NJERIU-GJETH DHE GJETHI-NJERI
Ky është është tregimi i fundit i shkrimtarit Hivzi Sylejmani (1910-1975), i botuar për herë të parë një vit pas vdekjes së tij në revistën letrare “Jeta e re” të Prishtinës nr. 4-5, 1976.
Një gjeth e një njeri është një tregim gjithsesi interesant, i bukur, poetik dhe simbolik. Gjethi simbolizon qëndresën, kryelartësinë, jetën, temë e preferuar e Hivziut si shkrimtar. Dhe vdekjen në fund, pas gjithë asaj rezistence, vdekjen e pashmangshme. Ikjen nga kjo botë. Paralelizmi: gjeth-njeri. Befasia: gjethi bie kur s’e pret, pasi kalon stuhia. Edhe njeriu shumë herë dorëzohet, vdes, atëherë kur më së paku pritet.
A është gjethi alter ego e vetë shkrimtarit? Në masë të madhe po, sepse në tregim flitet për një gjeth “të vetmuar, por jo të brengosur dhe të pikëlluar”. Rrëfimi zhvillohet në vetën e tretë. Ai që rrëfen është një njeri i vetmuar, që sodit gjethet, lisat, natyrën në përgjithësi dhe përsiat. Nuk thuhet tekstualisht, por rrëfimtari është njëkohësisht njeri i moshuar dhe, madje, edhe i sëmurë. Kjo ide sugjerohet nëpërmjet paralelizmit figurativ. Rrembat e lisave i kujtojnë “eshtrat e një trupi të sëmurë, të dobësuar”. Miqësohet aq shumë me gjethin që qëndron majë plepit, sa e quan “gjethi im”. Duke e soditur me simpati të veçantë gjethin “e tij”, rrëfimtari nis t’i mveshë atij “veti të njeriut”.
Derisa te tregimi i hershëm Miku im, Xho (1957) flitet për miqësinë e njeriut me kafshën – qenin, ndërsa te tregimi Qetësi deti (1961) për miqësinë e njeriut me një insekt – një cinxër, që në qetësinë e natës këndon këngën e vet të hareshme, këtu kemi rrëfimin për një gjeth. Kafsha, insekti, gjethi i japin shkas narratorit të meditojë për jetën, ëndrrat, qëndresën, dashurinë… Cinxëri bie pre e këngës së vet, ashtu sikurse njeriu i mbërthyer për karrocën e invalidit ka rënë pre e iluzionit të tij për ta ndryshuar botën: “për bukurinë e jetës që e kam kërkuar jo vetëm për vete…”.
Rrëfimi për gjethin në majë të plepit është i rrjedhshëm, i zhdërvjellët, me një ndjeshmëri të hollë për natyrën: erën, shiun, gjethet, stinët, ngjyrërat. Si pothuajse në tërë prozën e Hivzi Sylejmanit edhe këtu rrëfimi realist tradicional gërshetohet me diskursin alegorik-simbolik dhe asociativ-metaforik.
Zgjodhi dhe komentoi: A. Vinca
Një gjeth e zuri për mik. Një gjeth vjeshte. Një gjeth vjeshtak dhe të vonuar. Stina e vjeshtës kishte marrë me hov të madh, me shira e mjegulla, me erëra të ftohta. Mirëpo një gjeth valëvitej ende në maje të lisit të lartë, jo larg shtëpisë së tij, më mirë të thuash në fund të oborrit të tij, aty diku pranë rrugës së asfaltuar. Në atë rend ishin edhe shumë lisa të tjerë, plepa shumëvjeçar të mbjellë kushedi prej cilës dorë të hairit dhe krijuese. Në njërin prej tyre qëndronte një gjeth, mu në maje të lisit, gjeth i vetmuar, por jo i brengosur, jo i pikëlluar. Përkundrazi, në çdo puhi, sado të lehtë qoftë, ai lëvizte gjallërisht, luante njëfarë loje të vetën, duke kthyer herë faqen e herë shpinën kah shikuesi i rastit. Ai në fillim nuk ia vinte veshin gjethit të vetmuar as gjetheve të tjera madje që dita-ditës derdheshin e mbaronin një herë e përgjithmonë poshtë, nën këmbët e kalimtarëve apo në bar të thatë përreth trungut të trashë. Vërtet, ai ndonjëherë ua hidhte kalimthi ndonjë shikim të shkurtër lisave para oborrit, por pa menduar gjë, pa u zhytur në pamjen e tyre vjeshtore. Mirëpo kjo filloi të ndryshonte. Pamja e lisave nisi t’ia tërheqë vëmendjen me ngjyrat e tyre të mrekullueshme, me ngjyrat më se të bukura, tërheqëse sa të duash. I dukej se asnjë ngjyrë ari nuk e ka atë ëmbëlsirë të ngjyrës së verdhë siç e kishin gjethet e plepave kësaj vjeshte. Kështu, duke shijuar bukurinë e ngjyrave, ai tashmë filloi t’i kulloste sytë më shpesh nëpër gjethet e lisave. T’i thithte bukuritë e tyre e të ndiqte ndërrimin e nuancave të tyre në ditët e kësaj vjeshte të këndshme. Gjethet gjithnjë e më shpesh këputeshin e binin për tokë, binin ashtu si e kanë zakon gjethet, dalëngadalë, e duke bërë njëfarë loje në ajër, lojë të fundit dhe të mallëngjyeshme. Mirëpo kjo nuk vërehej në pamjen e përgjithshme të lisave. Ata dukeshin prapë të plotë me gjethe, të paprekur në madhështinë e tyre vjeshtore.
Një ditë fryu një erë e fortë, por nuk mbajti shumë. Fryu disi papritmas, aty diku kah dreka kur s’e kishte zakon në këto anë. Vërtet, nuk mbajti gjatë, por i shkundi lisat si të kishte fryrë ditë e natë. O, sa e preku kjo! Sa ndjenja të pikëllueshme ia ringjalli në shpirt pamja e çoroditur e lisave. Kah majat e tyre, gati të gjithë plepat ishin zhveshur gjysmë për gjysmë. Shumë e shumë gjethe u mungonin tanimë. Rrembat dalloheshin aty këtu dhe të përfytyronin eshtrat e një trupi të sëmurë, apo të dobësuar, së paku. Bukuria e plepave ishte cenuar pra rëndë e pa mëshirë.
Të nesërmen e nja disa ditë të tjera, gjethet nisën të palohen më me hov nën kurorat e plepave. Të palohen njëri mbi tjetrin përreth trungjeve, të palohen tanimë krejtësisht të qetë, pa lëvizje e shushurimë, pa jetë e gëzim. Era gati një javë ditë nuk ua prishi atë rehatinë e fundit. Ndenji diku larg, shumë larg, thuajse e zënë kushedi me çfarë pune. Mirëpo, një ditë prapë ia nisi të vetës. E lirë dhe pa kurrfarë pengesash, iu vërsul çdo gjëje që gjente para vetes, duke çuar pluhur e gjethe në ajër dhe duke bërë një ushëtimë aq të madhe sa që fuste njëfarë shqetësimi në shpirtrat e njerëzve. Mbasi e mrroli edhe qiellin vetë dhe e bëri armik të tokës, ajo, diku kah mbrëmja, u zhduk pa pritur e kujtuar. Mbas vetes la njëfarë heshtjeje të çuditshme, njëfarë qetësie jo fort të këndshme. Por edhe lisat i la pa shumë e shumë gjethe. Plepat gati krejtësisht i zhveshi. Atyre u kishin mbetur vetëm do fletë në pjesën e poshtme. Mirëpo, si për çudi, një gjeth valëvitej mu në maje të njërit prej tyre. Kishte mbetur ky në degëzën më të lartë dhe pa asnjë gjeth tjetër në afërsinë e tij. Ai e shikoi bukur gjatë këtë gjeth. E shikoi duke menduar dhe vrarë mendjen për ta gjetur shpjegimin si ka mundur të përballojë ky gjeth gjithë atë furtunë të sotme, furtunë e cila nuk lë gjë pa e tronditur. Duke e shikuar kështu të vetmuar, gjethi i dukej tani sikur ishte më i madh se të gjitha fletët e tjera, i madh thuajse një pëllëmbë gati. Nisi bile t’ia mveshë edhe do veti të tjera, do veti të veçanta dhe të ngjashme me vetitë e njeriut. Me një fjalë, ky gjeth, ky gjeth i vetmuar në maje të lisit, u bë tanimë aq tërheqës, sa nuk linte pa ia hedhur ndonjë shikim sa herë që dilte në dritare ose në oborr. E ky me këmbëngulje qëndronte atje nën qiell, atje në atë degëzën më të lartë të plepit. Qëndronte krenar dhe plot vetëbesim, thuajse nuk e kishte mendjen ta merrte edhe ai rrugën e gjetheve të tjera, tanimë të shkapërderdhura në të katër anët e botës. Zaten kjo më së shumti e tërhiqte vëmendjen e tij. Bile çuditej si bën të qëllojë ky aq i fortë sa t’i përballojë edhe aso erërash siç ishin ato të fundit. Kështu, dalëngadalë ai një ditë u bë njëfarë simpatizuesi i këtij gjethi. Sa herë që e vështronte, në të, gjithnjë e më shumë, lindnin dofarë ndjenjash të çuditshme. Ndjenja mrekullimi, ndjenja që ta çonin mallin për njeriun që s’u përkulet vështirësive, njeriun e gatshëm për rezistencë ndaj stuhisë së jetës dhe furtunave të saj të ndryshme. Kështu u bë edhe sot kur brenda ditës shumë e shumë herë i drejtoi sytë kah maja e lisit, kah gjethi tanimë i dashur i tij. Kështu u bë edhe nja disa ditë me radhë. E çdo herë kur e shihte gjethin duke u valëvitur atje lart si pëlhura e flamurit, i fortë dhe i vendosur të mbetet aty përkundër çfarëdo kushti, atij i mbushej zemra me gazmend. Madje, madje, në ato çaste e ndjente veten si të lumtur, bile me të vërtetë të lumtur, sepse i vinte buzët në gaz prej njëfarë kënaqësie.
Sot para dite ai filloi ta drejtojë shikimin më shpesh kah maja e lisit. Arsyeja ishte e thjeshtë: në horizontin e largët u shfaqën do re të dendura, të vrenjtura dhe kërcënuese. Po edhe njëfarë ere nisi të frynte. Erë jo e fortë, vërtet, por prapë e rrezikshme për gjethin e tij. Mirëpo ai vetëm valëvitej atje larg, valëvitej gjallërisht dhe dukej sikur s’po ia vinte veshin kurrfarë rreziku që mund t’i kanosej. Diku mbas dite era filloi të egërsohej. Retë kërcënuese dhe të zeza e kapluan tërë qiellin skaj më skaj. Duke e shikuar me një vështrim të gjatë atje diku kah mbrëmja, ai ndjente në vetvete njëfarë shqetësimi për fatin e gjethit të tij. Kur terri u shtua aq sa nuk dalloheshin tanimë as degët e lisit, ai u tërhoq nga dritarja dhe nisi të ecte nëpër dhomë me hapa të ngadalshëm. Më në fund u ul pranë tavolinës dhe filloi të lexonte njëfarë libri në të cilin trajtohej arkitektura e lashtë arabe. E atje jashtë, era zotëronte tanimë sipas qejfit të vet dhe me atë ushëtimën trishtuese të shtinte të mendosh për do gjëra që vetëm atëherë të bien ndër mend. Para se të shkonte në dhomën e fjetjes, ai doli pakëz në ballkon dhe i nguli sytë në hapësirën e errët. E duke u kthyer brenda, iu duk se për gjethin e tij s’ kishte më shpresë në këtë natë të turbullt dhe plot ushëtimë të egër ere.
Kësaj here për një kohë të gjatë nuk e mori gjumi. Kur diku kah mesnata u zgjua, mendja menjëherë i shkoi te gjethi. A thua ende është aty, ku e pashë herën e fundit? – bëri me vetveten duke dëgjuar ulërimën e erës së tërbuar. Jo, jo, s’është e mundur që të jetë më aty. Kjo s’është më erë, por furtunë, shtrëngatë e vërtetë. Edhe nja disa herë i doli gjumi gjatë natës. E tërë kjo natë i kaloi kështu. Diku mu para agut, ai edhe njëherë u zgjua. Stuhia vazhdonte këngën e vet të vrazhdë. Herë-herë lëkundej edhe shtëpia bile. Vrimat e saj dhe plasat fishkëllenin në mënyrë të gjatë njëfarë melodie trishtuese, melodie që të bënte të futesh edhe më thellë në vetvete, të mendosh dhe të kuptosh natyrën në tërë kompleksin e saj. A thua u dorëzua gjethi krenar? – tha me vete posa hodhi një shikim kah lisat e humbur në terrin e natës. Kah lisat që ende nuk shiheshin fare. Paj, është dorëzuar, çka tjetër, bëri me një dhimbje të fshehur. Ku mund të çojë inat ai me një erë kaq të shfrenuar dhe kur çdo gjë në jetë e ka kufirin e vet… Nëpër kokën e tij të përgjumur kaluan edhe nja disa pyetje e mendime kësodore. Duke parë se ende kishte kohë për pak gjumë, ai u mundua të flinte edhe pak, por kot. Tanimë gjethi dhe halli i tij nuk e linin rehat trurin e tij. Më në fund u ngrit. U rregullua në banjo dhe u vendos pranë dritares. Duke qëndruar aty, mundohej herë-herë ta shponte terrin e natës, mirëpo mundi i shkonte huq, sepse errësira ende nuk e lejonte për të parë gjë. E ai pra digjej nga kërshëria për të marrë vesh a ishte gjethi në vendin e vet apo e kishte rrëmbyer furtuna ndoshta dhe çuar kushedi ku e mbas sa kodrave. Dikur iu duk se zbardhi agimi. Iu duk madje se po shihte diçka atje pranë rrugës në fund të oborrit. Pak më vonë me të vërtetë filluan të shfaqeshin siluetat e lisave. Tanimë ai nisi të bënte çmos për të gjetur gjethin në plepin e tij, për të gjetur dhe për të parë a kishte dalë ngadhënjimtar në këtë betejë aspak të barabartë apo… apo ndoshta… Jo, s’mund ta pranonte kollaj disfatën e tij, dorëzimin e gjethit kryeneç. Zemra i dridhej ngapak nga të priturit dhe padurimi. E drita e agut sikur për inat nuk ngutej t’ia plotësonte dëshirën e tij të flaktë. Gdhinte ngadalë, rreze për rreze. Dikur iu duk se s’ishte më gjethi atje, atje në atë degëzën më të lartë të plepit. Për t’u bindur, i nguli sytë edhe njëherë. Iu duk prapë se gjethi nuk ishte më aty. Më në fund i fërkoi sytë dhe provoi edhe njëherë. Eeee-eh! – bëri me njëfarë dhembjeje në zemër kur edhe kësi herë iu duk se era e kishte rrëmbyer gjethin hasharí. Tanimë e kaploi njëfarë mallëngjimi për mikun plot vitalitet, për gjethin e tij me të cilin bëri një muhabet aq intim dhe të çuditshëm. Duke menduar për fatin e tij, ai nuk kishte vërejtur se me agimin, tanimë të plotë, kishte pushuar edhe era vetë. Në hapësirën e ftohtë dhe të vranët, nuk ndihej pra as më e vogla puhi. Ai këtë e vuri re mu atëherë kur doli në ballkon për të shikuar pak panoramën e qytetit mbas një nate të trazuar vjeshtore. E këtu ndodhi çka ndodhi. Sytë e tij panë diçka thuajse të pamundshme. E panë gjethin mu në atë vend ku e zuri nata. Rrinte pezull dhe i qetë në vendin e vet. Rrinte si i lodhur dhe i stërlodhur nga beteja që e bëri gjatë gjithë një nate të hatashme, betejë me erën e pamëshirshme. E ai, duke mos ditur se çka të bënte tjetër, vetëm e hapi gojën dhe i zgurdulloi sytë prej habisë së papërshkrueshme. Fytyra e tij pasqyronte pamjen e një njeriu jo vetëm të çuditshëm, por edhe të gëzuar sa s’bën më. Në atë gjendje shpirtërore ia drejtoi gjethit nja njëqind lëvdata, më të bukurat e më të përzemërtat që i ranë në mend në ato çaste.
Sa e çuditshme i doli kjo punë! Diku kah mesdita ajo ia solli prapë një befasi. Duke ardhur në shtëpi, ai qysh prej së largu ia hodhi një shikim vendit ku duhej të ishte gjethi i tij. Mirëpo, gjethi nuk qëndronte më aty. E moti pra ishte që prej mëngjesit i qetë. As puhi nuk frynte e jo më erë. Vetëm një shi vjeshtor rigonte nga pak, shi që mezi e lagte tokën. Kur iu afrua plepit, shikoi rreth e rrotull trungut ku mendonte ta gjente, por kot. As një fletë bile të vjetër nuk gjeti aty. Shikoi edhe një herë më me kujdes, por prapë asgjë. Më në fund u largua pak dhe i drejtoi sytë kah rrembat e plepit. Ah, qe ku është! – bëri kur e pa mikun e vet. E gjethi ishte mes do degëzash që e kishin ndalur mes veti sikur dëshironin t’i shprehnin mirënjohjen e tyre për shërbimin e palodhshëm që ia kish bërë trungut dhe rrembave të tij.
“Jeta e re” nr. 4-5, 1976.
