Vijon nga: E diela e heshtur në Kishën e Shën Dhimitrit në Mandricë
Nëse nishesh për në Mandricë me idenë romantike se atje jeton një komunitet që flet shqip dhe gjuhën e ka ruajtur për më shumë se katër shekuj, që kur emigruan nga rrethi i Korçës, pritshmëritë bien poshtë që në fjalitë e para të kontaktit me banorët. Shprehja “Flasim shqip në Mandricë” sigurisht që qëndron, meqë është e vërtetë se komunikojmë shqip, por izolimi prej më shumë se tre shekujsh nga trungu amë, mungesa e shkollimit në gjuhën shqipe dhe bashkëjetesa e përditshme me rrethin bullgar, pak grek dhe turk, kanë bërë që kjo e folme të transformohet shumë. Megjithatë, është mbresëlënëse që me gjithë këto transformime të thella strukturore e leksikore në të folurën e përditshme, këngët e vjetra shqipe në Mandricë këndohen ende sot e kësaj dite pothuajse njësoj siç i këndojmë ne në trojet tona amë. Ky dallim i madh e bën të dukshëm transformimin që ka ndodhur, ndaj edhe brezi i ri, i lindur në fshat, por i shkolluar në gjimnaze dhe universitete të nivelit të lartë e ka vënë re se në fshat është krijuar një dialekt unik ballkanik që kërkon një fjalor për t’u kuptuar sot. Në këtë mënyrë, Marija Hristova Georgieva (e lindur në Mandricë) e këshilluar nga Ludmil Stankov, në vitin 2015 hartoi Fjalorin bisedimor bullgarisht-shqip (përfshirë të folmen e Mandricës), duke dokumentuar vlerat e veçanta të këtij dialekti.
Në kuadër të këtij botimi është përfshirë fjalori bisedimor i të folmes së Mandricës me sqarime në gjuhën standarde shqipe dhe bullgare, një gramatikë e shkurtër dhe alfabeti shqip. Sot, në vitin 2026, mund të thuhet se ky libër po shërben si një testament i shkruar i një të folmeje që rrezikon të shuhet, duke qenë se fshati Mandricë ka vite që po përballet me plakjen e popullsisë dhe largimin e të rinjve. Kështu, autorja Hristova Georgieva, përveçse ka lehtësuar komunikimin, e ka jetësuar në një libër trashëgiminë gjuhësore, kultuore e shpirtërore të të parëve të saj, duke u dhënë studiuesve shqiptarë dhe ballkanologëve një material të veçantë të gjuhës shqipe.
I frymëzuar nga ky fjalor dhe nga krenaria e banorëve të Mandricës për mënyrën se si e kanë ruajtur gjuhën dhe kulturën shqiptare për shekuj me radhë, e vendosa edhe titullin e këtij shkrimi: “Flasim shqip në Mandricë”
Disa shembuj nga fjalori bisedimor
Në kapitullin e fjalorit bisedimor ka fjalë që banorët e Mandricës i përdorin çdo ditë për të biseduar, për të treguar motin, ditët e javës, për lutje, falënderime, përshëndetje, festa, si dhe shprehje që përdoren gjatë vizitave familjare etj. Këta shembuj tregojnë qartë se si ata kanë ruajtur fjalë shumë të vjetra shqipe, por edhe si i kanë përshtatur me jetën e tyre në fshat dhe rrethanat në të cilat u gjendën.
Gruvë – Grua
Bur – Burrë
Tate – Baba
Mëmë – Nënë
Bilë – Bijë
Çupkë – Çupë
Nuse – Nuse
Zëndër – Dhëndërr
Këzanë – Fëmijë
Hini – Hyni
Rini –Uluni
Kush jeni – Si jeni
Shumë mirë – Shumë mirë
Mirë saballle – Mirëmëngjesi
Mirë ditë – Mirëdita
Mirë mbrëmë – Mirëmbrëma
Da – Po
Mirë- Mirë
Ashtu më duket – Ashtu më duket
Nuku – Jo
Nuk mund – Nuk mund
Të lutem – Të lutem
Faleminderit – Faleminderit
Mire uzë – Udha e mbarë
Gissej mire – Gjithë të mirat
Gëzohem ke vi shoh – Gëyohem tp ju shoh
Ç`ot pini – Ç`farë do të pini
Mirë mbrëmë – Mirëmbrëma
Mirë natë – Natën e mirë
Mbrohu – Ke kujdes
Mbahu – Ndal
Mbjulltor – Mbyllur
Hirë – Hyrje
Dillë – Dalje
Njohni li – A kuptoni
Nuk njoh -Nuk kuptoj
Çe satë – Çfarë thatë
Soe ze ni her – Thuaje edhe një here
Zallahitni me usulçe – Flisni ngadalë
Sa vjeç jeni – Sa vjeç jeni
Jam trizjet vjeç – Jam tridhjetë vjeç
Shko jesh pjellë – Kur je lindur
Pjellë jam dë… – Jam lindur më…
Bukor – I/e bukur
Çi keni për ngrënë? → Çfarë keni për të ngrënë
Shtrënt – E shtrenjtë
Përcjell – Përcjell
Ot Përcjell – Do të përcjell
Këndon – Lexon
Dvolla – Dola
Ot dva – Do të dua
Ot dal – Do të dal
Ot fli – Do të fli
Gigem – Dëgjoj
Ot gigem – Do të dëgjoj
Shrikëshlle – Frikacak
Keshor – Qesharak
Fjalë dhe shprehje që përdoren për biseda rreth motit:
Shi – shi
Sborë – Borë
Ngrika – Ngrinë
Vtohet – Ftohet
Mëllëgë – Mjegull
Jerë – Erë
Hënezë – Hënë
Re – Re
Sor ishtë groftë – Sot është ngrohtë
Djegor – I nxehtë
Frun jerë – Frynë erë
Jera u mbat – Era pushoi
Fjalë dhe shprehje që përdoren në shtëpi dhe familje:
Kripë – Kripë
Ujë – Ujë
Sheker – Sheqer
Fasulle – Fasule
Miell – Miell
Gjalpë – Gjalpë
Diasë – Djathë
Usollë – Uthull
Kokove – vezç
Hurë – Furrë
Bukë – Bukë
Mijalltë – Mjaltë
Kepë – Qepë
Hudrë – Hudhër
Mollë – Mollë
Lopës mish – Mish lope
Pulës mish – Mish pule
Zog – Zog
Patkë – Patë
Lepur – Lepur
Llesh – Flokë
Shkrihem – Krihem
Lahem – Lahem
Zëmbor – Dhimbje
Kollë – Kollë
Shumë më ishtë lligë – Jam shumë keq
Me mire jam – Jam më mire
G`jak – Gjak
Sbori g`jak –Humbi gjak
Uzë – Udhë
Ditët e javës:
Hëna – E hënë
Mara – E martë
Murkur – E mërkurë
Tënte – E enjëte
Prëmte – E premte
Shtunë – E shtunë
Djellë – E diele
Tënten mbrëmë – Të enjten në mbrëmje
Ke vjen shtunë – Të shtunën vjen
Pas nesrë – Pasnesër
Pas dy javë – Pas dy javësh
Stinët e vitit:
Mars – Pranvrë
Verës kohë – Verë
Shilmitri – Vjeshtë
Dimërë – Dimër
Numrat bazë (0-10):
Nulla – zero
Ni – Një
Dju – Dy
Tri – Tre
Katrë – Katër
Pesë – Pesë
Gjashtë – Gjashtë
Shtatë – Shtatë
Tetë – Tetë
Nëntë –Nëntë
Zjetë – Dhjetë
Numrat nga 11-20:
Nimbëzjet – Njëmbëdhjetë
Djumbëzjet – Dymbëdhjetë
Trimbëzjet – Trembëdhjetë
Katrëmet – Katërmbëdhjetë
Pesëmet – Pesëmbëdhjetë
Gjashtëmet – Gjashtëmbëdhjetë
Shtatëmet – Shtatëmbëdhjetë
Tetëmet – Tetëmbëdhjetë
Nëntëmet – Nëntëmbëdhjetë
Nizetë – Njëzetë
Në fjalorin e Mandricës mbiemrat dalin pa nyjat e përparme:
Kriptor – I kripur
Tëmlë – I ëmbël
Satë – I thatë
Hortë – I fortë
Ngushtë – I ngushtë
Rëndojtor – I rëndë
Ngroftë – I ngrohtë
Në të folmen e Mandricës është interesante se si ndërtohen foljet në kohëm e ardhme. Në vend të pjesëzës “do të”, në Mandricë përdoret pjesëza “ot” e cila pasohet nga folja e zgjedhuar:
Unë ot jam – Unë do të jem
Tinë ot jesh- Ti do të jesh
Aju ot ishtë – Ai/Ajo do të jetë
Neve ot jemi – Ne do të jemi
Ive ot jani – Ju do të jeni
Ata ot janë – Ata do të jenë
Unë ot kam – Unë do të kem
Tinë ot kesh – Ti do të kesh
Aju ot kaj – Ai/Ajo do të ketë
Neve ot kemi – Ne do të kemi
Ive ot keni – Ju do të keni
Ata ot kanë – Ata do të kenë
Disa shprehje të mirësjelljes në bisedat e përditshme:
Të lutem – Të lutem
Mund li të më ndihni – Mund të më ndihmoni
Mund li të hap dritaren – Mund ta hap dritaren
Mund li të pi duhan -Mund të pi duhan
Lutem Ju për… – Ju lutem për…
Faliminderit – Faleminderit
Lutem (nuk ka për përçe) – Ju lutem (s’ka përse)
Besimin ortodoks banorët e Mandricës e ruajtën përgjatë gjithë këtyre shekujve, ndaj edhe në fjalor janë pasqyruar emërtimet e festave krishtere ortodokse:
Kolledo – Krishtlindjet
Pashkë – Pashkët
Petrovi – Dita e Shën Pjetrit
Shin Vashili – Shën Vasili
Shillmitri – Dita e Shën Dimitrit
Autorja e fjalorit Marija Hristova Georgieva
Këtë dokument kaq të rëndësishëm të gjuhës shqipe e kemi falë punës dhe përkushtimit të autores, Marija Hristova Georgieva (Peeva) dhe këshilltarit për gjuhën shqipe, Ludmill Stankov. Autorja ka lindur më 22 nëntor 1945 në fshatin Mandricë. Pasi përfundoi gjimnazin dhe studimet universitare në Plovdiv, ajo ia kushtoi jetën profesionale mësimdhënies dhe menaxhimit arsimor në Bullgari. Ndërkaq, trashëgimisë shqiptare i dhuroi këtë vepër të rrallë, Fjalorin bisedimor Bullgarisht – Shqip me fjalorth, ku përfshihet e folmja dialektore e Mandricës.
