Në nëntor të vitit 1979, me një grup pedagogësh të Universitetit të Prishtinës, kisha shkuar në Shqipëri për një qëndrim studiues.
Një ditë kisha lënë takim me poetin Fatos Arapi te hotel Tirana, jo larg nga Biblioteka Kombëtare, ku punoja për temën time të doktoratës. Kur u takuam në hyrje, Fatosi më tha: “Është edhe Shuteriqi këtu. Dëshiron të të takojë. Ke qejf?”.
– O, edhe më pyet?! Nder i madh për mua!
Kur u afruam te tryeza në të cilën qe ulur profesor Shuteriqi, vetëm, pamë se kishte hapur një mori fletësh, skedash e letrash në dorëshkrim ose të daktilografuara. Mbi disa sosh kishte vënë beretën e tij të njohur. Ishte zhytur në punë. Sa na pa, u ngrit në këmbë dhe derisa Fatosi po më prezantonte: ”poet etj.”, më përqafoi dhe më tha: “Ta kam dëgjuar emrin… Por gëzohem që të shoh këtu n’Shqipni!”. Kështu tha: “Shqipni”. Ndoshta me qëllim.
Dolëm në një sallë tjetër, sepse salla ku u takuam ishte pak e ftohtë. Ndenjëm bukur gjatë. Pimë kafe dhe biseduam. Fliste pothuajse vetëm ai, ndërsa ne dëgjonim dhe ndërhynim herë- herë me ndonjë pyetje a “ngacmim”. Profesori tymoste llullën e tij të famshme, kurse unë dhe Fatosi ndiznim nga ndonjë cigare “DS” a “Bozhur”, që i kisha sjellë nga Prishtina.
E pyeta se a i binin në dorë botimet e Prishtinës. “Kam disa qarje për këtë punë”, tha. “Nuk më vijnë librat. Bile dëgjova se është botuar një vëllim imi me tregime, por s’ma kanë dërguar. S’di pse. E do të doja ta marr edhe ‘Jetën e re’, edhe atë romanin në tregime të Rexhep Qoses, edhe…”.
Shpreha keqardhjen time që Redaksia e botimeve “Rilindja”, drejtuesit e së cilës vinin shpesh në Tiranë, nuk ia kishte dorëzuar autorit kopjet e librit të tij me tregime, Ura në Tepelenë, që kishte dalë para disa muajsh, në mos më shumë. Sikur ta dija do t’ia sillja unë një ekzemplar.
Profesori nuk e zgjat. Fatosi, për ta nxitur muhabetin, e ngacmon nga pak. “Janë të vështirë këta lirikët kur bëhen satirikë”, thotë Shuteriqi dhe duke e ditur dobësinë e poetit vlonjat për krahinën nga vjen, rrëfen një ngjarje që ka të bëjë me Vlorën dhe Zvërnecin. (Mua sakaq m’u kujtua vjersha e Fatosit për Zvërnecin, ku poeti thotë: “Këtu nuk jam i huaj dhe mbrëmave nuk do të therin pulën për mua”). Flet ngadalë, qetë, për një vizitë në Manastirin e Zvërnecit diku në vitet ’50 dhe për një lloj peshku (nuk ia mbajta mend emrin), që rritet vetëm në liqenin-det të Zvërnecit. Përmend një kryetar kooperative, dogmat, që paskësh thënë: “Është e ndaluar gjuetia e peshkut!” dhe një kryetar tjetër, më liberal, që urdhëron të sillen peshq për miqtë që “na kanë nderuar me vizitën e tyre”.
“Ishte fillimi i viteve ’50”, thotë. “Duhet të ketë qenë viti 1951. Nga Vlora në Zvërnec atëherë nuk shkonte makina, ndaj udhëtuam me kalë, me kuaj. Vizituam Kishën e Shën Sofisë, shijuam peshkun e Zvërnecit me verë të mirë dhe u kthyem nga kishim ardhur.
Jam matur shumë herë ta shkruaj këtë ngjarje, por nuk e kam shkruar dot. Është e bukur, ë?”.
Unë pohoj me kokë, kurse Fatosi buzëqesh. Vazhdojmë bisedën. Profesor Shuteriqi është i gjerë si deti. Di shumë dhe flet bukur.
Për të mësuar diç më shumë për jetën e tij, e pyes se ku i ka kryer studimet. “Në Grenobël”, thotë. Atje më zuri edhe okupacioni. Më parë pata kryer Liceun e Korçës, ku mësimet bëheshin frëngjisht. Në vitin 1942 u ktheva në Shqipëri, në Elbasan dhe hyra në luftë; aty njoha edhe time shoqe, Myneverin, që kishte dalë në mal për të luftuar fashizmin, si unë”.
“Po krijimtarinë kur e filluat?”, pason pyetja ime e radhës. “Vjershën e parë, thotë, e kam shkruar kundër Bodlerit në moshën 13-14 vjeçare. Unë atëherë isha religjioz. Dhe kur lexova te Fleurs du Mal atë Lutjen Satanait: “O Satan, prends pitié de ma longue misère/ O satana, mëshirë për vuajtjen time të gjatë” (Shuteriqi e reciton në origjinal këtë varg të poezisë bodleriane), u revoltova dhe thashë me vete: ‘Po ky qerrata pse nuk i drejtohet Zotit po djallit’?! Vargjet e Bodlerit ishin sfidë drejtuar shoqërisë së kohës, protestë kundër realitetit borgjez, por unë atëherë aq dija, aq kuptoja, prandaj u ula dhe e shkrova atë vjershë, që s’di ku ka mbetur. Pastaj edhe shumë të tjera. Shkruaja, por nuk botoja. Nuk kisha guxim”.
Pushon pak. Thith llullën dhe vazhdon.
“Mirëpo, do ti që një ditë vjen në Korçë një Vendresha, një skriboman, që kish shkruar diçka për Ali Asllanin, më takon mua dhe më thotë: ‘Pse nuk merresh me shkrime?’. Unë e ftova të shkonim në shtëpinë ku banoja. Ishte dimër. Të zonjën e shtëpisë e luta të na ziente ca gështenja. Pimë edhe pak verë. Unë u nxeha dhe fillova t’i lexoj vargje zotërisë në fjalë. Ai më tha: ‘Pse s’i boton?’. Vendresha, me emrin Shemshedin, ishte tip aventurieri (më vonë u arratis andej nga ju), por mua më nxiti t’i hyja botimit të vjershave të mia.
Të nesërmen që në mëngjes çohem e vete te Dhori Koti. Dhori Koti, librar i njohur, kishte një librari në Korçë. Kishte edhe një shtypshkronjë. Botonte Naimin. Me atë jetonte.
– Sa e bëni një libër? – i them unë.
Ai ngriti kryet, më shikoi, pastaj më pyeti: ‘Ç’libër, mor djalë? Çfarë shkruan ti?’
– Poezi – i thashë.
– Poezi! Po kush e lexon poezinë?
Unë kisha në xhep pesë napolona flori. Para të mëdha për atë kohë. M’i kishte dërguar babai që të blija një kostum. ‘Blije stofin dhe dërgoje tek rrobaqepësi’ – më tha. Por ndërrova mendje.
Kur i thashë librarit se e kisha seriozisht dhe se kisha para, m’u përgjigj:
– Tre napolona e gjysmë me letër të zezë; pesë me të bardhë.
– Po mirë, i thashë. Do më bësh 500 copë me të zezë, por ama 20 copë për mua me letër të bardhë.
Në bisedë e sipër, Dhori si duket më njohu që nuk isha nga Korça dhe më pyeti se nga isha dhe i kujt isha. Kur i tregova, u habit: ‘I Simonit je?… O, po ti qenke djali i mikut tim, more!’. Më përqafoi dhe më tha: ‘Tre napolona e gjysmë dhe 20, 30, 35 copë me letër të bardhë për ty. Po deshe menjëherë fillojmë nga puna’. Atëherë unë kalova në pjesën prapa librarisë, në shtypshkronjë dhe nisa të bisedoj me tipografët për tipin e shkronjave. Për dhjetë ditë libri ishte gati. E quajta Kangët e rinis së parë. Sepse të tilla ishin, ‘këngë’.
Kështu unë mbeta pa kostum, por botova librin e parë dhe u bëra ‘shkrimtar’. ‘Isha i ri, njëzet vjeç dhe si çdo i ri edhe ëndërrimtar”, e përfundon rrëfimin e tij Shuteriqi dhe nis të kërkojë diçka në çantën që ka pranë. “Nuk kam kopje nga libri i parë, por më ka qëlluar një nga libri i dytë, KANGË, botuar një vit më vonë, më 1936, po te ‘Dhori Koti’. Dhe nxjerr nga çanta një libër të hollë, me kapakë të bardhë, krem dhe ma dhuron me dedikim, me një shkrim të imët, por elegant. “Poetit Agim Vinca, një kujtim (nga Shqipëria e vjetër), prej Shqipërisë së re, me urimet më të mira”. Pason firma poshtë tekstit dhe vendi e data: ”Tiranë, 14. XI. 79”.
Libri i kushtohet, siç mund të shihet, “Shokut P. M.”. Nga një poezi e botuar në revistën “Illyria” mësojmë se prapa këtyre nistoreve fshihet emri i Petro Markos. Këtu kushtimi është më i plotë: “Shokut, qi nuk njof, poetit P. Marko”. Që të dy i takonin brezit të krijuesve të viteve ’30 me Migjenin në krye, që luftonin për një art të ri e revolucionar, por jo edhe të pavlerë e trivial.
E falënderoj profesor Shuteriqin për këtë dhuratë, që e ruaj si kujtim të shtrenjtë dhe pasi përshëndetem me të dy miqtë e nderuar shkoj në Bibliotekën Kombëtare dhe në një bllok të vogël që kisha me vete i bëra shpejt e shpejt këto shënime.
E gjeta këto ditë, rastësisht, atë bllok të zverdhur, të strukur mes librash e fashikujsh dhe thashë ta ndaj me lexuesit këtë rrëfim për takimin e para gati gjysmë shekulli me dy korifenj të letrave shqipe: Dhimitër Shuteriqin dhe Fatos Arapin.
