Shaban Sinani: Programi Kadare, një dritare mes dy botësh
Libri studimor i Shaban Sinanit Për prozën e Kadaresë shkon përtej një leximi kritik të veprës së Ismail Kadaresë. Ai është, në thelb, një ndërhyrje konceptuale në historinë e letërsisë shqipe. Shfaqet si një përpjekje për të riformuluar marrëdhënien midis letërsisë kombëtare dhe botës, midis kulturës periferike dhe metropoleve kulturore, midis krijimtarisë dhe pushtetit. Ajo që Sinani synon të thotë është se Kadareja nuk është vetëm shkrimtar i madh, por një program kulturor, një model i ri i ekzistencës së letërsisë shqipe në hapësirën universale.
Duke u nisur nga vërejtja e hershme e Eqrem Çabejt se letërsia shqipe është zhvilluar kryesisht si letërsi mërgimtarësh, Sinani e vendos Kadarenë në një vijë ndarëse historike. Për shekuj me radhë, shkrimtarët shqiptarë janë detyruar ta ndërtojnë veprën e tyre jashtë truallit kombëtar, në gjuhë të huaja dhe nën ombrellën e kulturave të mëdha. Sipas Sinanit, Kadareja, përkundrazi, e përmbys këtë prirje. Kadare e shkruan gjithë veprën e tij në Shqipëri. E shkruan në gjuhën shqipe dhe vetëm më pas ajo hyn në qarkullimin botëror përmes përkthimit. Kjo përmbysje është shndërrim paradigme. Sinani sheh këtu lindjen e një letërsie shqipe dhënëse, jo më vetëm marrëse.
Në këtë kuptim, programi Kadare nënkupton dëshminë se kultura shqiptare mund të prodhojë vepra me vlerë universale pa u shpërngulur nga vetvetja. Kadareja nuk e braktis gjuhën, historinë dhe mitologjinë shqiptare për t’u bërë i lexueshëm në botë; përkundrazi, pikërisht përmes tyre ai bëhet i kuptueshëm dhe i domosdoshëm për lexuesin ndërkombëtar. Sinani këmbëngul se ky është çasti kur kompleksi i inferioritetit kulturor shembet: trualli shqiptar nuk është pengesë, por burim frymëzimi.
Një tjetër bosht themelor i librit është analiza e marrëdhënies së Kadaresë me pushtetin në periudhën ideokratike. Sinani e trajton letërsinë edhe si çështje shtetërore, jo për ta politizuar veprën, për të treguar se në shoqëritë totalitare letërsia e personaliteteve bëhet fushë beteje midis lirisë krijuese dhe kontrollit ideologjik. Dokumentet arkivore, “kritika e zyrave”, recensimet e fshehta, debatet në Byronë Politike dhe autokritikat e imponuara tregojnë se konflikti kryesor nuk ishte politik në kuptimin e drejtpërdrejtë, por estetik dhe etik: një talent i madh nuk mund të shprehej brenda kufijve të ngushtë të lirisë zyrtare.
Në këtë prizëm, Kadareja shfaqet si figurë emblematike e Brezit 1968 në Shqipëri, si shkrimtar që, përmes alegorisë, mitit dhe historisë, ndërtoi një diskurs antitotalitar pa e shpallur gjithmonë haptazi. Sinani argumenton se ajo që pushteti e ndiente si kërcënim nuk ishte ndonjë mesazh i drejtpërdrejtë politik, por autonomia estetike e veprës, aftësia e saj për të krijuar kuptime që i shpëtonin kontrollit ideologjik.
Në plan ndërkombëtar, libri i Sinanit tregon se fati i Kadaresë nuk u përcaktua vetëm nga censura vendëse, por edhe nga beteja interpretuese jashtë Shqipërisë. Akuzat e fabrikuara, keqleximet ideologjike, përpjekjet për ta paraqitur si shkrimtar të komprometuar ose si nacionalist të errët, janë pjesë e asaj që Sinani e sheh si një mbikëqyrje ideologjike globale. Megjithatë, pavarësisht këtyre përpjekjeve, vepra e Kadaresë arriti të imponojë vetveten si letërsi e madhe, duke e bërë letërsinë shqipe të denjë për dialog me metropolet kulturore.
Në vazhdim, ajo që Shaban Sinani ka dashur të thotë me Për prozën e Kadaresë është se Kadareja nuk përfaqëson vetëm kulmin e një individualiteti krijues, por dhe momentin kur letërsia shqipe ndryshon status historik. Nga letërsi e mënjanësisë dhe e mërgimit, ajo shndërrohet në letërsi të pranishme, konkurruese e dialoguese në hapësirën botërore. Programi Kadare është, pra, dritarja mes dy botësh: asaj kombëtare dhe asaj universale, ku Shqipëria hyn jo si periferi e heshtur, por si zë me identitet të plotë kulturor.
Duke e çuar më tej këtë lexim, bëhet e qartë se Shaban Sinani nuk synon vetëm të mbrojë apo të lartësojë figurën e Kadaresë përballë keqleximeve ideologjike apo polemikave të brendshme e të jashtme. Qëllimi i tij është më i thellë: të tregojë se me Kadarenë ndryshon vetë logjika e funksionimit të letërsisë shqipe. Ajo nuk matet më me kritere krahinore, morale-politike të ditës apo shërbime ideologjike, por me kapacitetin për të prodhuar kuptim universal.
Në këtë pikë, libri i Sinanit ndërton një koncept të heshtur, por thelbësor: letërsia si institucion simbolik i shtetit kulturor. Në kushtet kur shteti real, ideokratik, e shihte artin si instrument disiplinimi, vepra e Kadaresë krijoi një shtet paralel simbolik, ku historia, miti, gjuha dhe kujtesa kombëtare riorganizoheshin sipas ligjeve të artit. Pikërisht kjo e bëri letërsinë e tij të rrezikshme për pushtetin dhe njëkohësisht të pazëvendësueshme për identitetin kulturor shqiptar. Sinani këtu e lexon Kadarenë jo vetëm si shkrimtar që i mbijetoi censurës, por si autor që e sfidoi vetë konceptin e shtetëzimit të letërsisë, duke e kthyer krijimtarinë në hapësirë autonomie.
Një nga idetë më të forta që përshkon librin është se raporti i Kadaresë me pushtetin nuk mund të gjykohet me skema morale të thjeshta: bashkëpunim apo rezistencë, konformizëm apo disidencë. Sinani argumenton se këto janë kategori të pamjaftueshme për të shpjeguar fatin e një shkrimtari të madh në një shoqëri të kontrolluar. Ajo që ndodhi ishte përplasja e një talenti strukturues me një sistem që kërkonte uniformitet. Konflikti nuk ishte episodik, por i vazhdueshëm, i fshehtë, shpesh i padukshëm për publikun, por i dokumentuar në arkiva, në recensime sekrete, në autokritika që shërbenin si mekanizëm mbijetese.
Në këtë kuptim, Sinani e zhvendos debatin nga pyetja çfarë bëri Kadareja përballë pushtetit te pyetja shumë më e vështirë: çfarë i bëri pushteti një letërsie që nuk i nënshtrohej dot. Përgjigjja është e qartë: një aparat i tërë mbikëqyrjeje, frike dhe manipulimi, që e trajtoi veprën si rrezik potencial, por që, paradoksalisht, e bëri atë edhe më të fortë në planin estetik.
Një dimension tjetër thelbësor i librit është rikthimi te ideja se letërsia shqipe zhvillohet jo si letërsi shkollash apo rrymash, por si letërsi personalitetesh. Duke iu referuar vëzhgimit të Jorgo Bulos, Sinani e vendos Kadarenë në vijimësinë e një tradite ku figurat e mëdha, jo manifestet teorike, janë ato që i japin drejtim kulturës. Kjo e bën programin Kadare jo të riprodhueshëm mekanikisht, por shembullor: ai tregon se afirmimi i një kulture të vogël nuk vjen nga imitimi i modeleve të huaja, por nga krijimi i personaliteteve që e tejkalojnë kontekstin e tyre.
Në fund, Sinani rikthehet te Çabej, por tashmë me një përfundim të rishikuar. Po, letërsia shqipe ka qenë për një kohë të gjatë letërsi mërgimtarësh, e kushtëzuar nga historia, nga mungesa e institucioneve dhe nga presioni politik. Por Kadareja dëshmoi se kjo nuk është fat biologjik apo etnopsikologjik. Është rrethanë historike. Dhe rrethanat mund të përmbysen nga një vepër e madhe.
Prandaj, libri Për prozën e Kadaresë është më shumë se një studim letrar. Mbetet a priori një tekst i rëndësishëm i vetëdijes kulturore shqiptare. Ai i fton studiuesit, shkrimtarët dhe lexuesit, të dalin nga skemat e ngushta gjykuese dhe të shohin shkrimtarin si fenomen që ndryshoi raportin e Shqipërisë me botën. Në këtë dritë, programi Kadare nuk është vetëm historia e një shkrimtari, por prova se një kulturë e vogël, kur arrin kulmin e saj estetik, mund të hyjë në qytetërimin botëror jo si imitim, por si bashkëbiseduese e barabartë.
Në një lexim edhe më të thelluar, Sinani e shtrin programin Kadare përtej kufijve të kritikës letrare dhe e shndërron atë në një kategori hermeneutike, pra në një mënyrë për të kuptuar jo vetëm veprën e Kadaresë, por edhe fatin e kulturës shqiptare në shekullin XX dhe në fillimshekullin XXI. Kadareja, sipas këtij këndvështrimi, nuk është thjesht subjekt analize; ai bëhet instrument matës i pjekurisë së shoqërisë shqiptare për të përballuar mendimin e lirë, kompleksitetin estetik dhe ambiguitetin moral.
Sinani vëren se polemikat e pafundme rreth Kadaresë, nga akuzat për konformizëm deri te mitizimi i pakushtëzuar, tregojnë më shumë për shoqërinë që i prodhon këto debate sesa për vetë shkrimtarin. Në këtë pikë, libri merr edhe një funksion kritik ndaj kulturës publike shqiptare: paaftësia për ta lexuar letërsinë jashtë skemave ideologjike është një trashëgimi e drejtpërdrejtë e mendësisë totalitare. Programi Kadare kërkon, në mënyrë implicite, një lexues të ri shqiptar, të aftë të pranojë kontradiktat dhe tensionet, pa i shndërruar ato në gjyqe morale të shpejta.
Një tjetër shtresë e rëndësishme e analizës së Sinanit lidhet me raportin midis mitit dhe historisë në prozën e Kadaresë. Sinani argumenton se Kadareja e përdor historinë jo si arkiv faktesh, por si hapësirë simbolike ku shqyrtohen mekanizmat e pushtetit, frika kolektive dhe ciklet e dhunës. Ky përdorim i historisë e bën veprën e tij të lexueshme njëkohësisht si narrativë kombëtare dhe si reflektim universal mbi fatin njerëzor. Në këtë mënyrë, letërsia shqipe kalon nga funksioni dëshmues në funksion interpretuese të historisë.
Këtu Sinani thekson një ide kyçe, universalia nuk arrihet duke braktisur lokalitetin, por duke e çuar atë deri në fund. Kadareja nuk i zbut mitet shqiptare për t’i bërë të pranueshme për botën; ai i thellon, i errëson, i problematizon. Pikërisht kjo e bën veprën e tij të krahasueshme me traditën e madhe evropiane, nga Kafka te Borges, nga Orwell te Camus, pa u shkrirë kurrë në imitimin e tyre.
Në këtë kuadër, Sinani flet edhe për përkthimin si akt kulturor, jo thjesht teknik. Përkthimi i Kadaresë në gjuhë të mëdha evropiane nuk është vetëm transferim teksti, por përkthim i një përvoje historike dhe ekzistenciale. Kjo është arsyeja pse vepra e tij, edhe kur lexohet jashtë kontekstit shqiptar, ruan një tension të brendshëm që e bën të dallueshme. Për Sinanin, suksesi ndërkombëtar i Kadaresë nuk është rastësi, por pasojë e faktit se ai përfaqëson një përvojë kufitare, atë të një kulture të vogël nën presion të madh historik.
Duke iu kthyer dimensionit etik, Sinani nuk e idealizon figurën e shkrimtarit. Përkundrazi, ai e sheh Kadarenë si figurë tragjike moderne, të detyruar të manovrojë midis mbijetesës personale dhe besnikërisë ndaj artit. Kjo tragjicitet nuk e zvogëlon veprën; përkundrazi, ia shton densitetin moral. Programi Kadare nuk është program heroizmi politik, por program përgjegjësie estetike, ku shkrimtari i qëndron besnik së vërtetës artistike edhe kur kjo e vërtetë nuk mund të thuhet drejtpërdrejt.
Në këtë mënyrë, libri i Sinanit përfundon duke e vendosur Kadarenë në një hapësirë që tejkalon biografinë dhe konjukturën. Ai bëhet pikë referimi për të kuptuar se si letërsia mund të funksionojë si kujtesë, si rezistencë simbolike dhe si urë komunikimi me botën. Programi Kadare është, në fund të fundit, një thirrje për ta marrë seriozisht letërsinë si formë të lartë të mendimit dhe për ta lexuar Kadarenë jo si monument të ngrirë, por si sfidë të vazhdueshme intelektuale për kulturën shqiptare.
Në kapitujt përmbyllës të këtij vizioni kritik, ajo që Sinani e bën gjithnjë e më të qartë është se programi Kadare nuk mbyllet me veprën e Kadaresë, por hap një detyrim kulturor për pasardhësit. Ai nuk është model për t’u kopjuar stilistikisht, por standard për t’u përballur. Në këtë kuptim, Kadareja shërben si masë krahasimi: çdo shkrimtar, kritik apo studiues i mëvonshëm, dashur pa dashur, matet me nivelin e kompleksitetit, autonomisë estetike dhe përgjegjësisë intelektuale që ai vendosi.
Sinani vëren se një nga rreziqet më të mëdha pas rënies së totalitarizmit është banalizimi i lirisë. Në mungesë të censurës së drejtpërdrejtë, letërsia rrezikon të humbasë densitetin e saj etik dhe simbolik, duke u shndërruar në narrativë të shpejtë, dëshmitare ose thjesht konsumiste. Në këtë kontekst, rikthimi te Kadareja nuk është nostalgji, por akt kritik: një kujtesë se liria artistike nuk është vetëm e drejtë, por edhe barrë.
Një nga momentet më të mprehta të librit është reflektimi mbi mënyrën se si shoqëria shqiptare e ka trajtuar Kadarenë pas viteve 1990. Sinani vëren se nga kontrolli ideologjik u kalua shpesh në një gjyq publik emocional, ku vepra u lexua përmes biografisë dhe jo anasjelltas. Kjo, sipas tij, është shenjë e mungesës së një kulture të konsoliduar të kritikës letrare, e cila di të ndajë tekstin nga miti, pa e shkatërruar as njërin, as tjetrin. Programi Kadare kërkon pikërisht këtë maturi: aftësinë për të lexuar një autor të madh pa e absolutizuar dhe pa e relativizuar deri në zbrazëti.
Në një plan më të gjerë, Sinani e lidh fatin e Kadaresë me fatin e vetë Shqipërisë në Evropë. Kadareja, sipas tij, është një nga rastet e rralla kur një kulturë e vogël arrin të artikulojë përvojën e saj në një gjuhë që kuptohet nga qytetërimi evropian pa përkthyes ideologjik. Prandaj, pranimi ose refuzimi i Kadaresë në diskursin publik shqiptar bëhet tregues i gatishmërisë sonë për t’u ballafaquar me Evropën jo si nxënës të përjetshëm, por si partnerë kulturorë.
Në këtë pikë, libri merr një dimension pothuajse programatik për politikat kulturore. Sinani nënkupton se pa mbështetjen e një kritike serioze, pa arkiva të hapura dhe pa institucione që e trajtojnë letërsinë si pasuri strategjike, programi Kadare rrezikon të mbetet thjesht referencë simbolike. Kadareja, në këtë kuptim, nuk është fundi i rrugës, por prova se çfarë mund të arrihet kur talenti individual, gjuha dhe historia kombëtare hyjnë në një marrëdhënie krijuese.
Në përmbyllje, Sinani e lë lexuesin me një ide thelbësore: vepra e Kadaresë nuk ka nevojë për mbrojtje apologjetike, por për lexim të përgjegjshëm. Programi Kadare është një ftesë për ta çliruar leximin nga komplekset, nga hakmarrjet ideologjike dhe nga adhurimi i verbër. Vetëm në këtë mënyrë, letërsia shqipe mund të vazhdojë dialogun e nisur nga Kadareja me botën dhe me vetveten. Kështu, libri Për prozën e Kadaresë i Shaban Sinanit shfaqet edhe si një manifest i heshtur i pjekurisë kulturore, një dëshmi se letërsia shqiptare, kur lexohet me seriozitet dhe thellësi, është në gjendje të prodhojë mendim, jo vetëm emocion, kuptim, jo vetëm narrativë, dhe universale, pa humbur rrënjët e saj.
