Përktheu nga origjinali: Dr. Elda Gjana-Boriçi
Në pranverën e vitit 1943 po kthehesha i braktisur dhe i sëmurë duke kaluar nga një qytet në tjetrin. Nga Cyrihu drejt Bernës. Lashë pas një grumbull të patrajtë kishash, bankash, institucionesh kulturore dhe mësimore, ndërtesash të mbledhjeve të korporatave, një grumbull magazinash të mallrave, dyqanesh, ndërtesash me shumë hyrje për disa familje, pallateshumëkatëshe me qira me oborre të brendshme, pallatesh të periudhës klasike dhe të industrializimit, vilash, bujtinash, pijetoresh, lokalesh ku nuk pihet pije alkoolike të shoqatave të grave, fabrikash, deposh, ateliesh, punishtesh artizanati, gjithçka si e hedhur përreth një liqeni të ngushtë dhe lart në vargjet kodrinore që e rrethojnë atë. Shumëkatëshet ishin ende të ndaluara, sallonet e masazhit nuk guxonin ende të botonin lajmërime, zuzërimi ishte pjesërisht i përkrahur, pjesërisht i penguar nëpërmjet fshehjes. Liqeni derdhet në një lumth. Në brigjet e tij gjenden mbetjet e një qyteti të vjetër, qytetarët e të cilit i kishin prerë kokën kryetarit të tyre të bashkisë. Në mesjetë. Tani sipër monumentit të tij bëjnë glasën pulëbardhat. Pastaj lumthi kalon pranë stacionit të shkretë të trenit, përpara hyrjes kryesore të të cilit qëndron një sundimtar edhe më i fuqishëm se kryetari i bashkisë që i kishin prerë kokën, një mbret i fshehtë i periudhës së industrializmit, Alfred Esheri, edhe ai i ndotur nga glasat e pulëbardhave, me një çantë dokumentesh te këmbët. Atij nuk ia kishin prerë kokën. Vetëm pulëbardhat janë të drejta. Pas muzeut kombëtar pa shije, lumthi bashkohet me një tjetër dhe të dy së bashku humbin pas shkollës së arteve shijeformuese, në vende ku atëherë nuk kisha hyrë kurrë. U arratisa sërish në një qytet nga i cili isha arratisur gati një vit më parë: një veprim po aq pa kuptim si tani kthimi. Të dy i ngjanin rrugëve të gabuara që ndjek një mi kanalesh në një labirint artificial të një laboratori: Ai nuk e di as që gjendet në një labirint, as që gjendet me labirintin në një laborator. Vrapon rreth e rrotull, nga një rrugë e gabuar në tjetrën, sorrollatja e tij e bën rebel, pa e ditur saktësisht se kundër kujt drejtohet rebelimi i tij, ndoshta ngaqë ai përfytyron një perëndi të minjve, e cila ia ka lënë atë këtij labirint dhe miu e mallkon atë tani: sepse për këtë mi kanalesh është e pamundur të takohet me realitetin,brenda të cilit është futur realiteti i minjve, një realitet që përfshin sërish qenie që nuk janë minj, por njerëz, të cilët e vëzhgojnë atë, këtë mi të veçuar, që përvidhet nëpër labirint për të gjetur ligje që vlejnë njësoj për minjtë dhe njerëzit, kështu që, meqënëse ky realitet njerëzor është po ashtu me labirinte, krijohen dy labirinte të futura brenda njëri – tjetrit, madje tre, katër ose më shumë labirinte të futura brenda njëri – tjetrit, nëse njerëzit që vëzhgojnë minjtë janë gjithashtu nën vëzhgimin e eprorëve, të cilët nga ana e tyre janë sërish e kështu me radhë.Nuk është e kotë kjo metaforë. Prindërit e mi ishin më të hutuar se kurrë nga rrugët e gabuara të djalit të tyre, pasi dukesha sikur nuk synoja as një të ardhme që t’i bindte ata, madje as një fare, e stërmundoja shumë besimin e tyre te Zoti. E mora veten ngadalë. Hyra në një papafingo me hapësirë, e cila ishte pjesë e shtëpisë me qira, ku prindërit e mi jetonin në katin përdhes, në një lloj vile. Më vonë e leva papafingon, në murin e pjerrët mbi shtratin tim pikturova një kryqëzim të egër, në murin e madh, figura të çuditshme, tek oxhaku në mes të dhomës një Salome me kokën e Gjon Pagëzorit, në tavan fytyrën e Meduzës. Shtëpia ndodhej buzë një rruge të gjerë e të rëndësishme për qarkullimin, por natën ishte e heshtur, sepse qyteti ishte i errët,vetëm nga larg, ndonjëherë, në netët pa hënë, në mënyrë ëndërrimtare, përtej alpeve, dëgjohej një gjëmim i mbytur bombash që binin mbi Milano. Brenda pak minutash arrije në fshat: fusha të gjera, pyje; një herë, kur pashë jashtë dritares rreth orës tre të natës, qëndronte një dre në mes të rrugës së ndriçuar nga drita e plotë e hënës. Gjithashtu, çdo natë dëgjoja hapa që çalonin, por kurrë nuk munda ta shihja njeriun që ecte duke çaluar, kur shkruaja apo vizatoja, ai çalonte përmes shkrimit ose vizatimit tim, sapo sulesha drejt dritares, hapat jambikë tashmë kishin shuar jehonën e tyre. Edhe kur flija, më ndodhte e njëjta gjë, më zgjonte çalimi, por arrija vonë, përkulesha jashtë dritares. Për një familje fqinjë, arrija shumë herët. Ajo, prej pesë anëtarësh, babai, nëna dhe tre fëmijët, kacavirrej në pemën e kumbullës në kopshtin pas vilës, ngrinte, kur kthehesha në shtëpi, si kumbulla gjigande mes degëve në agimin e mëngjesit. I shqetësoja po aq pak sa endacakun që flinte në verandën tonë të hapur mbi kanape. U fsheh vetëm herën e parë, kur e zura në mëngjes, më vonë vetëm më përshëndeste me dorë dhe qëndronte aty shtrirë. Më pëlqente të qëndroja në këtë shtëpi. Shumë gjëra më kujtonin fshatin, jo vetëm afërsia e pyjeve, por edhe dyqani i perimeve përballë, pronari i të cilit kishte një krah pa dorë, me të cilin shtynte kokat e sallatës, ashtu si perimshitësi i fshatit tonë.
Në vjeshtë udhëtova drejt Valisit. Doja të përfundoja komedinë për të cilën kisha shkruar në Cyrih, një rrëmujë e egër e të vdekurve të gjallë dhe e të gjallëve të vdekur, në fund me një makinë që punonte për perëndimin e botës. Një përplasje gjigante. U vendosa në një fshat të vogël, në bujtinën e mikes sime, e cila po kalonte pushimet atje me prindërit e saj. Fshati nuk kishte as njëzet shtëpi të thjeshta druri. Ishte i ngjitur në një shpat të pjerrët, lart mbi Val d’Hérens. Diku poshtë fshatit, i fshehur në pyll, matanë një gryke, thellë Evolène-s, ndodhej një kapelë. Krahina malore e degëzuar gjerësisht, me disa male të vogla të ngjashme me piramidat në fund të luginës dhe në luginat anësore që shtriheshin midis masiveve, dukej nga fshati sikur ishte një peisazh hënor. Gjatë ditës fshati ishte i heshtur. Vështirë të shikoja këmbë njeriu: një zonjë e moshuar e veshur me të zeza, një burrë që më vështronte heshturazi, një fëmijë që kalonte shpejt pa u ndier. Natën mbretëronte një lëvizje e fshehtë: kamionë që vinin e iknin. Në vend ushqimet ishin të caktuara në kuota. Tregu i zi sillte fitim. Nuk e çaja kokën për këtë. Shkruaja me këmbëngulje, i vendosur ta mbyllja lëndën, ta hiqja nga mendimet e mia me operacion. Pakësoja gjuhën, i fshija skenat, shkruaja skena të reja me këngë të hidhura, i hidhja poshtë sërish, filloja nga e para. Qysh atëherë nuk kam punuar kurrë ndryshe.
Shkruaja natën, edhe sot ajo është koha ime më e mirë. Gjatë ditës kur nuk zbrisnim poshtë në Evolène, lexoja në këtë peisazh të zhveshur, të thatë, në kujtesën time ngjyrë kafe, pa atmosferë dhe të pamëshirshëm, ku ishte ende nxehtë si në mes të verës, librat si xhungël të Zhan Polit, botuar nga Dojçe Nacional Literatur, vëllime të forta që i kisha zbuluar në bibliotekën e qytetit të Sionit dhe i kisha marrë me vete. I lexoja herë me kokëfortësi, herë me zemërim, befas, për ditë të tëra pastaj nuk lexoja më, i dërrmuar nga autori, pastaj vazhdoja sërish pak, isha i entuziazmuar ose doja të isha i entuziazmuar — njeriu e mashtron lehtë veten —, gjeja pjesë të rëndësishme, pastaj veprimi humbiste prapë në një gëmushë personazhesh të çuditshëm dhe ngjarjesh dytësore të paqarta. Orientohesha përsëri, rrekesha me ngulm të ruaja përfytyrimin, por mjaftonte një ndërprerje e leximit — dhe isha i humbur. Sa më shumë depërtoja, aq më e pakuptueshme bëhej. Mundohesha me idetë dhe përfundimet e Zhan Polit si me re mizash. Veç kësaj gjuha e gërshetuar plot me aludime, që shpesh nuk i kuptoja, më tej vërejtje mbi aluzione që nuk i kisha kuptuar fare. Leximi u shndërrua në shkencë të fshehtë, duhej të isha konsultuar me një fjalor fjalësh të huaja, por s’kisha asnjë, më dukej vetja i pashkolluar; pastaj hasja sërish fjali që më entuziazmonin.Kuptova se kisha takuar njërin prej shkrimtarëve më të mëdhenj të gjuhës sonë, një gjeni, përse jo. Por personazhet e tij dhe qytezat, strofkat, humbëtirat dhe rezidencat e vogla ku zhvillohen veprimet e tij, nuk janë të përshkruara, por të komentuara. Idetë ndjekin njëra-tjetrën me shpejtësi, por bashkë me idetë komentet, dhe meqë heronjtë dhe heroinat komentojnë dhe lejojnë të bëhet fjalë për ta në vend që të veprojnë, e komentuara komenton sërish, dhe kështu, ad infinitum, komentet më në fund mbulojnë gjithçka. Por më shumë se “Titani”, më bëri përshtypje “Martesa, vdekja dhe dasma e avokatit për të varfrit F. St. Zibenkez në Rajhsmarktfleken Kuhshnapel”.Veprimi vështirë se mund të rindërtohet më pas, edhe emrat vetë paraqesin vështirësi. Te Zhan Poli njerëzit nuk mund të quhen Majer, Myler apo Blazer, as Shtraus, Kol ose Shmit: Avokati për të varfrit Firmian Stanizlauz Zibenkez është martuar me Vendelinë Lenet Egelkrautin. Zibenkezi ka një mik, prej të cilit nuk mund të dallohet, Hajnrih Lajbgeberi (kjo nuk i mjafton Zhan Polit: ai gjithmonë e bën dyfish, edhe kur bëhet fjalë për dytëshorët: Zibenkezi në fakt quhet Lajbgeber dhe Lajbgeberiquhet Zibenkez). Përveç tyre shfaqen një Natali dhe një Everard Roza fon Majern (pra thuajse një Majer), një pedagog i universiteti Shtifeli, një këshilltar mjekësor Ëlhafeni, predikusi i hershëm Rojel dhe princi i Lihtenshtajnit. Martesa e avokatit për të varfrit është fatkeqe, në të përfshihet një çështje e ngatërruar trashëgimie, e cila bën të domosdoshëm një udhëtim në Bejrut, asokohe ende pa Vagnerin, por me një nga ato dashnoret e mërzitshme ashtu siç di t’i realizojë letërsia gjermane. Vetë Zhan Poli ndërhyn: ndërkohë që Zibenkezi nderohet si autor i “Letrave të Djallit”, të cilat janë sërish të Zhan Polit; më në fund, ajo që për mua ishte vendimtare, e rëndësishmja: parodia e vdekjes dhe e ringjalljes. Me ndihmën e dytëshorit të tij Zibenkezi inskenon vdekjen e vet, natën përvidhet nga shtëpia, ndërkohë që miku i tij e mbush arkivolin me gurë, e gozhdon dhe e varros. Një vit më vonë Zibenkezi kthehet si Lajbgeberi, gjen varrin e gruas së tij, të Vendelinë Lenet Rojelit, dhe pranë varrit të tij gjen të dashurën e vet, e cila e njeh të ringjallurin.Gjithçka bëhet e dykuptimtë, fjalët marrin një kuptim të dyfishtë: blasfemikja përzihet në kujtesën time me grotesken, sentimentalja me brutalitetin, e pavërteta me të mundshmen, dhe përfundimet do të ishin të nevojshme. Një prozë që mund ta lexosh vetëm një herë, për herë të parë. Por jo vetëm te Zhan Poli. Qoftë kur Rikardi III i pohon dashurinë e tij Ledi Anit, qoftë kur Shtubi për të fituar Ambrën te Mobi Diku futet brenda një balene të ngordhur që endet në det, qoftë kur një marinar norvegjez me anijen e tij përpihet nga vorbulla e Malshtromit,qoftë kur Rajmboderli në komedinë e Nestroy-t “Robert djalli”shndërrohet menjëherë nga një njeri me zemërmirësi të veçantënë një përbindësh, ose çfarë na entuziazmon gjithmonë menjëherë gjatë leximit apo shikimit, del më e fuqishme në kujtesë, sepse brenda saj rritet dhe kthehet në diçka subjektive, në diçka më tepër se tekst, në diçka, të cilën për këtë arsye nuk e rigjejmë më në tekst, që na zhgënjen kur e lexojmë apo e shikojmë sërish në skenë, si një simfoni e dëgjuar shumë herë: Gjithashtu, kur lexoj edhe një herë, qoftë nga teka apo nga ndjenja e fajit, gjej sërish në botimin tim të vjetër të Zhan Polit, në shtratin e prozës së tij motive që besoja se do t’i kisha gjetur dikur vetë. Është sikur magjistari i madh të mi kishte ngjitur mua. Historia e letërsisë, e parë më vonë, ka diçka të vazhdueshme, dhe jo vetëm ajo. Çdo histori. E reja duket sikur zhvillohet nga e vjetra, për t’u bërë vetë e vjetër dhe për të sjellë një të re. Historia të josh të kujtosh se pas saj ka ligje. Edhe në historinë e letërsisë kështu zhvillohet një shkrimtar nga një tjetër, ose si pasardhës, ose si kundërvënie; për të mos folur për kriteret dogmatike. Megjithatë letërsia mund të ndikojë te një shkrimtar vetëm nëse shkakton brenda tij asociacione që kanë lidhje me problemet e tij ekzistenciale. Parodia e ringjalljes e Zhan Polit te Zibenkezi më kujtoi Llazarin, i cili “kundërmon” tashmë në varrin e tij “me një gur përsipër”, që del jashtë “i lidhur me pëlhurat e savanit në duar e këmbë, dhe fytyrën e mbështjellë me një shami djerse, kjo mrekulli e Jezusit të Nazaretit, i cili gjatë këtij akti, gjithmonë “zemërohej në shpirt dhe hidhërohej” për fundin e tij të turpshëm: – Zgjidheni atë dhe lëreni të shkojë bashkë me groteskun vijues: – Por priftërinjtë e lartë pas kësaj u përpoqën ta vrisnin edhe Llazarin, dhe kisha përfytyruar që priftërinjtë e lartë do ta vrisnin Llazarin përsëri gjithmonë, dhe Jezusi do të duhej ta ringjallte gjithmonë, e shikoja Llazarin e gjorë pas ringjalljes së njëzetë, tridhjetë, teksa dilte nga varri duke qarë: – O Perëndia ime, tani po jetoj sërish.Ashtu si gjithmonë, nuk ka rëndësi se në cilën formë (ekzistonte një Bibël për fëmijë, e ilustruar nga Korneli), kam dëgjuar për këtë ringjallje, me atë isha marrë qysh kaherë, megjithatë e pyeta babanë tim, kur kisha parë në fshat një fqinj të vendosur në arkivol të hapur, nëse Llazari i ringjallur kishte mundur të besonte se kishte qenë i vdekur. Nuk e di mirë sesi mu përgjigj, por e ndjeva që pyetja e zuri ngusht. Ia bëra edhe më vonë, kur ishim shpërngulur në qytet. Ndoshta sepse pyetja e shqetësonte.Djemtë janë mizorë. Por është thuajse e pamundur të rindërtohet, se si Zhan Poli ka arritur te motivi i tij. Ai ishte më pak një shpikës se sa një zbulues, një lexues i palodhur dhe shkëputës fragmentesh. Mbushte fletore të mëdha me citate dhe ide të lexuara, grabiste gjithçka, letërsinë, teologjinë, filozofinë, shkencën. Pas parodisë së tij mbi vdekjen dhe ringjalljen mund të qëndrojë një zgjidhje e detyruar nga veprimi apo diçka e lexuar dhe e shënuar diku, gjithçka e shkruar është për Zhan Polin vetëm material për të shkruar, të cilin ai e përvetëson, ndërkohë që e zbulon.
Jo më kot Zhan Poli më kujton qytetet e rrënojave të Jukatanit. U ngjita me vështirësi në një tempull Maja dhe hodha sytë mbi një peizazh me shkurre të kodrave të vogla, midis tyre kishte një“kantier të përmbysur ndërtimi”: – Nuk ishte ndërtuar një piramidë apo observator, por po zbulohej nga arkeologët, sepse secila nga këto kodra ishte një rrënojë e mbuluar nga tapeti i shkurreve. M’u duk si një film që luhej mbrapsht, si ai filmi që u xhirua gjatë hedhjeve në erë të Teatrit të Qytetit të Bazelit, u shkëput lart nga shpërthimi, u bë copë – copë, u shpërnda në një re gurësh që ra si breshër, u shpërnda, u bashkua sërish, u përplas me zhurmë, formoi një re gurësh, u bashkua, u ul përtokë: Kështu në Jukatan mu duk sikur koha po shpështillej dhe shtjellohej mbrapa. Majat kishin ikur nga ultësira e Hondurasit dhe kishin ardhur në Guatemalë dhe Jukatan, kishin ndërtuar qytet pas qyteti, pa u shqetësuar se xhungla, e bërë rrah, do t’i mbulonte sërish qytetet. Majat shtegtuan më tej, ndërtuan qytete të reja, i lanë të mbuloheshin përsëri, zbarkuan spanjollë, u pritën hareshëm, konkuistadorët i grinë me thikë mikpritësit e tyre, xhungla dhe shkurret mbuluan qytetet e plaçkitura e të djegura. Majat që kishin shpëtuar, nga rastësia apo sepse u duheshin si skllevër, ishin në kllapi, njerëz shtatshkurtër, të katandisur si mos më keq, mongolë, të cilëve u ishte rrëmbyer e kaluara dhe mendja e tyre, ndërsa katedralet e pushtuesve të tyre rrënoheshin, dhe pas disa shekujsh tani qytetet çlirohen sërish nga pleksja e rrënjëve që i kanë mbërthyer, zhvishen nga shkurret me gjemba. Fillimisht kur pashë arkeologët që po bënin rrah me zell, më pushtoi ndjenja se do të ishte bukur t’i ndihmoja, të filloja të bëja rrah përmes shkurreve së kohës, kështu më paralizoi mendimi për kotësinë e historisë, qoftë edhe po të shohësh kuptimin e saj në lënien pas të rrënojave. Hoqa dorë, siç kisha ndërprerë edhe leximin e Zhan Polit. Zbrita nga rrënojat, pranë një skulpture të çuditshme maja, e cila lëvizi befas. Ishte një leguanë.
Kur, pas më shumë se pesëdhjetë vjetësh, i tregova C.-së Valisin, nuk e gjeta më Val d’Hérens e kujtimit tim. C. më çoi me makinë te vreshtat. Thellë poshtë shtrihej lugina e Ronit, ndërsa Val d’Hérens ngushtohej, binte thuajse pingul nga rruga poshtë, qindra metra, sikur të ndodheshim në një greminë të ngushtë me hije, pastaj ajo zgjerohej, thellë poshtë shtrihej fundi i luginës,megjithatë nuk mu shfaq skena e pamjes hënore. Ngado shtëpi pushimi, edhe në fshatin ku kisha lexuar Zhan Polin. C. parkoi makinën, dhe ne u zhytëm në prarimin e pyjeve me halorë gjetherënës. A mbetet prapa në kujtesë vetëm e pazgjidhura? Nga Val d’Hérens, që sikur shndërrohej pak a shumë në diçka si hije e pamëshirshme, Zhan Poli. Sërish merrem me të. Prapë e lë mënjanë. I entuziazmuar dhe i zemëruar, që sërish dështoj me të, dhe ende po shkruaj materialet që i nisa përpara se të fluturoja për në Jukatan më 1969. Dhe leguani? A nuk po e shikoja veten time i përhumbur, kur e vura re atë? Dhe a nuk më duket, kur e kujtoj tani, sikur shoh në një pasqyrë, ku Zhan Poli më përshkruan mua? Si quheshin njerëzit që atëherë i kisha personazhe? Fogeltritt, Tretebalg, Lecerman, Lustmërder, Nabelpfif dhe Doktor Cvëlf. Dhe njëri prej tyre u prezantua: – Unë quhem Natë. Shikoni në fytyrën time. E heq hundën e tij dhe e vendos mbi tryezën përpara vetes: Ha ha! U trembët, bête një ngërdheshje qesharake?
Materialet kanë nevojë për kohë dhe kërkojnë vendin e tyre, ku shfaqen për herë të parë, ku konceptohen. Llazari, i cili u kujtua sërish prej Zhan Polit nga varri, mbeti në fantazinë time, ekzistonte brenda saj, nuk pranonte të zbriste sërish poshtë. Në vitin 1959 më flakën në Valdhauz Vulpera në Engadinin e Poshtëm. Mjeku i kurës u përpoq të gjente insulinën e duhur për mua. Shiriti im i testimit u bë i gjelbër, kur hodha urinën mbi të, sado që mbaja dietë strikte, sado që vija rrotull me kokëfortësi, gjithmonë në të njëjtën rrugë: brenda një gryke të vogël, pastaj në një shteg në anën e djathtë të grykës, përgjatë saj, dhe aty ku gryka shndërrohej në luginë, kthehesha mbi një urë druri nga ana e majtë e luginës, ngjitesha lart dhe përpjetë malit të pjerrët zbrisja sërish në pyll teposhtë drejt shtëpisë së kurës. Gjithçka ishte e kotë, dhe ende e ndiej të rritet zemërimi, kur në pyll flakja te shkurret shiritin e testimit të bërë në ngjyrë të gjelbër, një zemërim për të cilin e di se është i pakuptimtë, sepse është i pafuqishëm, dhe pikërisht për këtë arsye ndonjëherë më kaplon papritmas, si atëherë dhe shumë herë më parë: Për mua vdekja ka një fytyrë të gjelbër. Gjatë atyre shëtitjeve që përsëriteshin vazhdimisht, ku më shumë vrapoja sesa ecja, më vinin ndër mend Fizikantët dhe Meteori, ku nuk dija të thoja, se cili prej dy materialeve më kujtohej i pari, megjithatë më duket më i mundshëm se ishte fituesi i Çmimit Nobel, Llazari i ri, i cili vdes sërish dhe përsëri ringjallet e që megjithatë nuk mund t’i besojë mrekullisë që ndodh tek ai, i cili në tërbimin e vdekjes së tij i zhduk të gjithë ata që ngatërrohen në vdekjen e tij: – E po kur do t’i kthej patkonjtë më në fund?! Përse mu kujtuan edhe një here Fizikantët, nuk mund ta them, ndoshta shiriti im i gjelbër i testit më kujtoi orakullin, i cili në Delf e ngatërroi aq shumë Edipin duke ardhur prej Korintit, saqë u arratis drejt Tebës dhe fatit të tij, duke vrarë Laiosin dhe duke u martuar me Iokastën, në vend që t’i vinte detyrë vetes mos të vriste kurrë ndonjë burrë që mund të ishte i ati i tij dhe të mos martohej kurrë me një grua që mund të ishte e ëma. Por Edipi nuk u kthye më kurrë në Korint, megjithëse kishte shkuar në Delf pastaj drejt Pitias, sepse dyshonte që në Korint mbreti Polib dhe Periboia do të ishin prindërit e tij, por papritmas nuk dyshoi më fare: Fati i tij ishte pamaturia e tij. Mëbiusi te Fizikantët nuk e di fatin e tij si Edipi nëpërmjet një orakulli, por sepse atij si shkencëtar mund t’i shkojë mendja, se çfarë e kanos. Si Edipi ashtu edhe Mëbiusi duan tu shpëtojnë fatit të tyre, shfrytëzimi i hulumtimit të tij përmes teknikës, ai arratiset si Edipi, ashtu si ai zgjedh rrugën e gabuar, strehohet në çmendinën e gabuar, dhe psikiatria e çmendur e quan atë normal në vend që ta quajë të çmendur, dhe i shfrytëzon zbulimet e tij. Atij që i bëhet i gjelbër shiriti i testit, e di gjithashtu fatin e tij, dhe meqë unë e dija timin, tanimë ndodhesha këtu në Vulpera dhe vrapoja gjithnjë në të njëjtën rrugë: gjithmonë në të njëjtën grykë dhe gjithmonë rendja lart e poshtë në të njëjtin mal. Dy vite më vonë shkrova Fizikantët, pesë vjet më vonë Meteorin. E nisa, e ndërpreva. Isha sërish i pasigurt. Herkuli dhe stalla e Augiasit, një nga pjesët e mia të preferuara, nuk kishte qenë sukses. E kujtoj ende Stekelin, regjisorin, dhe aktoren e re që luante Jolën, duke rendur pafund me monologun e saj mespërmes skenës: Hopp! Hopp! Kjo e bënte gjithnjë e më të pasigurt. Një shkrimtar erdhi në Neuchâtel për vizitë, me gruan e tij. Tashmë isha i vendosur të hiqja dorë nga Meteori. Çifti ishte grindur. Ai po tregonte pjesën e tij të re, e cila ishte pranuar tashmë nga teatri. Gruaja e tij ishte kundër. Unë ecja poshtë e lart në bibliotekë, dëgjoja dhe çuditesha që një pjesë e tillë ishte pranuar nga teatri dhe do të vihej në skenë dhe befas thashë. – E po tani po e shkruaj. E kisha fjalën për Meteorin, gjë që çifti nuk e kuptoi, sepse nuk dinte asgjë për të. Stekeli e vuri në skenë më pas. Madhështore. “Hop-in” e tij e kisha futur brenda në pjesë. Megjithatë Meteori dhe Fizikantët nuk janë të vetmet materiale që mu kujtuan në Valdhaus Vulpera. Tashmë tre vjet para kurës sime një herë rastësia më kish flakur në këtë hotel misterioz, për dy a tre ditë, te producenti i filmit Llazar Veksleri, i cili kishte një zyrë në hollin e hotelit, një njeri i fuqishëm, por që vuante nga një formë e lehtë e parkinsonit, që e detyronte ta mbante kokën e tij të madhe shtrembër dhe të palëvizur, pranë tij, në një kolltuk po aq të pushtetshëm, qëndronte gruaja e tij po aq e fuqishme.Gjithçka që buronte nga ai shpërndante pushtet, dukej sikur ishte i rrethuar nga skllevër. Në pranverë më kishte kërkuar të shkoja në banesën e tij në rrugën Folta në Cyrih, më tha se duhej të fliste urgjentisht me mua. Kishte qenë si një urdhër, dhe në të vërtetë nuk e mora vesh përse i pranova, e dija se kush ishte ai, unë vetë isha marrë vetëm një herë më parë me filmin, madje kisha filluar një trajtim, nuk ishte bërë asgjë, sepse regjisori nuk kishte mundësi ta financonte filmin, por vijova të shkruaja Vizita e zonjës plakë, Dështimi, Ora e mbrëmjes në vjeshtën e vonë ishin krijuar shpejt njëra pas tjetrës. U nisa drejt Cyrihut me makinën time, për të kaluar kohën më shoqëroi një mik, shëtitëm përmes një peizazhi pranveror, pemësh qershie që lulëzonin, iu shmanga rrugës së zakonshme, udhëtova përmes Vynigenit, Hutvilit, Zurzesë, dhe më në fund nëpër një fshat të madh, nuk e vumë re se kështu kishim hyrë në një rrugë pa krye, sepse rruga nga fshati drejt Cyrihut ishte e bllokuar. Po udhëtonim në kolonë makinash, ishte mesditë, dhe buzë rrugës qëndronin fëmijë, një djalosh rreth tetë vjeç vrapoi përpara makinës sime, ndalova, edhe makinat pas meje, një italian e kapi djalin, vrapoi me të përtej rrugës në shtëpinë e një mjeku. Zbrita nga makina, fëmijët po bërtisnin, – ai është përplasur, është përplasur! Shoferi nga pas, një fshatar, erdhi drejt meje, tha, se është i zemëruar me mua, se paska menduar, që megjithëse donte të përvidhej nëpër fshat, unë prisja, të tërë prisnin, – ai është përplasur, ai është përplasur, ulërisnin fëmijët pandërprerë, gjithmonë, makinat përpara meje vijonin të ecnin, unë vazhdova me timen mbi trotuar, edhe fshatari prapa meje, – ai është përplasur, ai ështëpërplasur, bërtisnin fëmijët me këmbëngulje, por tashmë u bënë më pak, shkova te mjeku, shtëpi me qira, kati i dytë. Jo keq, tha mjeku, por e la fëmijën ta dërgonin për vizitë në spital. U ktheva sërish te makina, e po kur do të vijë më në fund policia, pyeti fshatari. Fëmijët kishin shtrembëruar fytyrën. Ndaloi njëmakinë, zbriti një burrë, kontrolloi makinën time, rrugën, u prezantua si instruktor për mësimin e makinave. Pyeta se kur do të vinte policia. Instruktori mblodhi supet. Më pyeti nëse e lejoja t’i jepte makinës sime, i tunda kokën. Tanimë rruga thuajse ishte bosh, qetësi mesdite, qëndronim atje të braktisur, fshatari, miku im, instruktori, unë, tri makinat, instruktori u largua me timen. Erdhi një makinë e ndihmës së shpejtë, dy sanitarë sollën djalin, një fytyrë e qetë, serioze, e bardhë. Ambulanca u largua. Skena po bëhej gjithnjë e më rrëqethëse. Rruga e zbrazët, fshati bosh, ishte më shumë një qytet i vogël, vapa e mesditës. Instruktori për mësimin e makinave e ktheu makinën time. Ajo ishte në rregull, tha ai, vetëm frena e djathtë ishte tërhequr disi fort, por këtë gjë nuk kishte nevojë ta dinte askush. Pastaj ai u largua sërish. Edhe ai duhet të ikte, i thashë fshatarit. Ai duhet të ishte dëshmitar, ma ktheu fshatari, unë i kisha dhënë makinës ngadalë. Më në fund erdhi një polic, aty nga ora një. Mbi njëbiçikletë. Zbriti. Një fëmijë është përplasur me makinën time, i thashë, në spital për vizitë. Ai e dinte, ishte i informuar, shkoi te fshatari, e mori mënjanë, mori shënime. Fshatari shkoi te makina e tij, më tha duke thërritur se të tërë i kishin dhënë makinës ngadalë, askush s’kishte faj, iku. Polici vështroi rrugën. Përse nuk kishte asnjë gjurmë frenimi aty, pyeti. Kisha ecur ngadalë me makinë, i thashë. Ai donte të dinte nëse do të kisha frenuar, natyrisht, iu përgjigja, duke u bërë mosbesues. Ia nguli sytë makinës sime, eci përreth saj, e kontrolloi, pastaj më pa ngultas.S’keni asnjë gungë, ia priti. Nuk e kuptova. Asnjë xhungë përpara, e përsëriti. Jo, ia ktheva, i hodha sytë atje, nuk kam asnjë gungë. Dje, tha polici, edhe atij i ishte përplasur një fëmijë me makinën. Ai kishte vdekur, dhe përpara kishte një gungë të madhe. Mund të them se kam fat që nuk kam asnjë gungë. Mund të vazhdoj udhëtimin. Kisha qenë i qetë gjatë gjithë kohës, por tani papritmas, me këtë polic krejt të qetë, i cili, pak i nxehur për gungën e tij i hipi biçikletës dhe mori kthesën duke i rënë ziles u zhduk pas qoshes, u shokova, por duhej të vazhdoja.Vetëm tani vura re se kisha marrë rrugën e gabuar. U ktheva sërish për të dalë nga fshati dhe në rrugë të tërthorta mbërrita në Cyrih dhe Vekslerin e takova me vonesë në banesën e vet. Prej tij buronte diçka që të bënte jashtëzakonisht mirë, si një mbret i mëshirshëm. U ulëm përballë në dhomën e tij të madhe të ndenjes, unë në një divan lëkure përballë divanit të tij, midis nesh kishte hapësirë, herë pas here, thuajse në intervale të rregullta kohore, ai ngrihej dhe shkonte në dhomën ngjitur, me sa duket në zyrën e tij, për t’u kthyer sërish në periudha të shkurtra; kur e ndoqa, i zhytur në një varg mendimesh që po i zhvilloja, pashë në këtë zyrë një burrë të ulur pas një fushe shahu, i cili dukej sikur ishte palosur nga fati: Veksleri po luante shah me një mik të vjetër në dhomën ngjitur, ndërkohë që bisedonte me mua në dhomën e ndenjes. Veksleri kishte prodhuar shumë filma tanimë, kishte themeluar Praesens-Film, nuk i pëlqeja filmat që prodhonte ai. Ishin filma zviceranë me alibi, dhe isha i vendosur t’ia thoja këtë, por për shkak të aksidentit dhe të dhembshurisë së tij nuk isha në gjendje t’ia shprehja, kështu që në fakt pa dëshirë e pranova propozimin e tij të shkruaja për të një tregim filmi. Fillova punën, por Veksleri nuk e merrte parasysh kohën që më duhej, dhe unë nuk llogarisja nxitimin me të cilin ai shkonte përpara. Ai besonte se po i shkruaja një trajtim, ndërkohë nisa të shkruaja një tregim. Meqë ai donte të kishte një ide, të paktën në formën e një skice, për fundin e tregimit, më mori në Vulpera me shoferin e tij, ku po bënte kurë, sepse Veksleri, tepër i nxituar, i kishte angazhuar tashmë të gjithë, regjisorin dhe aktorët. Shkrova gjithë natën, vetëm gjatë punës më erdhi ideja se si duhej shkruar në të vërtetë materiali, por Veksleri nuk e pranoi propozimin tim, nga ai material lindi Premtimi, por për film u përdor një skenar i bazuar në tregimin tim të papërfunduar. Veksleri donte një film moralizues, dhunuesi seksual duhej ndëshkuar (po ta kisha pare në atë kohë filmin M të Fric Langut, nuk do ta kisha pranuar kontratën), por kthesa që doja t’i jepja materialit, ajo e kërkimit të vrasësit, gjithë zgjuarsinë e detektivit dhe kurthin që i kish ngritur kriminelit, doja ta bëja që të dukeshin absurde, sepse vrasësi ka vdekur prej kohësh tashmë, kjo kthesë kundër ligjeve të romanit kriminal, sipas të cilave një vrasës nuk duhet të vdesë para se të jetë zbuluar, ishte kundër marrëveshjes. Ndërsa Veksleri donte një veprim logjik, të parashikueshëm, mua më magjepste mundësia për të treguar një botë parimisht të pa parashikueshme, në të cilën dështon një gjykim parimisht i drejtë. Që ta pengoja filmin, i propozova Vekslerit një material tjetër. Atëherë, idetë më vinin me lehtësi. Qëndroja i ulur në hollin e hotelit. Veksleri dhe gruaja e tij ishin larguar tashmë. Mendoja se çfarë historie mund t’i propozoja Vekslerit në vend të asaj që donte të bënte film. I kisha propozuar gjithmonë materiale. Ishin histori të tmerrshme, ato që i kisha treguar Vekslerit, si ajo e një Vilhelm Teli modern: Ai është udhëtar veprimi i një fabrike pajisjesh kuzhine. Në fshatin e tij organizohen çdo vit Festivalet e Telit, ku ai luan rolin e Vilhelm Telit dhe për këtë qëllim lë të rritet një mjekër, aq sa i ngjan Telit të Hodlerit. Pas shfaqjes së fundit festohet gjatë gjithë natës. I pangopur me gjumë, udhëtari i veprimit duhet të niset me Opelin e tij për në Itali, për të hedhur në treg një shtrydhëse të re frutash. Ashtu siç është i rraskapitur, pak përpara se të mbërrinte në vendin e caktuar, në mes të sheshit të pazarit shtyp aty nga mbrëmja një burrë. I kotur në timon, ai shikon ende një fytyrë të tërbuar, mishtore, të kuqe flakë, e cila zhduket poshtë kapakut të motorit, një rrapëllimë e fuqishme, një turmë e ngrirë njerëzish, shkel gazin dhe kalon mespërmes njerëzve që shpërndahen me shpejtësi prej andej, ndalon në qytetin tjetër, në vendarritjen e tij, parkohet përpara hotelit ku ndalon gjithmonë, hidhet mbi shtrat në dhomën e tij dhe e merr gjumi. Të nesërmen në mëngjes ai bëhet i ndërgjegjshëm se ka shtypur një njeri dhe është arratisur nga vendi i aksidentit. Ai pret policinë. Askush nuk vjen. Shikon punët e tij. Për shtrydhësen e frutave nuk interesohet askush. Policia ende nuk po vjen. Në mbrëmje ai mund të nisej. Qëndron. Policia ende nuk vjen. Qëndron edhe ditën tjetër. Asgjë. Arratisja e shoferit duket se ka patur fat, por ditën e tretë kthehet në qytezë. Ndesh një varrim të madh dhe ndalon. Pyet se kush po varroset? Kryetari i bashkisë. Si kishte vdekur? E kishte shtypur një makinë. Ai i bashkohet vargut të përmortshëm. Një vejushë, me sa dukej shumë e re, por e mbuluar me vello. I duket sikur po e vëzhgojnë nga të të tëra anët me vëmendje, sikur turma mund të turrej drejt tij nga çasti në çast. Përpara makinës së tij qëndron një polic. Ai kthehet në një rrugicë. E ndjekin fëmijë. Pastaj një burrë, e ndjek gjithnjë e më shumë. Bie nata. Dikush e kap nga pas tij, një grua e re. Ajo i pëshpërit se është e veja, e tërheq në shtëpinë e saj. – Faleminderit, përsërit ajo pa pushim, – faleminderit, e gostit, pastaj shkon me të në shtrat. Herët në mëngjes ai del vjedhurazi nga shtëpia. Në sheshin e tregut është makina e tij. Ulet në timon, don të niset. Atëherë nga të tëra shtëpitë dhe rrugicat dalin njerëz, burra, vajza, fëmijë. Molte grazie, grazie infinite (shumë faleminderit, faleminderit pafund). Ai e ka çliruar fshatin nga një tiran. I mbushur me dhurata, makinën plot me sallam, kianti, proshutë parma, e stolisur me lule, ai largohet nga qyteza. Pashë rreth e rrotull. Duhej të ishte një histori e re. Banda vazhdonte të luante muzikë, edhe po vallëzonin. Shumë çifte të moshuara. Në kolltukë, të palëvizshëm, shumë të moshuar. Herë pas here dëgjoja të flisnin anglisht. Mendova se si do të ishte po të vinte këtu një bos plak i një sindikate gangsterësh? E pashë ulur në kolltukun ku kishte ndenjur i ulur Veksleri, duke vëzhguar shoqërinë, këtu një çift amerikan i pasur, atje një vejushë e stolisur me bizhuteri. Shëndeti i tij është i lodhur, ai është për kurim në Valdhauz, madje po mendon të tërhiqet nga punët, por pastaj një mendim i ri i jep hov. Ai blen hotelin dhe një pjesë e personelit zëvendësohet nga njerëzit e tij, që tashmë shfaqen si portierë, kryekamarierë etj. Ata mësojnë se cilat shtëpi të klientëve janë bosh dhe mund të grabiten dhe cilët klientë mund të shantazhohen apo të rrëmbehen më vonë. Por në dimër gjendja bëhet problematike. Bosi e ka mbushur hotelin e zbrazët me gangsterë që donte t’i siguronte për ca kohë nga policia e Nju Jorkut, Çikagos dhe San Franciskos: Tani ata janë të sigurt në shtëpinë e kurës, por fillojnë të mërziten, dhe kur nisi të mërziten, fillojnë të tiranizojnë fshatin. E përfytyroja fshatin si Sculzin përballë Valdhausit, të ndarë nëpërmjet lumit In, por të varfër dhe krejt të varur nga shtëpia e kurës. Gangsterët bëhen gjithnjë e më fodullë, fshati është i pafuqishëm, të gjithë avokatët janë të korruptuar nga bosi, as qeveria nuk ndërhyn, kush ankohet, quhet gërnjar . Atëherë fshati kujtohet për virtytin e tij zviceran, shtëpia e kurës i shfaqet si një kështjellë, një natë ai ngrihet dhe bën shkrumb e hi shtëpinë e kurës me ndihmën e zjarrfikëses, gangsterët, që donin të shpëtonin, e hidhnin në flakët e zjarrit përherë. Historia depërtoi në nënvetëdije. Pas më shumë se tridhjetë vjetësh shpërtheu sërish. Ajo që sot e quan veten të krishterë më xhindosi. Vrava mendjen sesi do të dukej Zoti, po ta personifikonin sot. Nga bosi i gangsterëve lindi Plaku i Madh. Shkrova Luginën e rrëmujës. Ende nuk e kisha përfunduar romanin, kisha përshkruar zjarrin e madh, kur u bë shkrumb e hi Valdhauz Vulpera. C. vizitoi me mua vendin e zjarrit. Përpara tij, i pavërtetë, një lehë e rrumbullakët bari i mirëmbajtur, me një shatërvan artistik. Pastaj një gardh dërrasash si pengesë, pas tij një rrënojë dykatëshe e djegur, oxhakë që ngriheshin pa kuptim drejt qiellit. Pjesa e mesit e fasadës kryesore çuditërisht e mirëruajtur, mbishkrimi në harkun e gurtë të shkallëve të gjera që ngjiteshin nga holli, ishte ende i lexueshëm: Valdhauz Vulpera. Edhe harqet e bazamentet e stilit klasik të dyerve të hyrjes dhe dritareve të sallës ishin të paprekura, por dyert dhe dritaret mungonin, fasada në të djathtë pranë kafazit të shkallëve ishte e zezë nga zjarri, fasada në të majtë e mbuluar me tym. Dritare ngado si drejtkëndësha të zbrazët. Ecëm përreth shtëpisë, trarë të karbonizuar, një gjysmëparmak druri varej poshtë, përpara dyerve të zbrazëta, kangjellat prej hekuri të ballkoneve, në krahun anësor, ku kisha banuar dikur, disa dritare me korniza druri pa xhama, njëra kishte ende një copë xhami. Në një tjetër, pas xhamave të dritareve të zbrazëta, perde të grisura. Hymë në rrënojë përmes një hyrjeje anësore. Në sallën e shembur një tra hekuri i zhveshur, i kuq, i përflakur, i cili kishte mbajtur tavanin, vendi ku Veksleri kishte qëndruar si mbret në fron, ngado gërmadha, shkalla e gjerë, pjesërisht e paprekur, të çonte lart në zbrazëti, një rrëmujë tubash elektrikë, radiatorë, përmes një dyshemeje të shembur mund të përfytyroje në bodrum një kaos shufrash hekuri dhe kazanësh të copëtuar. Valdhauzi e kishte kryer shërbimin e vet. Për kujtimin harresa është gjëja më e rëndësishme. Ajo e filtron kujtimin. Ndaj nuk kam mbajtur kurrë ditar. Një ditar e burgos kohën, e pengon harresën. Njeriu, i cili nuk do të mund të harronte asgjë, do të ishte një kompjuter që ushqehet përherë me fakte. Jeta e tij do të ishte e padurueshme, nëse do të mbyllej në vetvete, do të përjetonte edhe një herë gjithçka që ka përjetuar, pas çdo kujtimi do të qëndronte një kujtim tjetër, dhe kujtimi i saj do të shpërbëhej në copëza të panumërta. Vetëm përmes harresës koha bëhet e durueshme dhe kujtesa e formueshme. Sepse çdo kujtim është filtruar nëpërmjet distancës që duhet të përballojë. Edhe po të jetë shumë i qartë, kurrë nuk është plotësisht objektiv, gjithmonë përzihet subjektivja: Piter Bruk bëri provë në Teatrin Sarah Bernhardt veprën e parë të Shekspirit, Titus Andronicusin. Vivien Leigh doli nga një shpellë, dy currila të kuq gjaku rridhnin nga mëngët e saj, dy djemtë e mbretëreshës së gotëve e kishin përdhunuar, i kishin prerë gjuhën dhe duart dhe po e tallnin. Titus Andronicusin e kisha lexuar vetëm shkarazi, kush e ka lexuar me kujdes, kush e ka lexuar komplet? Piter Bruku nuk zbuti gjë, guxoi ta vinte veprën në skenë, e la të kalonte me ngut, gjithçka u bë e mundur, groteskun nuk e kuptoje mendje, por e kuptoje, i tërhequr brenda vorbullës, grotesken, dhe të dukej e natyrshme që Titus Andronicusi, i cili kishte humbur njëzet e një djem në luftën kundër gotëve dhe kishte therur vetë djalin e njëzetedytë, vetëm sepse kishte guxuar ta kundërshtonte, në skenën tjetër ia priste vetes dorën për të shpëtuar jetën e djalit të tij të njëzet e tretë dhe të njëzet e katërt: megjithëse ishte krejt e qartë se gjenerali i tërbuar kish rënë pre e një mashtrimi, në skenë qëndronte një i marrë i pabesueshëm e megjithatë u bë bindës.Gjithçka ndodhi kundër çdo logjike dramaturgjike, madje doli nga një marrëzi e pastër dramatike, por këtë marrëzi guxuan ta vënë në veprim, dhe pikërisht kjo ishte madhështorja, dhe u krye. Kështu nuk u duk qesharake as fisnikëria me të cilën vëllai i tij dhe djali i tij më i vogël, i njëzetepesti që u grindën se kush prej tyre të priste dorën e tij në vend të dorës së Titusit, edhe britma u pranua, kur një ushtar solli në një shportë dorën e Titusit dhe dy kokat e djemve të tij, çka e bënte krejt të kotë sakrificën e dorës: – Tani ftohu, Etna e nxehtë e Siçilisë dhe zemra ime u bëftë një vend i pistë flakësh përvëluese, madje as shpërthimi i zemërimit të Andronikut dorac të provuar nga vuajtjet, ky Mbihiob në tryezën e familjes, në krah të bijës së tij të gjymtuar, kur vëllai i tij vrau një mizë, e vetmja skenë që më kishte mbetur nga leximi, nuk shkaktoi të qeshura: Çfarë godet me thikën tënde Mark? E godita dhe e vrava; ishte një mizë. – Turp të kesh, vrasës; vrave zemrën time; sytë e mi janë të tejngopur nga mizoria: një vrasje, e ushtruar te një gjallesë e pafajshme, nuk i ka hije vëllait të Titusit: ngrihu dhe shko. Shoh që nuk je i denjë për shoqërinë time. – O i dashur! Vetëm një mizë vrava! — Nëse miza kishte baba dhe nënë, ai do ti ulte flatrat e saj delikate e të arta dhe do të këndonte nën zë vajin dhe gjëmën nëpër ajër! Krijesa e padjallëzuar, e mirë fluturoi duke kënduar këngën e saj të bukur për të na argëtuar; dhe ti e vrave atë! — Më fal; ishte një mizë e zezë, e keqe, krejt si perandoresha Mor; prandaj e godita. — Oh, oh, oh, atëherë më fal që të kam qortuar, sepse ti bëre një akt mëshire. Jepma thikën tënde, dua ta bëj copë-copë. Më parë gjithnjë isha tallur me këtë skenë, por tani, edhe pse jo fjalë për fjalë, e kuptoja sipas përmbajtjes, isha i prekur prej saj; dhe tek ajo edhe sot gjej një nga skenat më të bukura e njëkohësisht më qesharake të teatrit, të kuptueshme vetëm në këtë inskenim, në patetikën e anglishtes elizabetiane, të folur nga Lorenc Oliveri, e mundshme vetëm në teatër si rezultat madhështor-grotesk i një gjendjeje të çmendur skenike. Ajo që përjetova atë natë në Paris nga veprimet e përbindshme skenike ishte teatri që ëndërroja, teatri në pamundësinë e tij të mundshme, teatri si pasqyrë e botës, i shtrembëruar dhe i ekzagjeruar, megjithatë përmes shtrembërimit dhe ekzagjerimit ishte i vërtetë, i aftë të bënte realitet, teatri si një kundërbotë e frikshme, ku bota jonë e tmerrshme bëhet e interpretueshme. Gjithçka ishte pa kuptim dhe me kuptim njëkohësisht, bota ishte skenë dhe skena ishte botë, dhe në të njëjtën kohë kuptova që kjo botë nuk mund të përshkruhej më ashtu siç e përshkroi Shekspiri, se duhej një gjuhë tjetër, të tjera tëhuajëzime dhe shtrembërime për ta interpretaur atë. Isha shumë i mallëngjyer për të pritur fundin e provës. U largova nga teatri në orën tre të mëngjesit. Nuk mundtë çlirohesha më nga dëshira për të shkruar diçka të egër, groteske, shekspiriane, një pjesë për të tashmen. Mbresa e provës së Titus Andronicus, ky vizion se si duhej të ishte teatri, krijoi sfondin përpara të cilit zhvillohet Frank V. Pjesët e Shekspirit zhvillohen në një botë hierarkike, edhe Titus Andronicus perandor, perandore, princër, gjeneralë, oficerë, popull, kjo hierarki vlente të përcillej në të tashmen, ajo nuk qëndron më në themelin e shtetit, por të një firme, të një banke private, drejtori dhe gruaja e tij, fëmijët e tyre, prokurori, shefi i personelit, punonjësit e bankës, klientët. Më tundoi edhe aventura për ta përdorur këngën si një mjet dramaturgjik. Pa veprimin, këngët në Frank v. janë të pakuptueshme. Por duke qenë tepër i paduruar për të ndërtuar një veprim, nisa të improvizoja një veprim pa e shkruar atë. Kur kisha konceptimin e një materiali, kurrë nuk shkruaja një skicë, ashtu siç nuk u paraprinte pikturave dhe vizatimeve të mija me penë asnjë skicë apo studim. Fakti që ngatërroj gjithmonë rrugën gjatë shkrimit e vështirëson punën. Por fantazia nuk vepron vetëm në mënyrë asociative në vepër, por mbi të gjitha në mënyrë dialektike, sigurisht në kuptimin e Kantit, megjithatë ai e konsideronte dialektikën një pseudo-filozofim, në këtë pikëpamje ajo dëshiron të arrijë te njohuritë vetëm përmes arsyes, pa mbështetjen e nevojshme te përvoja. Ky “mendim i rremë” është tipik për fantazinë: Ajo i ndërton pushtetet e saj kryesisht përmes logjikës, prandaj për të nuk është e mundur të paraqesë botën reale, por vetëm botë të mundshme: Fantazia dialektike është e paparashikueshme, ajo mund të krijojë nga një tezë një antitezë dhe nga kjo një antitezë tjetër, dhe kështu me radhë, apo nga e njëjta tezë themelore, pak a shumë si gjembat e një iriqi, mund të zhvillojë gjithnjë antiteza të reja. Shkrova tekstet e këngëve, dhe sapo i kisha lexuar Paul Burkhardit strofën e parë, ai u ul në piano dhe filloi të kompozonte. Kishte ardhur nga Neuchâtel, ecnim përditë përtej moçalit të madh midis Vicvilit dhe Bellechasse, përgjatë rrugëve fill të drejta të fushës, herë pranë një burgu, herë pranë një tjetri, në fushë kishte grupe dhe grupe të vogla të burgosurish; këngën e Frida Fyrstit e krijuam me rastin e një udhëtimi me makinë drejt Yverdonit. Punuam rreth dhjetë ditë, gjatë kësaj kohe unë skicova vetëm një skenë: Ajo lindi shpejt, e nxitur, me një vrull, brenda pak orësh nate, vrasja e prokurorit Bëkman nga çifti Frank, më pas duhej të ndryshoja vetëm atë që ishte e parëndësishme, stilistiken. E vështirë ishte kënga e ngushëllimit, që bankieri i rilindur e këndonte i veshur si prift, ndërsa gruaja e tij vriste me një gjilpërë mikun që po vdiste, që të mos shkonin për tu rrëfyer, ajo nuk i besonte sekretit të rrëfimit. Rikrijova tekstin e një kënge të Paul Burkhardit, “Lutja e një zezaku”, nga kjo lindi “Është natë, natë e thellë, pa fund natë”, etj. Burkhardi më këndoi me piano këngën e rikrijuar. Kisha ndjesinë se e kisha keqpërdorur. Por në shumicën e skenave punoja ngadalë dhe gjatë, veçanërisht në skenat, funksioni i të cilave është vetëm një, ai dramaturgjik. Eca përpara duke kërkuar me mundim, qëndroj para vështirësive, që nuk mund t’i parashikoja, përpara pabesueshmërive brenda fabulës, të cilat më bien në sy vetëm më pas, shmangia e të cilave e bën shpesh të nevojshëm ndryshimin e veprimit. Puna nuk duket se ka përparuar, i ngre kurthe vetes, mundohesh me skena, për të cilat më vonë nuk e di se çfarë duhet të ketë qenë kaq e ndërlikuar tek ato. Në kujtesë koha duket se është bjerrë.
Marrë nga: Turmbau: Stoffe IV-IX, 1990
