Analiza me inteligjencë artificiale zbulon se si një nuse e shekullit XV u detyrua të zgjidhte midis parave të familjes dhe burrit që dashuronte
Nga Shivali Best
redaktore e shkencës dhe teknologjisë
Letra më e vjetër e dashurisë në botë është deshifruar pas 540 vitesh, duke zbuluar një dilemë klasike – dashuria kundrejt parave.
Ekspertë nga MyHeritage përdorën mjetin e tyre të ri Scribe AI për të analizuar letrën, e cila ishte shkruar në shkurt të vitit 1477.
E shkruar nga një grua e quajtur Margery Brews për të fejuarin e saj, John Paston III, letra aludon për marrëveshjet e pajës për martesën e tyre të afërt.
Megjithatë, siç mund të shihet edhe nga imazhi më poshtë, ajo është e vështirë për t’u deshifruar.
Letra është shkruar në një stil joformal, me disa elemente personale dhe “pa ndonjë kujdes të veçantë për njëtrajtshmërinë e drejtshkrimit”.
Fatmirësisht, inteligjenca artificiale arriti të analizojë tekstin dhe të zbulojë kuptimin e tij në gjuhën e sotme.
“Shumë letra historike janë të vështira për t’u interpretuar nga lexuesit modernë që në shikim të parë,” shpjegoi një zëdhënës i MyHeritage.
“Por përmbledhja e informacionit thelbësor shpjegon shpejt personat, emocionet, kontekstin historik dhe rëndësinë e dokumentit.”
Letra e dashurisë është pjesë e “letrave Paston” – një koleksion i jashtëzakonshëm që përmban mbi 400 letra, të shkruara gjatë tre brezave nga një familje në Norfolk.
Ndërsa familja Paston u ngrit nga fshatarësia në një aristokraci të ulët, letrat pasqyrojnë lëvizjen shoqërore të asaj kohe.
Shumë prej tyre – përfshirë edhe letrën e dashurisë – janë shkruar nga gra, ndërsa disa janë shkëmbyer mes të afërmve ose njerëzve që njiheshin mirë me njëri-tjetrin.
Në shikim të parë, do të vini re se shkrimi i letrës së dashurisë nuk është i lehtë për t’u deshifruar.
Znj. Brews përdori shkronjën anglo-saksone thorn, si dhe disa shkurtime të vjetra, përfshirë një shenjë mbi një shkronjë për të treguar mungesën e “m”-së dhe shenja të ndryshme të vendosura sipër shkronjave.
“Gjuha mund të duket e panjohur për lexuesit modernë, sepse drejtshkrimi, gramatika dhe shqiptimi ishin shumë të ndryshme nga anglishtja që përdorim sot,” shtoi zëdhënësi i MyHeritage.
Studiuesit i dhanë një imazh të letrës mjetit Scribe AI, i cili arriti shpejt të deshifrojë kuptimin e saj të vërtetë.
Sipas këtij sistemi, letra është shkruar në Topcroft në shkurt të vitit 1477, i cili më vonë është shënuar si shkurt 1476/7.
Pasardhësit e tyre, të identifikuar më parë përmes MyHeritage, u lidhën me çiftin përmes brezave të mëvonshëm dhe disa prej tyre ndanë reflektime kur mësuan për lidhjen e tyre me këtë letër.
Znj. Brews i shkruan të fejuarit se ka një “zemër plot e rënduar”, pasi nëna e saj nuk ka arritur ta bindë të atin të rrisë pajën e saj.
Megjithatë, ajo e siguron John-in për dashurinë e saj, duke thënë se nuk do ta braktiste edhe sikur ai të kishte “gjysmën e të ardhurave” që kishte.
Ajo gjithashtu i kërkon që ta mbajë letrën private. Fatmirësisht, në fund gjithçka shkoi mirë për Margery-n dhe John-in, të cilët u martuan dhe patën një djalë, William, në vitin 1479.
Fatkeqësisht, Margery vdiq në vitin 1495 dhe John në vitin 1503.
Pasardhësit e tyre, të identifikuar më parë përmes MyHeritage, u lidhën me çiftin përmes brezave të mëvonshëm, dhe disa prej tyre ndanë reflektime kur mësuan për lidhjen e tyre me këtë letër.
“Vërtet të kujton se njerëzit që studion janë shumë të ngjashëm me ne,” tha Rob Edwards, i cili vetë është arkeolog.
“Ata kanë të njëjtat ndjenja, dhe fakti që janë të afërm e shton një dimension tjetër.
Mund ta imagjinosh, duke u përpjekur të marrësh pak më shumë për martesën nga prindërit. Këto para do të të sigurojnë fillimin e jetës.” Një tjetër pasardhës, Richard Buckworth–Herne–Soame, shtoi:
“Ne ende e kemi atë kokëfortësi.”
Letra e dashurisë: Transkriptim i plotë
Letra LXXII, f. 210
I nderuari dhe i respektuari im shumë i dashur Valentin, ju përshëndes me gjithë zemër, duke dëshiruar të dëgjoj për mirëqenien tuaj, të cilën i lutem Zotit të Plotfuqishëm ta ruajë gjatë, sipas vullnetit të Tij dhe dëshirës së zemrës suaj. Dhe nëse ju pëlqen të dëgjoni për gjendjen time, nuk jam mirë as nga trupi, as nga zemra, dhe nuk do të jem derisa të dëgjoj nga ju, sepse askush nuk e di çfarë dhimbjeje po përjetoj. Dhe, për të thënë të vërtetën, nuk guxoj ta shpreh plotësisht.
Dhe zonja ime, nëna ime, e ka trajtuar këtë çështje me tim atë me shumë përkushtim, por nuk mundi të arrijë më shumë se sa ju e dini, për çka Zoti e di se jam shumë e trishtuar. Por nëse më doni, siç besoj vërtet se më doni, nuk do të më lini për këtë arsye, edhe sikur të kishit vetëm gjysmën e pasurisë që keni; do të bëja punën më të madhe që mund të bëjë një grua në jetë, dhe nuk do t’ju braktisja.
Dhe nëse më urdhëroni të qëndroj besnike kudo që të shkoj, ju siguroj se do të bëj gjithçka që kam në dorë për t’ju dashur dhe askënd tjetër më. Dhe nëse miqtë e mi thonë se po veproj gabim, ata nuk do të më ndalojnë, sepse zemra ime më urdhëron gjithmonë t’ju dua me besnikëri mbi çdo gjë tokësore. Dhe edhe nëse ata zemërohen shumë, besoj se në kohën që vjen gjithçka do të jetë më mirë.
Nuk kam më shumë për t’ju thënë në këtë kohë, por Trinia e Shenjtë ju ruajtë. Dhe ju lutem që kjo letër të mos shihet nga asnjë krijesë tjetër tokësore përveç jush.
Kjo letër është shkruar në Topcroft, me zemër shumë të rënduar.
E juaja përgjithmonë,
M. B.
Shkurt 1476 (sipas kalendarit të kohës).
