Një performancë e trishtë
Në vend të një homazhi
Serenata nostalgjike e kujtimeve, me intensitetin e vibratos së saj emocional, më riktheu në dialog me kohë të largëta, duke u ankoruar në të tashmen. Kur në ato kujtime ndriçojnë figura modelesh që kanë lënë gjurmë në jetën tënde, nuk mund t’i lësh në hijen e harresës.
Një pasdite dimri të vitit 1966, gjatë shëtitjes së zakonshme me miqtë, im atë dëgjoi për një pedagog të ri nga Shkodra, i cili nuk po gjente një dhomë për të jetuar dhe ishte detyruar të qëndronte prej javësh në hotel “Sazani”. Prejardhja aristokrate dhe “njollat” në biografi ia mohonin atë të drejtë elementare. Heshtja e kolegëve ndaj këtij fakti fliste më shumë se çdo fjalë.
Im atë, pasi thithi cigaren deri në fund, kujtoi vështirësitë e veta kur u transferua nga Gjirokastra në Vlorë pas përfundimit të Normales së Elbasanit. E theu heshtjen dhe shprehu dëshirën ta hapte derën e shtëpisë për djaloshin e ri.
Kështu pedagogu Gjergj Kacarosi – Gjushi për shkodranët – një djalosh i gjatë, elegant, bjond me sy gri të thellë, u bë pjesëtar dinjitoz i familjes sonë.
Ai ishte tip i veçantë: flegmatik, i rezervuar, me edukatë e kulturë të admirueshme, i hijeshuar nga një mirësjellje fisnike. Por qysh në fillim të karrierës u përball me sfida tinzare të fatit.
Nëna ime nuk linte ditë pa i çuar në dhomë një pjatë gjellë apo fruta. Në mbrëmjet e ftohta të dimrit, pasi kthehej nga gjimnazi i natës ku jepte matematikë dhe fizikë, ajo e priste në kuzhinë me një pjatë supë të ngrohtë, që ai e pëlqente shumë.
Kur kisha ndonjë problem të vështirë në matematikë, ai luante me lapsin në dorë, mendonte pak dhe më jepte menjëherë rezultatin. Kishte një intuitë të rrallë.
Radioja e tij e vogël rrinte gjithmonë në frekuencat e muzikës klasike. Në shpirtin e tij bashkëjetonin talenti matematikor dhe pasioni për muzikën. Për të shuar kureshtjen time, më tregonte një foto të Ajnshtajnit mbi komodinë:
“Imagjinata dhe intuita janë më të rëndësishme se dija,” – citonte ai. – “Dhe mos harro: Ajnshtajni ishte violinist.”
Ai e shihte shkencën dhe artin si dy anë të së njëjtës thellësi shpirtërore.
Një figurë në mes të dy botëve
Mbrëmjen e Krishtlindjeve të vitit 1967 e festuam pa zhurmë. Gjergji do të nisej për në Shkodër për Vitin e Ri dhe e ftuam për darkë. Atmosfera ishte e qetë. Biseda kaloi nga kujtimet e babait për Normalen e Elbasanit te formimi pedagogjik dhe te ndikimi i Johann Friedrich Herbart-it, mbi doktrinën moderne të edukimit.
Gjergji dëgjonte me vëmendje. Pastaj, me një zë të matur, foli për të atin, Spiridhon Kacarosin, intelektual me poste të rëndësishme, i persekutuar dhe i internuar. Fjalët i artikuloi pa dramatizim, por me një dridhje të lehtë që tradhtonte barrën e kujtesës.
Më pas mori violinën e motrës sime dhe interpretoi një fragment nga “Moonlight Sonata” e Beethoven-it, pa partiturë. Ishte një interpretim i përmbajtur, teknikisht i pastër, pa teatralitet. Muzika tek ai nuk ishte demonstrim, por mënyrë të menduari.
Atë mbrëmje shprehu një dëshirë konkrete: të futej në orkestrën e estradës, pa hequr dorë nga mësimdhënia. Jo për ambicie artistike, por për arsye praktike. Nëna e tij nuk kishte pension; motra studionte. Barra financiare i takonte atij.
Babai i premtoi se do të fliste me drejtuesit përkatës. Çështja e qirasë u mbyll pa shumë fjalë: ai ishte pjesë e familjes sonë.
Pak kohë më pas, ëndrra e tij u realizua. Në premierën e estradës “Maska dhe Fytyra”, Gjergji u prezantua si saksofonist tenor. Ishte i veshur me xhaketë të bardhë dhe papijon ngjyrë vishnje. Soloja e tij ishte e disiplinuar, me frazim të qartë dhe një ton që nuk kërkonte duartrokitje, por dëgjim.
Matematika dhe muzika
Shtëpia jonë u kthye në një hapësirë dialogu kulturor. Motra me violinën, Gjergji me saksofonin; unë me pyetjet e mia të pafundme. Ai fliste për lidhjen midis matematikës dhe muzikës si për një strukturë të përbashkët: tempoja, proporcioni, ritmi, simetria.
“Muzika është një sekuencë tonesh; matematika një sekuencë formulash”, thoshte. Nuk ishte metaforë romantike, por bindje strukturore.
Idhulli i tij ishte John Coltrane. E admironte për kërkimin formal, për atë që e quante “gjeometri muzikore”. Krahas tij qëndronte Fausto Papetti, më melodik, më sentimental. Gjergji lëvizte mes këtyre dy poleve: rigorozitetit dhe lirizmit.
Në repertorin e tij përfshiheshin “Bolero” e Ravel-it, “Rapsodie” e Debussy-së, pjesë nga Bizet. I interpretonte pa partiturë. Kujtesa muzikore tek ai ishte formë përqendrimi, jo spektakël.
Nën hijen e biografisë
Por koha nuk ishte neutrale. Letra anonime u dërguan në drejtori. Fjala “deklasuar” u përdor sërish. Ai u kthye një ditë në shtëpi i zbehtë, i heshtur. Nuk dramatizoi. Thjesht u tërhoq pak më shumë në vetvete.
“Sa duhet të hesht kur zemra flet”, tha një herë, duke cituar Dostojevskin.
Lexonte Benussi-n, shfletonte libra rusë mbi mjeshtrat e muzikës. Shkruante fragmente idesh në copa letrash, si një ritual privat për të mos humbur mendimin.
Gradualisht, në të u krijua një përçarje e brendshme: mes energjisë krijuese dhe presionit të jashtëm. Muzika mbeti e vetmja hapësirë ku ai ishte plotësisht i lirë.
Një natë interpretoi një solo të gjatë: nga “Il mondo” te “Besame Mucho”, nga ritmet latine te improvizimi jazz. Saksofoni nuk demonstronte virtuozitet; artikulonte një gjendje. Ishte një performancë e trishtë, por e kontrolluar.
Të nesërmen dorëzoi saksofonin në teatër. Pa deklarata.
Largimi
Transferimi për në Shkodër erdhi më vonë. Arsyeja zyrtare ishte gjendja shëndetësore e nënës. Arsyeja reale ishte lodhja e një beteje të pabarabartë.
Kur u ktheva nga Tirana për pushimet e Vitit të Ri, dhoma e tij ishte bosh. Mbi komodinë kishin mbetur fotot e saksofonistëve dhe një vazo me jaseminë të vyshkur. Një gazetë “Drita” mbante adresën e tij në Shkodër.
Prania e tij mungonte jo si zë, por si frekuencë.
Epilog
Vite më pas, pas vdekjes së babait tim, erdhi një telegram nga Shkodra. Ishte më shumë se telegram; ishte një letër e shkurtër, me mirënjohje dhe përmallim. Ai shkruante se do të na kujtonte gjithmonë si familjen e tij.
Figura e tij më mbetet si tipologji e intelektualit të heshtur: njeri i disiplinës mendore dhe i pasionit artistik, i vendosur në një kohë që nuk i përkiste plotësisht. Tek ai etika dhe estetika nuk ishin dy fusha të ndara; ishin e njëjta rezistencë.
Dueti i pasioneve, matematika dhe muzika, në fund mbeti solo.
