Përzemërsisht, por me vendosmëri, Hans Meinke më kërkoi një parathënie për këtë vepër, duke më bërë që të përsërisja idetë e mia mbi trillimin, përpos disa anekdotave zbavitëse dhe deri dramatike, që ndoshta mund të jenë të nevojshme për lexuesit apo për të rinjtë që nisin të shkruajnë dhe kanë vështirësi për t’u botuar. Tuneli ishte romani im i parë dhe u refuzua me forcë nga botuesit, dhe deri me entuziazëm në rastin e botuesit Guillermo de Torre, çka nuk është për t’u çuditur, sepse në përgjithësi botojnë shkrimtarët që kanë përvojë botimi, njëlloj si bankat që u huajnë para atyre që vërtetojnë se nuk u nevojiten. Ç’të bëja kur përvoja ime e botimit do t’i përkiste së ardhmes? Deri kur një shpirt bamirës, Alfredo Weiss-i, e pagoi “Sur”-in për të shmangur rrënimin e kësaj shtëpie botuese të shquar, por të vogël. Nuk e kam harruar kurrë këtë gjest miqësor, sikundër edhe besimin e tij në atë që kisha shkruar, dhe mendoj se është vendi për ta kujtuar në këtë shkrim, nëse më dëgjon që nga varri.
Ndër episodet më piktoreske do të veçoj pyetjet që shumëkush më bën gjer edhe në rrugë, për të marrë vesh një herë e mirë nëse Hunter-i ishte apo jo dashnori i María-s; apo se çfarë deshi të thoshte i shoqi i saj kur i ulëriti “I çmendur!” Castel-it, pasi mësoi krimin që kishte bërë. Kur u them se nuk di më shumë se ajo që është në libër, më vështrojnë me ironi. Të tjerë këmbëngulin të marrin vesh nëse e gjithë kjo më ka ndodhur mua, sepse historia u duket absolutisht e vërtetë. U them vetëm se kurrë nuk kam vrarë njeri dhe nëse një romancier nuk është në gjendje të provokojë ndjesinë e diçkaje të jetuar, më mirë të merret me ndonjë mjeshtëri tjetër, shumica e të cilave janë më të nderuara: muratoria apo bujqësia, për shembull. Unë vetë, në mes të peripecive të dhembshme që më solli të qenët shkrimtar, ëndërrova të kisha një ofiçinëz biçikletash në ndonjë lagje të panjohur, tek mendoja për kënaqësitë modeste, por të bukura, që do të më jepte rregullimi i biçikletës së një vogëlushi. Por ç’të bësh: ndryshe nga letërsia, jeta është përherë një draft dhe është e pamundur ta korrigjosh.
Përgjigjet për këto lloje pyetjesh dhe kureshtish i kam dhënë në libra, si Shkrimtari dhe fantazmat e tij, aq thellësisht sa kam mundur, ndonëse duke pasur dyshimin e trishtë se përherë janë të paplota; sepse trillimet, të paktën ato që u përpoqa të shkruaj në jetën time të trazuar, dalin nga një zonë e errët, e paqartë dhe e zhveshur nga logjika, që disa psikologë mendojnë se, në fund të fundit, mund të reduktohen në arsye. Tezë që nuk e mbështes: ashtu si ëndrrat, ato nuk reduktohen në asnjë shpjegim, sepse shprehin, në të vetmen mënyrë të mundshme, nëpërmjet simboleve të çuditshme, ato vizione që vijnë nga pjesa më enigmatike e shpirtit njerëzor.
Sido që të jetë, do t’i them disa fjalë edhe më të paplota se esetë e gjata që kam botuar, për të qetësuar sa Hans Meinke-n ashtu edhe ata që vendosin të lexojnë këtë trillim të pakëndshëm që kanë në duar. Nuk e them nga modestia, por sepse kështu është, siç do ta shihni shpejt.
Ndërsa shkruaja Tunelin, tërhiqesha zharg nga ndjenja të turbullta dhe impulse të përkundërta, duke u ndalur i mëdyshur përpara asaj që po më dilte, aq e ndryshme nga ajo që kisha parashikuar. Qëllimi im fillestar ishte rrëfimi për një piktor që çmendej nga pamundësia e komunikimit me njerëzit, madje edhe me gruan që dukej se e kishte kuptuar përmes njërës prej tablove të tij, motiv për të cilin mendoja se do të vetëvritej. Por, sa më shumë ecja përpara, më shumë ndërlikoheshin episodet, dilnin personazhe të treta apo të katërta, piktori nuk vetëvritej dhe gjithçka shmangej nga ajo që kisha planifikuar, sepse këto fantazma krijojnë jetën e vet dhe autori duhet t’u vejë pas sado të çuditshme t’i duken reagimet e tyre, dhe sidomos kur janë të çuditshme, sepse jeta asnjëherë nuk është e arsyeshme, dhe nëse një personazh nuk bën gjëra të pashpjegueshme, i mungon parakushti i ekzistencës, meqenëse qeniet njerëzore lëvizin përpara së gjithash nga ajo që Paskali e quante “les raisons du coeur” (arsyet e zemrës). Romanet që përllogariten ftohtësisht janë romanet policeske, ato prodhime që një ditë do të shkruhen me kompjuter, siç besoj se fabrikohen tani në Shtetet e Bashkuara, sipas studimeve paraprake të marketingut dhe mbledhjeve të bordit.
Si shkrimtar me origjinë të dyshimtë, më duhet të mbështetem te një i padiskutueshëm. Dostojevski, i shqetësuar si patriot për alkoolizmin në Rusi, vendosi të shkruante një broshurë të vogël që do ta quante Pijanecët, me qëllim për të luftuar këtë fatkeqësi, siç thuhet nëpër gazeta. I doli Krim dhe ndëshkim, që kishte të përbashkët me atë akt bamirësie vetëm sasinë e vodkës që pinin personazhet. Është për t’u besuar, për t’iu përgjigjur kalimthi disa prej pyetjeve të zakonshme, se Raskolnikovi është zëdhënësi i krijuesit të tij, ngase është protagonisti, por edhe për idetë e tij, të cilat për një çast ngjajnë dyshimshëm me ato të pronarit të tij. Por në çast të fundit i doli Svidrigailovi që mishëron anën më të errët të Dostojevskit, përpara të cilit i gjori student është një shpirt njeriu. Kush, pra, e përfaqëson autorin? Të gjithë dhe askush.
Ibseni tanimë e ka thënë se personazhet i dilnin nga zemra, frazë që mund ta firmosë çdo shpikës historish që nuk janë thjesht fantazi. Por kjo zemër është një lloj çmendine, ku rrëmujshëm bashkëjetojnë armiq: të mëshirshëm përkrah të pamëshirshmëve, kriminelë përballë shenjtorëve, hajdutë së bashku me qytetarë fort të nderuar. Siç e pohoi vetë Dostojevski, Zoti dhe djalli luftojnë për shpirtin e njeriut, dhe fusha ku zhvillohet kjo betejë e pafundme dhe mizore është vetë zemra e tij.
Atëherë si t’ia bëjë shkrimtari që të japë shpjegime për disa pyetje naive? Si mund të japë llogari për veprimet e personazheve të tij? Është mendimi se meqenëse dalin prej tij ai duhet të dijë gjithçka që atyre u ndodh, kuptimin e fjalëve të tyre, çfarë dreqin duan të thonë. Ndoshta do të ishte e volitshme për ata që kështu besojnë që të kujtojnë ëndrrat e liga që kanë parë, ku një i panjohur i frikshëm i ka bërë të zgjohen duke ulëritur. Por nga doli ky i panjohur nëse jo nga pavetëdija e tyre?
“Madamë Bovaria jam unë”, – deklaroi Floberi. Çka është e vërtetë në njëfarë mase, por e pasaktë në mënyrë groteske në masën më të madhe. Sepse, si mund të jetë ajo grua e gjorë e një mjeku fshati gjeniu që është pamatshmërisht mbi të? E megjithatë, megjithatë, diçka nga ajo romantike patetike ka në shpirtin e krijuesit të saj, diçka si karikatura e atij romantiku të madh, një mishërim në të cilin ai me dhembje tallet me vetveten, vë në lojë atë që gjithmonë ka qenë papajtueshmëria e tij me botën, ajo papajtueshmëri që është çelësi i çdo artisti, i cili për këtë arsye krijon një tjetër realitet, krijon një botë që nuk ekziston, në vend që të kopjojë këtë tjetrin të tmerrshëm, budalla, të ndyrë, vulgar, mediokër, të mangët, qesharak, që i ka dhënë fati. Arsye pse artisti i vërtetë asnjëherë nuk krijon një “pasqyrim” të realitetit, siç këmbëngulte ngathtazi Plejanovi, por, si ëndrra, një akt antagonist ndaj kësaj bote që e urren. Për Platonin, që me raste kundërshton veten, Zoti krijoi Idenë e tryezës, zdrukthëtari bën me dru një imitim të trashë të saj dhe një piktor i keq një kopje të këtij imitimi. Është fati i trishtë i gjithë artit natyralist që në mënyrë simetrike mrekullonte Stalinin dhe Hitlerin, të cilët Matisse-in, Soutine-in, Braque-un dhe Rouault-in i konsideronin si shpirtra të degjeneruar që nuk dinin, përveç kësaj, as të riprodhonin mollët që hamë; pa u shkuar mendja se ato që pikturojnë këto lloje qeniesh nuk janë për t’u ngrënë, por për të shprehur refuzimin e tyre ndaj universit të jashtëm, për të shfaqur botën e tyre të brendshme, përherë një lloj autobiografie. Gjer në atë masë sa kur sodisim për herë të parë që larg, pa e parë ende firmën, një qiri mbi një karrige xunkthi, zakonisht themi: “Kjo me siguri është e Van Gogh-ut”, në vend të frazës në thelb të saktë: “Ky është Van Gogh-u”, shpirti i tij i munduar.
Po, sigurisht, atëherë Floberi kish të drejtë të deklaronte: “Madamë Bovaria jam unë.” Por duhet të kish shtuar se ishte edhe dr. Bovaria, se ishte gjithashtu, në mënyrë qesharake dhe të neveritshme, ai dashnori i Emës me retorikën e tij të rreme dashurore, tallje zymtane që shkrimtari i bën vetë pasionit të tij për fjalët, ai pasion që është karakteristikë e shumicës së shkrimtarëve dhe në të njëjtën kohë, tundim i frikshëm të cilit duhet t’i ruhesh si djallit. Çka shpjegon se ka shumë shkrimtarucë dhe kaq pak shkrimtarë të vërtetë. Sepse, siç ka thënë paharrueshëm Niçja, mund të shkruhet diçka me vlerë të vërtetë vetëm kur nis ta kesh neveri letërsinë. Është si ajo që ndiejnë shpirtrat e vërtetë fetarë për disa klerikë.
Santos Lugares, verë 1990
