vërtet e veçantë në kuadrin e shembjes politike të sistemeve komuniste të Evropës Lindore gjatë viteve 1989-1991.
Lea e vogël zbuloi me këtë rast se Xhafer Ypi ishte në të vërtetë stërgjyshi i saj dhe se familja e saj ishte penalizuar gjithmonë për shkak të “biografive” të këqija të të parëve të saj, politikisht të papërshtatshëm, të cilët kishin kaluar vite në burgje ose në kampe pune, të ashtuquajturat “universitete”. Zbulimi i këtyre të vërtetave shënoi një humbje të dhimbshme dhe të menjëhershme të pafajësisë së fëmijërisë.
Këtu përfundon pjesa e parë, që në vetvete përbën një hyrje të jashtëzakonshme për një roman formimi.
Pjesa e dytë paraqet një sfidë shumë më të ndërlikuar për autoren. Deri në këtë pikë, ajo mund të përvetësonte me të drejtë këndvështrimin e një fëmije; tani, me rrëfimin e viteve të adoleshencës, Lea arrin një moshë me vetëdije më të madhe, në një realitet ku siguritë e vjetra të fëmijërisë janë shembur. Del në pah një botë shumë më komplekse dhe kaotike. Për më tepër, është një botë e vështruar në retrospektivë nga Lea e rritur, tashmë studiuese e filozofisë politike.
Në regjimin e mëparshëm, shkruan ajo, “zinxhiri i përgjegjësisë ishte aq i ngatërruar, sa mund të kishte vetëm një palë. Të gjithë të tjerët ishin viktima. Të gjithë të mbijetuarit ishin fitimtarë. Në mungesë të fajtorëve, mbetej vetëm t’ua hidhje fajin ideve (…) Ishte revolucioni (…) kundër koncepteve”.
E thënë kështu, duket si një revolucion i dalë drejtpërdrejt nga ndonjë ese e Jürgen Habermas-it. Në të vërtetë, ishte një proces shumë më kaotik dhe shpesh i dhunshëm, që arriti kulmin me luftën civile pas shembjes së skemave piramidale në vitin 1997. Ky ishte edhe viti kur Ypi u largua për në Itali.
Kujtimet e atyre viteve ndahen në një varg tablosh. Zgjedhjet e para demokratike (të fituara nga komunistët) dhe ato pasuese (të fituara nga ish-komunistët e shndërruar në antikomunistë). “Terapia e shokut” e zbatuar mbi çka kishte mbetur nga ekonomia; privatizimet, të kryera keq ose aspak. Një udhëtim në Athinë do ta bëjë Lean e re të zbulojë se për të udhëtuar nuk mjafton pasaporta: duhen edhe vizë dhe valutë e fortë.
Pastaj vijnë emigrimet shqiptare drejt Italisë dhe Greqisë: “Perëndimi e kishte kritikuar Lindjen për dekada me radhë për kufijtë e saj të mbyllur (…). Të arratisurit tanë dikur priteshin si heronj. Tani i trajtonin si kriminelë”. Naiviteti i kulturës së importuar nga OJQ-të. Arroganca dhe thjeshtëzimet e konsulentëve të huaj të Bankës Botërore. Brutaliteti i “reformave strukturore” të nxitura prej këtyre konsulentëve, të cilat prekin drejtpërdrejt edhe atin e Leas, të emëruar administrator të portit të Durrësit.
Dhe, në fund, viti fatal 1997 dhe lufta civile. Libri mbyllet me vendimin e Leas për të shkuar në Itali për të studiuar filozofi, falë shitjes së pronave që iu kthyen familjes gjatë viteve nëntëdhjetë.
Përshkrimi i botës së parë me sytë e vajzës së vogël është i vërtetë. Siç ka vërejtur Ermal Hasimja, kjo kujtesë përkon me përvojën e pothuajse të gjithë shqiptarëve mbi dyzet vjeç. Bota e përshkruar në pjesën e dytë, përkundrazi, prek kujtesën e pothuajse të gjithë shqiptarëve të sotëm.
Por fjala e Leas së vogël nuk mjafton më. Në vitet 1991–1997, Ypi është pak më shumë se një vajzë (12–18 vjeç): tepër e re për të parë shumë prej ndryshimeve që po ndodhnin dhe shpesh edhe për t’i kuptuar ato. Për këtë arsye, libri ka ngjallur reagime shumë të përziera te publiku shqiptar, të paktën nga sa mund të lexohet në rrjetet sociale.
Nuk është e vështirë të kuptohet se pozita e një shqiptareje që është bërë profesoreshë në London School of Economics mund të ngjallë edhe ndonjë zili. Aq më tepër nëse kjo specialiste e filozofisë politike duket se ofron një tablo nostalgjike të regjimit të vjetër, për të mbërritur më pas në një kritikë të fortë të politikave neoliberale të viteve nëntëdhjetë.
Natyrisht, këndvështrimi i pjesës së parë nuk është aspak apologjetik, por thjesht pasqyrim i naivitetit të fëmijërisë. Në fund të fundit, familja e Leas ishte përndjekur prej kohësh për shkak të “biografive” të këqija të trashëguara. Dhe Lea nuk është një “vajzë Blloku”, pra nuk është rritur në lagjen e Tiranës ku jetonte elita drejtuese komuniste; për këtë arsye është një autore që nuk mund të dyshohet për privilegje të këtij lloji. Megjithatë, në sytë e shumë shqiptarëve, vetë familja Ypi mund të duket më pak fatkeqe se shumë familje të tjera.
Jo të gjithë mbijetuan. Jo të gjithëve iu kthyen pronat e dikurshme. Jo të gjithë mundën të shkonin në Itali për të studiuar filozofi. Kjo nuk ia heq aspak meritën asaj që Lea arriti të ndërtonte në rrugëtimin e saj nga Durrësi në Londër; por ndihmon për ta vendosur historinë në kontekst.
Autorja i kushton shumë hapësirë reflektimeve mbi kategorinë e “lirisë”, që ka qenë gjithmonë në qendër të debateve të filozofisë politike. Janë reflektime që përpiqen vazhdimisht të mbështeten te përvojat e individëve konkretë, në vend që të trajtojnë teorikisht dikotominë, sipas dallimit të Isaiah Berlin-it, midis lirisë “negative” (liria e individit për të mos qenë i detyruar të bëjë diçka) dhe lirisë “pozitive” (mundësia për të bërë diçka). Megjithatë, Ypi anon në mënyrë të nënkuptuar drejt lirisë “pozitive” dhe pikërisht mbi këtë bazë formulon gjykimin e saj të prerë për neoliberalizmin.
Nuk është krejt e habitshme që disa komentues shqiptarë, përfshirë Hasimen, i kanë interpretuar argumentet e Ypit si pohim të një barazie midis mungesës së lirisë në sistemin e Hoxhës dhe asaj të sistemit të pastranzicionit: një lloj “ekuivalence morale”, siç thuhej gjatë Luftës së Ftohtë.
Ypi e merr seriozisht socializmin dhe nuk përdor ndarjen e leverdishme midis një socializmi “real” (të keq) dhe një socializmi “ideal” (të mirë, të përsosur sipas përkufizimit). Ajo e mbyll librin me kredon e saj: “Socializmi (…) është para së gjithash një teori e lirisë njerëzore, e mënyrës se si duhet menduar përparimi në histori, si duhet t’u përshtatemi rrethanave, por edhe të ngrihemi mbi to. Liria nuk sakrifikohet vetëm kur të tjerët na diktojnë çfarë të themi, ku të shkojmë, si të sillemi. Shtypëse janë edhe shoqëritë që pretendojnë se i ndihmojnë individët të realizojnë plotësisht potencialin e tyre, por refuzojnë të ndryshojnë strukturat që e bëjnë të pamundur këtë.”
Siç pranon edhe Hasimja, nga një libër me formë letrare nuk mund të pritet një argumentim tepër rigoroz. Ypi mund t’i drejtojë me të drejtë lexuesit te prodhimtaria e saj e gjerë akademike.
Ndoshta nevojitet njëfarë kontekstualizimi.
Shqipëria përbënte një rast unik, një “pikë zero” të tranzicioneve neoliberale, sepse pas prishjes me Bashkimin Sovjetik në vitin 1961 u izolua dora dorës nga të gjitha vendet e bllokut sovjetik dhe, në fund, edhe nga Kina e Maos.
Shembja e sistemit komunist shqiptar, në vitet 1991-1992, mori tiparet e një procesi të mirëfilltë revolucionar, jo të një prej atyre dorëzimeve paqësore që ndodhën në bllokun sovjetik, po të lëmë mënjanë ngjarjet rumune. Prandaj, “tranzicioni” mitik duhej të zbatohej në formën e tij të pastër, pa përgatitje, si në një laborator.
Rasti shqiptar nuk është i krahasueshëm me “tranzicionet” e tjera, por nuk është aspak e qartë nëse autorja është e vetëdijshme për këtë fakt.
Çfarë alternativash ekzistonin realisht menjëherë pas shembjes së sistemit komunist shqiptar?
Një kalim i qetë drejt një modeli socialdemokrat skandinav, të sigurt dhe qetësues? Pak e besueshme. Ekzistonte tashmë modeli kinez, sidomos pas ngjarjeve të Sheshit Tiananmen. Por ekzistonte edhe modeli i republikave sovjetike të Azisë Qendrore – Turkmenistani, Uzbekistani – ku aparati i vjetër u transferua në një rend të ri autokratik, pa u lënë shumë hapësirë sirenave neoliberale.
Siç thoshte Hamleti, ka më shumë gjëra në qiell e në tokë nga sa ëndërron filozofia politike.
Gazetarja polake Margo Rejmer ka mbledhur një varg dëshmish individuale, duke ofruar një panoramë shoqërore më të gjerë se ajo që paraqet Ypi.
Për ngjarjet mirëfilli politike të komunizmit dhe të “postkomunizmit” shqiptar, mbetet ende i dobishëm libri i vjetër i Miranda Vickers-it dhe James Pettifer-it. Të njëjtët autorë kanë përshkruar më pas edhe zhvillimet e mëtejshme. Ndërsa një pamje më konkrete e transformimeve postkomuniste të Shqipërisë gjendet në kërkimet në terren të Clarissa de Waal-it.
