Lidhja e thellë me tokën time të origjinës, Shqipërinë, përbën rrënjën identitare dhe shkëndijën jetësore prej nga zë fill kjo nismë. Përvoja e emigrimit në Itali në moshë të re nuk e ka dobësuar aspak këtë ndjenjë; përkundrazi, ka vepruar si një katalizator, duke e intensifikuar vetëdijen për origjinën time dhe duke u shndërruar në dëshirën e thellë për të rizbuluar dhe nderuar kulturën tonë. Ky rrugëtim lind nga vullneti për t’ua përcjellë brezave të ardhshëm vlerën e saj të brendshme dhe krenarinë historike, në mënyrë që të mos harrojnë kurrë pasurinë e trashëgimisë që i ka formësuar.
Ideja për ta përqendruar këtë rrugëtim ambicioz rreth figurës emblematike të Michele Greco da Valona lindi dhe u strukturua falë shkëmbimit me Luca Meloni-n e Studio CLP në Milano. CLP përfaqëson sot një nga ekselencat më të larta italiane në sektorin e komunikimit të artit, duke qenë realiteti i parë në Itali që kuptoi mundësinë për të përshkruar dhe vlerësuar identitetin e një territori të tërë përmes parabolës artistike të një autori simbol të tij. Pikërisht në këtë shtrat merr formë dhe zhvillohet koncepti i “Rilindjes Adriatike”, që nuk është një lëvizje e kodifikuar, por një vizion që e ripërcakton hapësirën gjeografike si hapësirë kulturore të integruar.
Ky takim, sintezë e përkryer mes pasionit dhe kompetencës tekniko-shkencore, i dha jetë projektit të Michele Greco da Valona. Nuk ndodhemi përballë një ekspozite të thjeshtë apo një kremtimi të izoluar në kohë, por përpara një sistemi të mirëfilltë të strukturuar për të përshkruar kompleksitetin e një territori dhe për të bashkuar pazgjidhshmërisht dy brigjet e të njëjtit det. Në këtë skenar, Michele Greco da Valona shfaqet si dëshmitari më domethënës, që në shekullin XVI, i lidhjes kulturore, artistike dhe historike që mbështjell dy brigjet, duke vepruar si një urë ideale që kapërcen kufijtë kombëtarë për të mbërritur te një identitet kulturor i përbashkët dhe universal.
Ta rikthesh sot, idealisht dhe shkencërisht, figurën e tij në shtëpi do të thotë t’i kthesh kombit shqiptar një shtyllë themelore të kujtesës së tij historike. Është një akt që tregon konkretisht se Italia dhe Shqipëria janë vende historikisht dhe shpirtërisht të afërta, të afta ta shndërrojnë detin që i ndan në një shtrat dialogu dhe bashkëpunimi. Përmes artit të Michele Greco-s, deti Adriatik resht së qeni një kufi fizik për t’u bërë një element lidhës, një urë qytetërimi që ka parë të lulëzojnë shkëmbime të pandërprera dijesh dhe vizionesh estetike.
Ky vizion gëzon tani qëndrueshmërinë institucionale të nevojshme për t’u përkthyer në veprime konkrete. Përmes 355 Hub Foundation, projekti do të marrë një dimension operacional në territor: parashikohen jo vetëm një ekspozitë e madhe monografike mbi artistin, por edhe seminare të nivelit të lartë shkencor dhe dhënia e bursave të studimit për studiues të rinj. Prandaj Fondacioni vendoset si garant i një rrugëtimi që synon të sanksionojë një bashkim të frytshëm dhe të qëndrueshëm mes dy vendeve, duke u nisur pikërisht nga një mjeshtër që diti të shkrijë rrënjët e tij bizantine me risitë e Rilindjes italiane, duke krijuar një gjuhë unike dhe jashtë kohës.
Organizimi i kësaj konference buron nga vullneti për të formuar një skuadër ekselence, të denjë për prestigjin e Michele-s së Valona-s. Integrimi mes kompetencave akademike italiane dhe njohjes së thellë të studiuesve shqiptarë shënon nisjen e një pune kërkimore rigoroze. I çmuar ka qenë patronazhi i Institutit Italian të Kulturës në figurën e Drejtorit të tij, Dr. Alessandro Ruggera, i cili i mundësoi delegacionit italian të kishte një partner autoritativ në Shqipëri. Një falënderim i veçantë duhet t’i kushtohet Prof. Ferid Hudhrit, mbështetja e të cilit ka qenë përcaktuese në ndërtimin e kësaj tryeze teknike dhe, mbi të gjitha, në nxitjen e takimit me Majlinda Toçin, drejtoreshë e Bibliotekës Kombëtare. Mikpritja dhe largpamësia e drejtoreshës, së bashku me dëshirën e saj për t’i hapur institucionet ndaj komunitetit shkencor ndërkombëtar, kanë qenë shtylla themelore për suksesin e këtij seminari.
Perspektivat që hapen janë të gjera dhe artikulohen në tri drejtime themelore.
Së pari, objektivi ynë është hartimi i një plani sistematik studimesh që të mos kufizohet vetëm te katalogimi i thjeshtë, por të çojë në botimin e një vëllimi monografik me rigorozitet të lartë shkencor, të aftë të bëhet pikë referimi e domosdoshme për njohjen e veprës së Michele Greco-s.
Së dyti, do të donim të promovonim një projekt ambicioz restaurimi konservues, të kuptuar jo vetëm si ndërhyrje teknike mbi ikonat e çmuara të ruajtura pranë Muzeut Kombëtar të Tiranës dhe Muzeut të Artit Mesjetar të Korçës, por si një laborator autentik shkëmbimi kompetencash mes restauratorëve italianë dhe shqiptarë.
Së fundi, nënshkrimi i dokumentit programatik të përbashkët do të shënojë hapin vendimtar drejt institucionalizimit të këtij bashkëpunimi. Kemi përcaktuar një kurs të përbashkët që do të mundësojë rikthimin në shtëpi të trashëgimisë së artistit, duke e bërë atë të qasshme dhe të gjallë.
Kjo përpjekje kolektive synon, në fund të fundit, të shkojë përtej dhe të kapërcejë fushën thjesht akademike, duke konsoliduar një lidhje të pazgjidhshme mes Italisë dhe Shqipërisë; arti i Michele Greco-s rikonfirmohet kështu jo vetëm si objekt hulumtimi, por si një gjuhë universale dhe dinamike paqeje, vëllazërie dhe përparimi kulturor.
