Gazeta “Drita” më 5 shkurt 2006, në krye të faqes së parë me titullin “Lamtumirë, Vath!”, botoi shkrimin e Myftar Gjanës, që vijon edhe në faqen e katërt. Në këtë faqe janë 2 foto: njëra ku Vath Koreshi është i ri në moshë dhe një tjetër foto e madhe e tij, si dhe jeta e shkrimtarit dhe veprat në prozë, skenarët e më shumë se 20 filmave artistikë, si “Gjeneral gramafoni”, “Liri a vdekje”, “Balada e Kurbinit” etj. E gjithë kjo faqe është përgatitur nga shkrimtari Myftar Gjana, tashmë i ndjerë.
Në faqen e pestë zë vend tregimi “Kur zunë shirat e vjeshtës”, që vijon në faqen e gjashtë dhe tri foto: Vathi me familjen dhe me bashkëshorten. Myftar Gjana mes të tjerash shkruan: “Dje, më datë 3 Shkurt 2006, vdiq nga një sëmundje e rëndë në Itali, shkrimtari Vath Koreshi, duke lënë në pikëllim jo vetëm familjen dhe të afërmit e tij, por edhe miqtë e tij shkrimtarë dhe lexuesit e shumtë… Vathi, me veprën e tij letrare ishte dhe do të mbetet një autor përherë i lexueshëm dhe i referueshëm i prozës shqipe. Lëvroi me sukses tregimin dhe romanin që në fillim të krijimtarisë së tij… Tek proza e Vathit, si para ashtu edhe pas rënies së diktaturës, mungon çuditërisht heroi pozitiv i tipit grotesk, mungon buja dhe lajmet e gazetave, porse gjendet me shumë ndjenjë dhe mençuri njeriu i të gjitha kohërave, vajzë apo grua, fëmijë apo i moshuar, i ri apo plak… Një cilësi tjetër e shkrimtarit Vath Koreshi është pangjashmëria stilistike e tij në krahasim edhe me bashkëkohësit, edhe me paraardhësit e vet. Mund të them se përfaqëson një stil mozaik, të veçantë, që shtrihet me copërat e tij gjuhësore që nga Gjon Buzuku dhe Bogdani e deri tek prozatori modern…”.
Vath Koreshi lindi në vitin 1936 në Lushnje. Pasi mbaroi Politeknikumin e Tiranës, punon disa vite në ekspeditat gjeologjike në Kukës dhe Tropojë. Kreu në Universitetin e Tiranës degën e gjuhës dhe letërsisë shqipe. Më pas punoi si gazetar te “Zëri i Rinisë”, ku përgatiste në çdo 2 javë, disa faqe, ku botonin poetë dhe prozatorë të rinj. Do të shtoja se falë dashamirësisë dhe përkrahjes së Vath Koreshit, shumë prej tyre, u bënë më pas të njohur. Edhe në gazetën “Drita”, si redaktor, ai dha të njëjtën ndihmesë. Për ata që e kanë njohur nga afër, e dinë shumë mirë dimensionin e ri, që e mori krijimtaria e tij, kur punoi si skenarist në kinostudion “Shqipëria e re”. Do të nënvizoja edhe kontributin e tij, fillimisht në Komitetin e Drejtorisë së Arteve dhe më pas, në vitet 1991-1992, si Ministër i Kulturës. Në këto detyra të rëndësishme Vath Koreshi nuk ishte një nëpunës, administrator, drejtues i rëndomtë apo burokrat. Ai ishte vizionar dhe falë kulturës, shpirtit krijues, ndikoi në zhvillimin e arteve dhe institucioneve kulturore-artistike, duke thyer ose shmangur kornizat ideologjike të kohës. Të njëjtën gjë do të thosha edhe për zgjedhjen e tij si deputet në Parlamentin Shqiptar, qduke i bërë nder këtij institucioni, si shkrimtar, skenarist dhe personalitet i kulturës shqiptare.
Rikthim në kohë
Ti përpiqesh të rikthesh kohën pas dhe të risjellësh muajin, stinën apo vitin, kur e ke takuar për herë të parë Vath Koreshin. Ke qenë i ri atëherë, kur ke lexuar tregimet e tij apo më pas edhe “Dy të shtunat e Suzanës”, “Mars”, “Mali mbi kënetë”, apo ke parë në kinemanë e qytetit të vogël të Rrogozhinës filmin artistik “Rrugë të bardha”, me skenar të Vathit dhe regji të Viktor Gjikës.
Ti ngjit shkallët, ku është redaksia e gazetës “Zëri i Rinisë” dhe përpara vështron një korridor shumë të gjatë, në të dy anët e të cilit janë zyrat me dyer të larta, shumë të larta. Troket diku dhe pyet se ku është Vath Koreshi. Dikush të pyet për emrin dhe pastaj shton se është në zyrën ngjitur. Troket në derën e zyrës ngjitur. Troket disa herë dhe një burrë i gjatë hap derën e të fton brenda. Pastaj ti i zgjat ca fletë fletoreje dhe i thua se është tregim. Ai e lexon, ndërsa ti ngrihesh në këmbë, duke pritur mendimet e tij. Ai të thotë të ulesh dhe pasi të vështron me vëmendje, pyet se nga je dhe nëse ke shkruar tregime të tjera apo ke botuar në ndonjë gazetë tjetër. Kam botuar te “Studenti”, thua ti. Jam nga Rrogozhina. Atje kam mbaruar shkollën e mesme dhe jam në vitin e fundit në degën gjuhë-letërsi. Ai të vështron prapë me vëmendje dhe thotë: “Jam i bindur që nuk je me origjinë nga Rrogozhina”. Ti thua se prindërit janë me origjinë nga Çamëria. Nga Çamëria? Vërtetë je nga Çamëria? Ai çohet në këmbë dhe të përqafon… Ti ndjen ngrohtësinë e njeriut dhe shkrimtarit Vath Koreshi. Ndjen thjeshtësinë dhe mirësinë e tij. Dhe befas emocionet të kanë ikur. Edhe ndrojtja. Ai të përcjell deri në fund të korridorit e të thotë se tregimin do ta botojë në faqen letrare të gazetës “Zëri i Rinisë”.
Intermexo: Një rrëfim i vitit 1995.
Kam qenë 7-8 vjeç atëherë dhe oborrin e madh të shtëpive tona, ku banonim ne dhe tri familjet e vëllezërve të babait, e mbushën shumë njerëz. Ishin çamë, popull muhaxhir i përzënë nga trojet e veta. Ne kishim një palë konakë të vjetër dhe ua liruam të futeshin brenda. Ishin babë Duroja, Rexhepi, Tefiku, Gjylja e Nazua dhe shumë nuse të tjera, djem e vajza, fëmijë. Burrat me ato qeleshe të gjata dhe të pastra si letra e cigares, gratë me çitjane të mëndafshta. Erdhi një gjuhë e re në veshët tanë, erdhën fytyra të reja dhe drama e tyre e madhe. U mbushëm me emra, që se si kanë mbetur të veçantë në kujtesën time, me fytyra që dalloheshin aq qartë në Lushnjen e vogël të atyre viteve: Meleqi, Manoja, Habibi, Gjyzeli, Medushi, Mehmeti, Islami, Mitati e dhjetëra të tjerë. Veç kësaj më kujtohet një familje çame në Tiranë, e Rexhep Matrakut me të shoqen e tij, Nazon aq të mirë. Më 1951 kisha ardhur në shkollën e mesme Politeknikumi “7 Nëntori” dhe më ka mbajtur ajo familje për pesë-gjashtë muaj. U bëra si pjesëtar i asaj familjeje, që pasi kishte ikur nga Lushnja, ku kishte qenë me qira në shtëpitë tona, banonte në një dhomë të një shtëpie tiranase, të Radheshëve.
Viti 1975. Nëntor.
Mbaj mend që ishte dhjetëditëshi i fundit i vjeshtës së tretë. U nisa në trenin e parë nga Rrogozhina për në Tiranë. Dita ishte me diell, një diell me dritë të fortë. Kavaja, Golemi, Durrësi, Sukthi, Tirana… Zbrita nga vagoni i pasagjerëve dhe nxitova mes dhjetëra njerëzve, duke ngjitur shkallët e stacionit hekurudhor, për të dalë në bulevard. Sheshi “Skënderbej” i mbushur me dritë fundvjeshte. Rruga e Kavajës dhe më pas te godina e bukur e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Pyes nëse është në zyrë Vath Koreshi. Lart e ke, më thotë nga një kabinë e vogël, në hyrje një mesoburrë. Ngjis shkallët. Është i njëjti emocion si i gati 5 viteve më parë, kur e takoja për herë të parë Vathin. Ç’është kjo ndjenjë ndroje a emocioni që nuk po ndahet, thashë me vete, teksa trokita në redaksinë e prozës. Dëgjova zërin e Vathit, që më ftonte të hyja. Më përqafoi dhe më tha të ulesha në një kolltuk dysh, ndërsa ai u ul në një karrige përballë. Më tha se kishte takuar Moikomin në Durrës, se e kishte pyetur për mua, se… Kam sjellë një tregim, thashë. Është pak i gjatë, shtova duke i zgjatur fletët e fletores, ku kisha shkruar tregimin. Do ta lexoj menjëherë, tha ai. Zbrit poshtë dhe ulu e te klubi. Zbrita me nxitim shkallët dhe dola në oborrin e godinës së Lidhjes. Kangjellat prej hekuri. Një dru mimoze. Prapë ndroja për t’u ulur në një nga tavolinat e klubit të Lidhjes, ku rrinin shkrimtarë, piktorë, kompozitorë, gazetarë të “Dritës” apo “Nëntorit”… Pashë orën. Po afrohej mesdita. Përse po vonohej Vathi? Ndoshta nuk e kishte pëlqyer tregimin tim. Ndoshta… Enver, eja të ulemi brenda. Zëri i tij ishte i njëjtë: i ngrohtë dhe shumë njerëzor… Përballë tij prapë u skuqa, si vite më parë te “Zëri i Rinisë”. E ke shkruar bukur, tha Vathi duke më vështruar me sytë e mëdhenj. Është një temë e veçantë. Vetëm se fundi është shumë tragjik, shtoi. Shpërthimi i minës dhe trupi i copëtuar i personazhit kryesor… Shumë i dhimbshëm. Shihe edhe një herë fundin e tregimit dhe ma sill me postë. Ma sill sa më shpejt, tha teksa u ndamë.
Tregimi “Çminimi” u botua në gazetën “Drita” të dielën e 7 dhjetorit 1975. Ishte tregimi i parë që botoja në këtë gazetë, që u vlerësua me çmimin e tretë. Ishin çmimet e para vjetore që jepeshin nga kjo gazetë për tregimin, poemën, ciklin me poezi apo kritikën letrare.
Ceremonia u zhvillua në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve dhe në mbrëmje fituesit e këtyre çmimeve, i çuan në malin e “Dajtit”. Këtu njoha Bashkim Shehun, më i riu prozator, tregimi i të cilit ishte vlerësuar me çmim inkurajues. Falë Vath Koreshit, në të njëjtën gazetë, u botua tregimi “Dimri i fundit i 44-ës”, “Porta e madhe” etj. Ishte ai, si dhe Moikomi, që më nxitën t’i përmblidhja tregimet në një libër e t’i dërgoja në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”. Në një nga letrat që Moikomi më ka dërguar, mos gaboj kur isha në Rrogozhinë, më shkruante se Vathi ishte interesuar te Sami Çabej, shef i prozës së shkurtër, për vonesën e botimit të librit tim të parë, për përgjigjet negative dhe vërejtjet për shumë nga tregimet, si të copëzuara, me një kompozicion jo linear etj. etj. I jam mirënjohës shkrimtarit dhe fisnikut Vath Koreshi, që jo vetëm më ka ndihmuar në rrugën e vështirë të letërsisë, por edhe inkurajuar, atëherë kur i mërzitur nga përgjigjet negative që më vinin në shkrim, nuk doja të shkruaja më.
Shtojcë: Bashkë me Vath Koreshin në disa institucione.
Mesgusht i vitit 1983. Nisa punën në Kinostudion “Shqipëri e re”, në redaksinë e filmit artistik, si skenarist, në të njëjtën ditë me Ndoc Paplekën, tashmë një nga poetët dhe studiuesit më të mirë të kulturës shqiptare. Shefi i redaksisë ishte Abdurrahim Myftiu, një njeri i mrekullueshëm, njohës i mirë i gjuhës bullgare dhe angleze, studiues dhe kritik letrar, por edhe përkthyes. Vathi ka vite që punon në këtë institucion të filmit shqiptar. Në takimet me të ose duke pirë kafe në një lokal të vogël të kinostudios, më flet për gjuhën e filmit, se skenari është ndryshe nga drama që vihet në skenën e teatrit, se imazhi dhe fjala në skenar… Këtë përvojë të gjatë të tij, ai na e dha gjatë leksioneve për skenarin, në kursin njëvjeçar që bëmë në Institutin e Lartë të Arteve, ku pata fatin të kishim edhe lektorë të tjerë si Gëzim Erebarën, Dhimitër Anagnostin etj. Ishte një kurs i plotë me lëndë të veçanta, si për teorinë e skenarit, teorinë e filmit dhe përbërësit e tij, skenarin regjisorial, filmin vizatimor, filmin dokumentar, historinë e kinematografisë botërore, historinë e kinematografisë shqiptare…
Dhe vite më pas, mos gaboj në vitin 1987, emërohem në Komitetin e Kulturës dhe Arteve, kryetar ose më saktë ministër ishte prof. Alfred Uçi. Isha me fat që të punoja në këtë dikaster, si Drejtor i Drejtorisë së Kulturës bashkë me Vath Koreshin, që ishte Drejtor i Drejtorisë së Arteve dhe me disa emra të tjerë, si aktorin Minella Borova, piktorin Fatmir Miziri, skenaristen Angjelina Xhara, muzikologun Ermir Dizdari etj. Po shtoj edhe një fakt tjetër: në vitin 1991-1992, Vath Koreshi ishte ministër i kulturës. Në ato vite, ky dikaster u vendos në katin e tretë të ish godinës së Komitetit Qendror, ku dikur ishte redaksia e gazetës “Zëri i Rinisë”. Ç’të shkruaj për Vathin si ministër i Kulturës? Thonë se karrigia, ajo e zyrtarit të lartë, e ndryshon karakterin e njeriut. Kam punuar me disa ministra kulture, si prof. Alfred Uçi, në dukje hijerëndë, por në marrëdhënie me ne ose të tjerë, profesor Uçi ishte shumë komunikues. Më pas me Moikom Zeqon, që e kisha mik, Preç Zogajn, poet i njohur dhe disa muaj me regjisorin e mirënjohur Dhimitër Anagnostin, që i rrinte ngushtë kostumi i ministrit. Nuk do të harroj kurrë Teodor Laçon si ministër kulture, atmosferën e punës që ai solli në atë ministri, por veçmas tolerancën, mirësjelljen, kulturën e drejtimit. Nuk do të lë pa përmendur as Arta Daden, që më pas u zëvendësua nga Edi Rama. Po Vath Koreshi? Ai si ministër kulture ishte jashtë çdo skeme zyrtari. Në zyrën e tij vinin punonjës kulture nga i gjithë vendi, shkrimtarë, piktorë, kompozitorë, regjisorë të filmit dhe teatrit, aktorë… Mbaj mend që një ditë më thirri në zyrën e tij e më tha të ulesha. Pastaj u ul pranë meje. Para dhjetë minutash më erdhi në zyrë një shoku im i fëminisë. Jemi moshatarë, tha. Dhe qeshi. Ai hyri në zyrë dhe qëndroi ja këtu, në mes të saj. I thashë të afrohej, por ai qëndronte si i ngrirë. I fola me emër, siç i flisja kur ishim fëmijë apo të rinj… Po ai vazhdonte të qëndronte ja këtu, në mes të zyrës. Atëherë u ngrita, u afrova pranë tij dhe kur më zgjati dorën, e dini se ç’i bëra? I vura stërkëmbës dhe ai u rrëzua në mes të zyrës së ministrit. Atëherë i dhashë dorën, u ngrit në këmbë dhe pasi e përqafova i thashë: “O budalla! Jam Vathi. Vathi jam. Jo ministër Vathi, por Vathi, shoku jot i fëminisë dhe i rinisë”.
Rëfim për Laver Bariun
Mund të ketë qënë viti 2001, kur teksa po pinim kafe në një lokal pranë Muzeut Kombëtar, unë thashë se filmi “Gjeneral Gramafoni” është nga filmat më të bukur shqiptarë dhe jo vetëm. Pastaj shtova: “ Po i thashë. Jam i bindur, se ka qënë ideja jote që pjesë e këtij filmi të ishte edhe vallja e Osman Takës, kërcyer nga Taip Madani. Vathi më pyeti nëse e njihja. Po, i thashë. E kam takuar disa herë në Tiranë dhe Sarandë. Pastaj Vathi më tha, se sa herë e shihte Vallen e Osman Takës magjepsej nga mënyra sesi e kërcente Taip Madani.
Do tregoj diçka tjetër, meqë përmende filmin “Gjeneral Gramafoni”. Dhe nisi, të më tregoi siç dinte ai të fliste: “Para vitit 1990 isha në Athinë, si drejtues i një ansambli artistik. Shfaqja u dha në një nga sallat më të bukura të kryeqytetit grek. Ishte një publik i zgjedhur, i elitës athinjote. Unë isha në rreshtin e parë dhe të them të drejtën kisha emocione, sesi do pritej ky koncert. Aty nga mesi i koncertit del në skenë Laver Bariu me grupin e tij. Laveri u përkul për të përshëndetur publikun. Për disa sekonda i hodhi një vështrim të shpejtë sallës. Dhe pastaj ja nisi t’i bjerë klarinetës. Salla nuk pipëtinte. Laver Bariu e mbaroi interpretimin e parë dhe befas të gjithë u ngritën në këmbë, duke e duartrokitur gjatë dhe më pas ndodhi një mrekulli tjetër. Laveri nisi të interpretojë edhe melodinë e njohur edhe tek filmi “Gjeneral Gramafoni”. Ishte një interpretim përtej mrekullisë. Ktheva kokën dhe pashë një zonjë të moshuar dhe pranë saj një zotëri që po lotonin. Të tjerë u ngritën prapë në këmbë, për ta dëgjuar prapë këtë mrekulli. Në hollin e këtij teatri befas më afrohet një zotëri i gjatë. Elegant, që mbante një bastun. Më dha dorën dhe pasi më uroi në gjuhën greke, tha se donte të takonte mjeshtrin e madh të klarinetës. Laveri erdhi pas disa minutash dhe i bëra me shenjë të afrohej pranë nesh. Përballë Laver Bariut zotëria i gjatë dhe elegant, mori qëndrim gatitu dhe nderoi si ushtarak. Unë shtanga. Edhe Laveri gjithashtu. Zotëria pastaj i dha dorën dhe e përqafoi Laverin dhe iu drejtua përkthyesit tonë: “Përktheji në shqip fjaët që do të them. Kam qënë ushtarak dhe tani jam në pension. Nëse do të isha akoma në karrierë dhe ndoshta në ndonjë betejë, e di ç’do të bëja? Do t’i thoja Laberit, më falni, më falni Laverit, t’i binte klarinetës, për të frymëzuar ushtarët e mi në betejë”. Pastaj Vathi, rrufisi kafenë dhe heshti. Heshti gjatë. Dukej sikur nuk ishte në Tiranë, por në Luginën e Vjosës, në Përmet, ku erërat sikur kanë shumë nga meloditë e pavdekshme të Laver Bariut.
Në vend të mbylljes
Ky ishte Vath Koreshi. Fisniku dhe njerëzori Vath Koreshi, që prej 3 Shkurtit 2006 është larguar nga kjo jetë. Mbaj mend që para dy a tre vitesh, një të dielë maji, që në mëngjes herët, mora rrugën për te varrezat e Sharrës. Binte një shi i lehtë kur hyra në varreza… Pastaj shiu pushoi. Gurët e varreve, mermeri i tyre, dukeshin si të dala nga një natë e gjatë me shi. Feim Ibrahimi, Ylli Xhaferri pranë djalit të tij, Ferdit që vdiq aksidentalisht në moshën 33 vjeçare. Kujtim Gjonaj. Jo shumë larg tij djali i Visar Zhitit. Pak më lart, në të majtë Moikom Zeqo. Shkoj në vendprehjen e Fatmir Haxhiut. Fotografia e tij. Pranë edhe ajo e bashkëshortes Farziletit. Një rreze dielli bije mbi mermerin e kuqërremtë, të qullur nga shiu i imët që ka rënë në të gdhirë…
Kërkoj vendprehjen e Vath Koreshit. E mbaj mend parcelën dhe vendin ku ai u varros. Jo larg rrugës, që ndanë parcelat. Futem brenda parcelës. Emra. Foto. Vargje. Dedikime. Nuk po e gjej Vathin. Pyes një punonjës të varrezave. Ai më thotë të pyes në hyrje të Sharrës. Atje i kanë emrat dhe vendin e varrit.
Por sot është e diel dhe zyra e informacionit është e mbyllur. Largohem dhe herë-herë kthej kokën pas. Më duket sikur dëgjoj zërin e Vath Koreshit. Zërin e tij të ngrohtë, zërin e mirësisë. E përsëris: zërin e mirësisë, ku bëhen bashkë zërat e njeriut, njeriut fisnik dhe shkrimtarit të paharruar Vath Koreshi.
Tiranë, më 3 shkurt 2026.
