E përktheu Vlora Konushevci
Imagjinojeni këtë skenë të filmit të vjetër sovjetik, bazuar në romanin me të njëjtin titull, Dyzet e një, nga Boris Lavrenev. Historia flet për një ushtare të re dhe të guximshme të Ushtrisë së Kuqe, e cila e kishte kapur rob një oficer tërheqës të Gardës së Bardhë. Të dy strehohen për ca kohë në një kasolle të braktisur, duke pritur që njësia e saj të arrijë. Ushtarja e Ushtrisë së Kuqe, me zemër të ngrohtë dhe e lirë nga imperativi teorik, bie në dashuri me armikun e saj ideologjik e të hijshëm. Në një moment, i burgosuri i saj mbetet pa letër cigaresh. Ajo, me bujari, i ofron të vetmen gjë të çmuar që kishte, një fletore modeste me poezitë e saj. Oficeri i Gardës së Bardhë mbështjell duhanin me poezitë e ushtares së Ushtrisë së Kuqe dhe para syve të të gjithë shikuesve të filmit, tymos pa turp, deri në vargun e saj të fundit.
A mund ta imagjinojmë këtë skenë ndryshe? Jo. Sepse kjo skenë, sado naive e prekëse të jetë, është shumë më tepër se një moment filmi, është përmbledhja metaforike e historisë së shkrimit të grave, e marrëdhënies së grave me krijimtarinë e tyre dhe e marrëdhënies së burrave me krijimtarinë e grave. Gjatë gjithë historisë së shkrimit, burrat e kanë kthyer pasionin letrar të grave në hi. Gratë, ndërkaq, shpesh janë flijuar për letërsinë. Shumë letërsi i kanë mbijetuar edhe kohëve më të errëta vetëm falë grave. Ta kujtojmë mënyrën se si Nadezhda Mandelstam, mësoi përmendësh poezitë e Osipit. Ashtu e shpëtoi ajo poezinë e tij të madhe nga gishti i fuqishëm i Stalinit mbi tastin e fshirjes. T’i kujtojmë gratë: bashkëshortet, të dashurat, shoqet, përkthyeset, shoqërueset, bamirëset, kopjueset, makinat e shkrimit, korrektoret, redaktoret e përkushtuara, shkrimtaret e mençura të parathënieve letrare, agjentet, frymëzueset, muzat, këshilltaret letrare, mbrojtëset e zjarrta, gatueset e përpikta, arkivistet punëtore, bibliotekistet, lexueset e pasionuara, ruajtëset besnike të dorëshkrimeve, pastrueset e përkushtuara të studimeve të shkrimtarëve, ato që heqin pluhurin nga veprat e mbledhura dhe bustet letrare – gra, gra, gra…
Gratë i kanë shpëtuar tekstet letrare ndërsa burrat i kanë shkatërruar ato. Sa shumë e kanë urryer fjalën e shkruar burrat: diktatorë, potentatë, censurues, të çmendur, zjarrvënës, komandantë ushtarakë, perandorë, udhëheqës, policë! Nëse ndonjë grua ndonjëherë ka mbështjellë peshk të freskët me vargjet e një poeti të dorës së dytë, çfarë është kjo krahasuar me librat e djegur nën sundimin e perandorit kinez Shih Huang Ti? Nëse gratë ndonjëherë kanë përdorur një poemë epike për të mbështjellë një ëmbëlsirë në furrë që të mos digjej, çfarë është kjo krahasuar me tonet e dorëshkrimeve të shkatërruara nga KGB-ja? Nëse ndonjë grua ka përdorur një libër të vogël për të ndezur zjarrin në oxhakun familjar, çfarë është kjo krahasuar me tymnajën e vëllimeve që digjeshin në turrat e nazistëve? Nëse ndonjë grua ka përdorur një faqe romani për të pastruar dritaret, çfarë është kjo krahasuar me hirin e mbetur pas bombardimeve nga Karaxhiç dhe Mlladiç mbi Bibliotekën Kombëtare të Sarajevës? Biblioteka?
A mund ta imagjinojmë imazhin e kundërt? Jo. Është thjesht e paimagjinueshme. Në histori, gratë kanë qenë lexuese, ato mizat e vogla të kapura në grepin e fjalës së shkruar, gratë kanë qenë publiku lexues. Kështu, në një letërsi të vogël, atë kroate, në mes të shekullit XIX, shkrimtarët meshkuj duhej t’i bindnin lexueset gra të ndalonin së lexuari letërsinë në gjuhën gjermane, sepse thjesht nuk kishte njeri tjetër që t’i lexonte ata, shkrimtarët vendas. “Zemra patriotike çahet nga pikëllimi, kur dëgjon se jo vetëm fisniket, por edhe bijat e thjeshta të qytetarëve flasin me përbuzje për gjuhën tonë kombëtare,” ankohet një shkrimtar kroat i shekullit XIX. Dhe lexueset kroate, gra zemërbuta, patën mëshirë për ta dhe filluan, duke u përhumbur nga mërzia, të lexonin shkrimtarët vendas. Letërsia e atij vendi të vogël filloi me to, me lexueset gra. Gratë kanë qenë gjithmonë shpirtrat e shtëpisë së letërsisë. Në mënyrë metaforike, çdo shtëpi letrare është ndërtuar nga hija e ndërtueses së saj të vërtetë, një gruaje, ndonjë Marie, ndonjë Jane, ndonjë Vera…
Stacy Schiff, autorja e biografisë Vera (Mrs. Vladimir Nabokov) shkruan: “Nga lista e gjërave për të cilat Nabokovi mburrej se nuk kishte mësuar kurrë t’i bënte: të shtypë në makinë shkrimi, të ngasë makinën, të flasë gjermanisht, të gjejë një objekt të humbur, të palosë një çadër, t’i përgjigjet telefonit, të presë faqet e një libri, t’i tregojë orën një filistini, është e lehtë të kuptosh çfarë ka kaluar jetën duke bërë Vera.”
Le të kthehemi në fillim dhe të themi se historitë e grave, letërsisë dhe hirit janë të pandashme; praktikisht është një histori e përbashkët. Vetëm gratë dhe librat janë djegur në turrat e Inkuizicionit. Roli i burrave në hirin historik është statistikisht i papërfillshëm. Në historinë e njerëzimit, sa herë që është dashur, gratë-shtriga (gratë e ditura) dhe librat (burimi i dijes dhe kënaqësisë) janë shpallur vepra të Djallit. Le ta ndërpresim këtë tregim të trishtuar me një shembull më të ndritshëm, përsëri rus. Një nënë nga Moska ishte shumë e shqetësuar për djalin e saj, edhe pse nuk kishte arsye për këtë: djali i saj ishte nxënës i shkëlqyer, dashamirës i letërsisë, i përkushtuar ndaj Pushkinit. Por, megjithatë, kjo nënë kishte frikë nga e keqja më e madhe, drogat, ndaj rregullisht kontrollonte xhepat e tij. Një ditë, më në fund, ajo gjeti atë që kërkonte: një copë të vogël, ngjyrë kafe të errët, të mbështjellë me kujdes në letër alumini. Në vend që ta shkatërronte atë copë fatale, kjo grua e guximshme vendosi ta provonte vetë fuqinë e drogës. Edhe pse nuk kishte asnjë përvojë, ajo disi ia doli të rrotullonte një cigare dhe ta ndizte. Ndjenja e përgjithshme e mirëqenies dhe relaksimit iu ndërpre brutalisht nga djali i saj, që u shfaq në prag të derës.
“Ku është paketa ime e vogël?” bërtiti ai.
“E tymosa,” i tha nëna me gëzim.
Ajo copë e vogël nuk kishte qenë marihuanë siç kishte menduar nëna, por një copë dheu nga varri i Pushkinit, relikt i të birit. Kështu, nëna e tymosi Pushkinin. Dhe kështu kjo grua e guximshme, pa e pas asnjë haber, u hakmor për vargun e vetmohuar të ushtares së Ushtrisë së Kuqe që ishte kthyer në hi. Kjo grua anonime, pa e ditur, ndoshta hapi një faqe të re, revolucionare, në historinë e letërsisë. Theksoj: “ndoshta”. Në çdo rast: e falënderoj!
1997
