Përkthyer nga Orin Maxhari
Parathënie:
Më kujtohet si sot ajo ditë kur nga raftet e një librarie spikata një libër të vogël, të çuditshëm me një kopertinë të errët, në mes të së cilës qëndronte vetëm një pikturë syri. Kjo do të ishte përballja ime e parë me “Portretin e Dorian Greit” dhe misterin tërheqës të Wilde-it. Që prej asaj kohe e kam pasur të pamundur të shkëputem prej krijimtarisë së tij, duke vijuar me tragjeditë, komeditë dhe prozat e shkurtra, të cilat rrallëherë gjenden në gjuhën shqipe.
Jo vetëm veprimtaria, por edhe vetë jeta e Oscar Wilde, me skandalet e panumërta të saj, nuk përshtatet dot me pjesën më të gjerë të shqipfolësve. Kjo ka bërë që pjesa më domethënëse e krijimtarisë së tij, ajo e komedive ( “Lady Windermere´s Fan”, “A Woman of no Importance” dhe “The Importance of Being Ernest”), të cilat dominuan skenën e teatrit viktorian, të mos përkthehen kurrë në gjuhën shqipe. Ato demonstrojnë, më mirë se çdo vepër tjetër, mjeshtërinë e gjuhës angleze dhe wit-in e tij të papërkthyeshëm.
“Kortezania e shenjtë” shkruar rreth vitit 1894. Ndonëse e papërfunduar, ajo gjithashtu bën pjesë në atë arsenal të gjerë të dramatikës viktoriane, duke dëshmuar po të njëjtat vlera dhe zë Wilde-jan.
Orin Maxhari
Kortezania e shenjtë ose, gruaja e mbuluar me stoli
Skena përfaqëson cepin e një lugine në Thebaid. Në të djathtë të skenës është një shpellë. Përpara shpellës qëndron një kryq i madh.
Në të majtë ka duna rëre.
Qielli është blu si pjesa e brendshme e një filxhani prej lapis lazuli. Kodrat janë prej rëre të kuqe. Këtu e atje në kodra ka grumbuj me gjemba.
BURRI I PARË: Kush është ajo? Ajo më tremb. Ajo ka një mantel të purpurt dhe flokë si fije prej ari. Unë mendoj se ajo duhet të jetë bija e perandorit. Kam dëgjuar varkëtarët të thonë se perandori ka një vajzë e cila mban një mantel të purpurt.
BURRI I DYTË: Ajo mban krahë zogjsh mbi sandale, dhe ngjyra e tunikës së saj është si ngjyra e misrit jeshil. Është si misri i pranverës kur ndalet. Është si misri i ri, i shqetësuar prej hijeve të skifterëve, kur lëviz. Perlat në tunikën e saj janë si shumë hëna.[1]
BURRI I PARË: Ato janë si hënat që sheh në ujë kur fryn era prej kodrave.
BURRI I DYTË: Unë mendoj se ajo është një nga perënditë. Unë mendoj se ajo vjen nga Nubia.[2]
BURRI I PARË: Unë jam i bindur se ajo është bija e perandorit. Thonjtë e saj janë të njollosur me kâna.[3] Ata janë si petalet e një trëndafili. Ajo ka ardhur këtu të vajtojë Adonis-in.
BURRI I DYTË: Ajo është një nga perënditë. Nuk e di pse ajo është larguar nga tempulli i saj. Perënditë nuk duhet të largohen prej tempujve të tyre. Nëse ajo na flet, le të mos i përgjigjemi, dhe do të largohet.
BURRI I PARË: Ajo nuk ka për të na folur. Ajo është bija e perandorit.
MYRRHINA: A nuk banon vallë këtu, eremiti i ri dhe i bukur, i cili nuk pranon të shohë fytyrën e një gruaje?
BURRI I PARË: Këtu banon vërtet eremiti.
MYRRHINA: Përse nuk pranon ai të shohë fytyrën e një gruaje?
BURRI I DYTË: Nuk e dimë.
MYRRHINA: Përse ju vetë nuk më shikoni?
BURRI I PARË: Ti je e mbuluar me gurë të shndritshëm, dhe na verbon sytë.
BURRI I DYTË: Ai që sheh diellin verbohet. Ti je tepër e shndritshme për t’u parë. Nuk është e mençur të shohësh gjëra që janë tepër të shndritshme. Shumë prej priftërinjve nëpër tempuj janë të verbër, dhe mbajnë skllevër që t’i udhëheqin.
MYRRHINA: Ku banon ai, eremiti i ri dhe i bukur që nuk pranon të shohë fytyrën e një gruaje? A ka ai një shtëpi prej kallami, apo prej balte të djegur, apo shtrihet në shpatin e kodrës? Apo e bën shtratin nëpër shkurre?
BURRI I PARË: Ai banon në atë shpellë atje.
MYRRHINA: Ç´vend i çuditshëm për të banuar!
BURRI I PARË: Dikur atje jetonte një centaur. Kur erdhi eremiti, centauri lëshoi një britmë të mprehtë, qau, vajtoi, dhe iku larg.
BURRI I DYTË: Jo. Në atë shpellë banonte një kalë njëbrirësh[4]. Kur pa eremitin duke ardhur, njëbrirëshi u gjunjëzua dhe nisi ta adhuronte atë. Shumë njerëz e panë atë duke e adhuruar.
BURRI I PARË: Kam folur me njerëz të cilët e kanë parë.
BURRI I DYTË: Disa thonë se ai ka qenë një druvar[5]. Por kjo mund të mos jetë e vërtetë.
MYRRHINA: Cilat perëndi adhuroni ju? Apo nuk adhuroni asnjë? Ka nga ata të cilët nuk kanë perëndi për të adhuruar. Filozofët që mbajnë mjekra të gjata dhe mantele ngjyrë kafe nuk kanë perëndi për të adhuruar. Ata grinden me njëri-tjetrin nëpër portikë.
Dunat qeshin me ta.
BURRI I PARË: Ne adhurojmë shtatë perëndi. Nuk mund t’i tregojmë emrat e tyre. Është shumë e rrezikshme të thuash emrat e perëndive. Askush nuk duhet ta tregojë emrin e perëndisë së tij. Edhe priftërinjtë që i lavdërojnë perënditë gjithë ditën dhe hanë bashkë me ta, nuk i thërrasin me emrat e tyre të vërtetë.
MYRRHINA: Ku janë këta perëndi që ju adhuroni?
BURRI I PARË: I fshehim nëpër palosjet e tunikëve tanë. Nuk ia tregojmë askujt. Nëse do t’ia tregonim dikujt, mund të na braktisnin.
MYRRHINA: Ku jeni takuar me ta?
BURRI I PARË: Na i dha një balsamues i cili i kishte gjetur në një varr. Ne i shërbyem atij për shtatë vjet.
MYRRHINA: Të vdekurit janë të tmerrshëm. Kam frikë nga vdekja.
BURRI I PARË: Vdekja nuk është perëndi. Ajo është vetëm një shërbëtore e perëndive.
MYRRHINA: Ajo është e vetmja perëndi nga e cila kam frikë. A keni parë shumë prej perëndive?
BURRI I PARË: Kemi parë disa prej tyre. Zakonisht shfaqen natën. Kalojnë shumë shpejt. Njëherë, në agim, pamë disa nga perënditë duke ecur përmes një fushe.
MYRRHINA: Njëherë, ndërsa po kaloja nëpër sheshin e tregut, dëgjova një sofist nga Cilicia të thoshte se ka vetëm një Zot. Ai e tha këtë përpara shumë njerëzve.
BURRI I PARË: Kjo nuk mund të jetë e vërtetë. Ne vetë kemi parë disa, megjithëse jemi njerëz të zakonshëm dhe të parëndësishëm. Kur i pashë, u fsheha në një kaçubë. Ata nuk më bënë asnjë dëm.
MYRRHINA: Më trego më shumë për eremitin e ri dhe të bukur. Më trego për eremitin e ri dhe të bukur që nuk pranon të shohë fytyrën e një gruaje. Cila është historia e ditëve të tij? Si jeton ai?
BURRI I PARË: Nuk të kuptojmë.
MYRRHINA: Ç´bën ai, eremiti i ri dhe i bukur? A mbjell apo korr? A rrit një kopsht, apo kap peshq në rrjetë? A end lino në tezgjah? A e vë dorën te parmenda prej druri dhe shkon pas qeve?
BURRI I DYTË: Ai, duke qenë njeri i shenjtë, nuk bën asgjë. Ne, që jemi njerëz të zakonshëm dhe të parëndësishëm, punojmë gjithë ditën në diell. Ndonjëherë toka është shumë e fortë.
MYRRHINA: A e ushqejnë vallë zogjtë e qiellit? A ndajnë vallë çakejtë plaçkën e tyre me të?
BURRI I PARË: Ne i sjellim ushqim çdo mbrëmje. Nuk mendojmë se e ushqejnë zogjtë e qiellit.
MYRRHINA: Pse e ushqeni ju atë? Ç´fitoni duke bërë kështu?
BURRI I DYTË: Ai është një njeri shumë i shenjtë. Një nga perënditë që ai ka fyer e ka çmendur. Ne mendojmë se ai ka fyer hënën.
MYRRHINA: Shko dhe i thuaj se dikush që ka ardhur nga Aleksandria dëshiron të flasë me të.
BURRI I PARË: Nuk guxojmë t´i themi. Në këtë orar ai është duke ju lutur Zotit të tij. Të përgjërohemi të na falësh që nuk iu bindëm dot dëshirës sate.
MYRRHINA: A keni frikë prej tij?
BURRI I PARË: Ne kemi frikë prej tij.
MYRRHINA: Pse keni frikë prej tij?
BURRI I PARË: Nuk e dimë.
MYRRHINA: Si e ka emrin ai?
BURRI I PARË: Zëri që i flet natën në shpellë e thërret me emrin Honorius. Me emrin Honorius e kishin thirrur gjithashtu tre leprozë të cilët kishin kaluar pranë. Ne mendojmë se emri i tij është Honorius.
MYRRHINA: Pse e thirrën tre leprozët?
BURRI I PARË: Që ai të mund t’i shëronte ata.
MYRRHINA: A i shëroi ai ata?
BURRI I DYTË: Jo. Ata kishin bërë mëkate, prandaj edhe ishin leprozë. Duart dhe fytyrat e tyre ishin si kripa. Njëri prej tyre mbante një maskë prej linoje. Ai ishte djali i një mbreti.
MYRRHINA: Cili është zëri që i flet atij natën në shpellën e tij?
BURRI I PARË: Ne nuk e dimë se i kujt është zëri. Ne mendojmë se është zëri i perëndisë së tij, sepse nuk kemi parë askënd të hyjë në shpellën e tij dhe askënd të dalë prej saj.
MYRRHINA: Honorius.
HONORIUS (nga brenda). Kush thërret Honorius?
MYRRHINA: Dil jashtë, Honorius.
Dhoma ime është e veshur me cedër dhe aromë mirre[6]. Kolonat e shtratit tim janë prej cedri dhe perdet të purpurta. Shtrati im është i shtruar me të purpurt dhe shkallët janë prej argjendi. Perdet janë të qepura me shegë argjendi dhe shkallët, që janë prej argjendi, janë të spërkatura me shafran dhe mirrë. Dashnorët e mi varin kurora rreth kolonave të shtëpisë sime. Natën, ata vijnë me lojtarët e flautit dhe të harpës. Më joshin me mollë dhe në kalldrëmin e oborrit tim më shkruajnë emrin me verë.
Nga skajet më të largëta të botës dashnorët e mi vijnë tek unë. Mbretërit e botës vijnë tek unë e më sjellin dhurata.
Kur Perandori i Bizantit dëgjoi për mua, la dhomën e tij prej porfiri[7] dhe u nis me anijet e tij. Skllevërit e tij nuk mbanin pishtarë me qëllim që askush të mos e dinte për ardhjen e tij. Kur Mbreti i Qipros dëgjoi për mua, më dërgoi ambasadorë. Dy mbretërit e Libisë, të cilët janë vëllezër, më sollën dhurata prej qelibari.
Mora vartësin e Çezarit nga Çezari dhe e bëra atë shokun tim të lojës. Ai erdhi tek unë natën, në një vig. Ishte i zbehtë si një narcis dhe trupi i tij ishte si mjaltë.
Biri i prefektit vrau veten për nderin tim, dhe tetrarku i Cilicia-s u fshikullua për kënaqësinë time para skllevërve të mi.
Mbreti i Hierapolis-it, i cili është prift dhe hajdut, shtronte qilima mbi të cilët unë të ecja.
Ndonjëherë ulem në cirk dhe gladiatorët luftojnë poshtë meje. Njëherë, një trakian, i cili ishte i dashuri im, u kap në rrjetë. Dhashë shenjën që të vdiste dhe i gjithë teatri duartrokiti. Ndonjëherë kaloj nëpër palestër dhe shikoj të rinjtë duke u mundur ose duke garuar. Trupat e tyre shndrijnë nga vaji dhe vetullat e tyre janë të mbuluara me fije shelgu dhe kaçube. Ata i përplasin këmbët në rërë kur bëjnë mundje, dhe kur vrapojnë, rëra i ndjek si një re e vogël. Ai ,të cilit unë i buzëqesh, lë pas miqtë e tij dhe më ndjek drejt shtëpisë sime. Herë të tjera zbres në port dhe shoh tregtarët duke shkarkuar anijet e tyre. Ata që vijnë nga Tyre mbajnë pelerina mëndafshi dhe vathë smeraldi. Ata që vijnë nga Massilia mbajnë pelerina prej leshi dhe vathë tunxhi. Kur më shohin duke ardhur, qëndrojnë nëpër bashet e anijeve të tyre dhe më thërrasin, por unë nuk u përgjigjem. Shkoj në tavernat e vogla ku marinarët rrinë gjithë ditën duke pirë verë të zezë e duke luajtur me zare, dhe ulem me ta.
E bëra princin skllav, dhe skllavin e tij tirian[8], e bëra zotin tim për një hënë[9].
I vendosa një unazë me figura në gisht dhe e solla në shtëpinë time. Kam gjëra të mrekullueshme në shtëpinë time.
Pluhuri i shkretëtirës shtrihet mbi flokët e tua, dhe këmbët e tua janë të gërvishtura nga gjembat, dhe trupi yt është djegur nga dielli. Eja me mua, Honorius, dhe unë do të të vesh me një tunikë mëndafshi.
Do të lyej trupin tënd me mirrë dhe do të derdh nard[10] në flokët e tu. Do të të vesh me zymbyla dhe do të të vë mjaltë në gojë. Dashuria —
HONORIUS: Nuk ka dashuri tjetër përveç dashurisë së Zotit.
MYRRHINA: Kush është Ai, dashuria e të cilit është më e madhe se ajo e njerëzve të vdekshëm?
HONORIUS: Është Ai që sheh mbi kryq, Myrrhina. Ai është Biri i Zotit, lindur nga një virgjëreshë. Tre dijetarë të mençur, të cilët ishin mbretër, i sollën Atij ofrime, dhe barinjtë që ishin shtrirë në kodra u zgjuan nga një dritë e madhe
Sibyl-at e dinin për ardhjen e Tij. Idhujt dhe orakujt flisnin për Të.
Davidi dhe profetët e bënë të ditur Atë. Nuk ka dashuri si dashuria e Zotit, dhe asnjë dashuri nuk mund të krahasohet me të.
Trupi është i ndyrë, Myrrhina. Perëndia do të të ngrejë lart me një trup të ri i cili nuk do të njohë kalbje, dhe ti do të banosh në oborret e Tij dhe do ta shohësh Atë, flokët e të cilit janë si lesh i hollë dhe këmbët e të cilit janë prej tunxhi.
MYRRHINA: Bukuria…
HONORIUS: Bukuria e shpirtit rritet derisa të mund ta shohë Zotin. Prandaj, Myrrhina, pendohu për mëkatet e tua. Hajdutin që u kryqëzua pranë Tij, Ai e solli në Parajsë. [Del.]
MYRRHINA: Sa çuditshëm më foli. Dhe me çfarë përbuzjeje më shikoi. Pyes veten pse më foli kaq çuditshëm.
HONORIUS: Myrrhina, luspat më kanë rënë nga sytë dhe tani shoh qartë atë që nuk e kisha parë më parë. Më ço në Aleksandri dhe më lejo të shijoj shtatë mëkatet.
MYRRHINA: Mos u tall me mua, Honorius, as mos më fol me fjalë kaq të hidhura. Jam penduar për mëkatet e mia dhe po kërkoj një shpellë në këtë shkretëtirë ku të mund të jetoj edhe unë, në mënyrë që shpirti im të bëhet i denjë për të parë Zotin.
HONORIUS: Dielli po perëndon, Myrrhina. Eja me mua në Aleksandri.
MYRRHINA: Unë nuk do të shkoj në Aleksandri.
HONORIUS: Lamtumirë, Myrrhina.
MYRRHINA: Honorius, lamtumirë. Jo, jo, mos shko.
Kam mallkuar bukurinë time për atë që të ka bërë, dhe e kam mallkuar mrekullinë e trupit tim për të keqen që të ka sjellë.
Zot, ky njeri më solli në këmbët e Tua. Ai më tregoi për ardhjen Tënde në tokë, për mrekullinë e lindjes Sate, si dhe për mrekullinë e madhe të vdekjes Sate. Prej tij, o Zot, Ti m’u zbulove.
HONORIUS: Ti flet si një fëmijë, Myrrhina, dhe pa dije. Liroi duart. Përse erdhe në këtë luginë me bukurinë tënde?
MYRRHINA: Zoti që ti adhuron më solli këtu që të pendohem për paudhësitë e mia dhe ta njoh Atë si Zot.
HONORIUS: Pse më tundove me fjalë?
MYRRHINA: Që ti të shihje mëkatin me maskën e tij të pikturuar, dhe vdekjen me rrobën e saj të turpit…
(Fund)
Pasthënie: Salomeja kokëposhtë
“Kortezania e shenjtë” mund të shihet si një ndër ato vepra të cilat shkruhen për hirin e të qenit kundër-gjeste.
Nëse “Salome” kulmon me dëshirën që ngurtësohet në një objekt të vetëm: koka e prerë, ajo relike erotike, triumfi i një puthjeje me të vdekurin, atëherë “Kortezania e shenjtë” lëviz në drejtimin e kundërt. Ajo nuk shkatërron trupin për të përmbushur shpirtin, por e zbraz atë nga funksioni i tij si objekt dëshire. Aty ku Salomeja kërkon kokën, kjo figurë humbet “kokën” në një kuptim tjetër: heq dorë nga egoja, nga dëshira e brendshme e cila kërkon të nënshtrojë. Kulmi këtu nuk është një vepër, por një tërheqje. Jo një puthje, por refuzim i saj.
Në këtë kuptim, “Kortezania e shenjtë” është më skandaloze. Dhuna dhe obsesioni janë të dukshme, madje edhe të pritshme, por një femër e cila largohet nga dëshira pa u ndëshkuar, pa u shkatërruar, pa u ngrirë në ikonë, kjo është e papranueshme për logjikën dramatike tradicionale. Ajo nuk vdes. Ajo vetëm zhduket nga skena.
Këtu Wilde prek një ide që “Salome” e mban pezull. Shenjtëria nuk është mohimi i sensualitetit, por tejkalimi i tij. Jo pastërti kundër trupit, por një zbrazje e trupit nga roli i tij si “spektakël”. Në vend të bukurisë së ndalur, kemi procesin e shuarjes së bukurisë si objekt.
Prandaj “Salomeja kokëposhtë” nuk është thjesht një metaforë provokuese, por një strukturë. Çdo gjë që ngrihet dhe ngurtësohet te “Salome” bie këtu në një qetësi absolute. “Kortezania e shenjtë” mbetet e papërfunduar sepse refuzon kulmin klasik, dhe pikërisht ky refuzim është kulmi i saj i vërtetë.
Orin Maxhari
[1] Përsëritjet “Është si… Është si” dhe “misri (i gjelbër/i pabërë)”, ndonëse tingëllojnë çuditshëm, janë të qëllimshme nga ana e autorit. Këtu ne kemi të bëjmë me dy burra (siç edhe vetë pranojnë të quhen) “të zakonshëm” dhe “të parëndësishëm” të cilët enden nëpër shkretëtirat e Afrikës veriore. Kjo sigurisht që do të reflektonte edhe në të folurën e tyre.
[2] Nubia është një rajon historik i shtrirë përgjatë lumit Nil në Afrikën verilindore, nga Egjipti jugor (konkretisht rreth Asuanit) deri në Sudanin verior (rreth Khartumit).
[3] “Kna” ose në anglisht: “Henna”
[4] Në anglisht: “Unicorn”
[5] Hequr për arsye estetike pjesa tjetër e fjalisë: “…and worked for hire.”
[6] Mirrë – Është një rrëshirë gome që del nga lëvorja e disa pemëve të vogla me gjemba, që gjenden kryesisht në Afrikë (Somali, Etiopi) dhe Arabi.
[7] Porifiri – i referohet kryesisht një shkëmbi magmatik që përmban kristale me kokrriza të mëdha (fenokriste) të ngulitura në një matricë me kokrriza të imëta, shpesh duke shfaqur një ngjyrë dalluese vjollcë-të kuqe. Historikisht, ky gur i qëndrueshëm vlerësohej për skulpturën dhe arkitekturën perandorake romake.
[8] Tirian – nga qyteti lebanez Tyre.
[9] “…për një hënë.” – për një muaj (cikli i hënës).
[10] Nard është përafrimi në shqip i fjalës: “Spikenard” – Një vaj/ilaç i rrallë, aromatik ngjyrë qelibari.
