Gjëja e parë që vëren te William Jefferson Clinton është sa i gjatë është. E dyta është fuqia joshëse që ai ka për të të bërë të ndihesh, që nga momenti i parë i takimit, sikur është dikush që e njeh prej kohësh. E treta është inteligjenca e tij e mprehtë, e cila të lejon të bisedosh me të për çfarëdo teme, madje edhe për ato më delikatet, për sa kohë di se kur duhet t’i hapësh.
Megjithatë, dikush që nuk ishte i magjepsur prej tij më paralajmëroi: “Gjëja e rrezikshme e këtyre dhuntive është se Clinton i përdor ato për të të bërë të ndihesh sikur asgjë nuk mund ta interesojë më shumë sesa ajo që po i thua.”
E takova për herë të parë në një darkë të shtruar nga William Styron në shtëpinë e tij verore në Martha’s Vineyard, në gusht të vitit 1995. Gjatë fushatës së tij të parë, Clinton kishte përmendur se libri i tij i preferuar ishte “Njëqind vjet vetmi”. Në atë kohë thashë — dhe u citova në shtyp — se mendoja se ai e kishte thënë këtë thjesht për të fituar votën latine. Ai nuk e kishte harruar — pasi më përshëndeti në Martha’s Vineyard, menjëherë më siguroi se ajo që kishte thënë kishte qenë krejtësisht e sinqertë.
Carlos Fuentes dhe unë kemi arsye të forta për ta konsideruar atë mbrëmje si një kapitull të tërë në kujtimet tona. Që në fillim, u çarmatosëm nga interesi, respekti dhe humori me të cilat ai na dëgjonte, duke i trajtuar fjalët tona sikur të ishin pluhur ari.
Gjendja e tij shpirtërore përputhej me pamjen e jashtme. Flokët i kishte të shkurtër, si një furçë pastrimi, lëkurën e nxirë nga dielli — kishte pamjen e shëndetshme dhe pothuajse të pacipë të një detari në tokë — dhe kishte veshur një bluzë sportive universiteti me një logo në kraharor. Në moshën 49-vjeçare, dukej si një i mbijetuar i gjallë e entuziast i brezit të ’68-ës, që kishte pirë marijuanë, i dinte përmendësh këngët e Beatles-ave dhe kishte protestuar kundër Luftës së Vietnamit.
Darka filloi në orën 8, me rreth 14 të ftuar rreth tryezës, dhe zgjati deri në mesnatë. Pak nga pak, biseda u shndërrua në një lloj tryeze letrare të rrumbullakët, ku merrnin pjesë presidenti dhe tre shkrimtarët. Tema e parë që u hap ishte Samiti i ardhshëm i Amerikave. Clinton kishte dashur që ai të mbahej në Miami, dhe aty edhe u zhvillua. Carlos Fuentes mendonte se New Orleans ose Los Angeles kishin pretendime historike më të forta, dhe ai dhe unë argumentuam me këmbëngulje në favor të tyre, derisa u bë e qartë se presidenti nuk kishte ndërmend t’i ndryshonte planet, sepse po llogariste mbështetjen për rizgjedhje nga Miami.
“Harroni votat, zoti President,” i tha Carlos. “Humbni Floridën dhe hyni në histori.”
Kjo frazë vendosi tonin. Kur folëm për problemet e narkotrafikut, presidenti më dëgjoi me bujari. “Tridhjetë milionë të varur nga droga në SHBA tregojnë se mafia e Amerikës së Veriut është më e fuqishme se ajo e Kolumbisë, dhe se autoritetet janë shumë më të korruptuara.” Kur i fola për marrëdhëniet me Kubën, ai u duk edhe më i hapur. “Sikur Fidel Castro dhe ju të uleshit e të flisnit ballë për ballë, të gjitha problemet do të zhdukeshin plotësisht.”
Kur folëm për Amerikën Latine në përgjithësi, kuptuam se ai ishte shumë më i interesuar sesa kishim menduar, megjithëse i mungonin disa njohuri thelbësore. Kur biseda dukej se po ngurtësohej disi, e pyetëm se cili ishte filmi i tij i preferuar dhe ai u përgjigj “High Noon”, i Fred Zinnemannit, të cilin e kishte nderuar së fundmi në Londër. Kur e pyetëm se çfarë po lexonte, ai psherëtiu dhe përmendi një libër mbi luftërat ekonomike të së ardhmes, autor dhe titull që për mua mbetën të panjohur.
“Më mirë të lexoni Don Kishotin,” i thashë. “Gjithçka është aty.” Tani, Don Kishoti është një libër që nuk lexohet aspak aq sa pretendohet, megjithëse shumë pak njerëz do ta pranojnë se nuk e kanë lexuar. Me dy ose tre citate, Clinton tregoi se e njihte vërtet shumë mirë. Duke u përgjigjur, ai na pyeti se cilët ishin librat tanë të preferuar. Styron tha se i tij ishte Huckleberry Finn.
Unë do të kisha thënë Edipi Mbret, i cili ka qenë libri im i tryezës së natës për 20 vitet e fundit, por përmenda Konti i Monte Kristos, kryesisht për arsye teknike, të cilat pata disi vështirësi t’i shpjegoja.
Clinton tha se i preferuari i tij ishte Meditimet e Mark Aurelit, ndërsa Carlos Fuentes qëndroi besnik ndaj Absalom, Absalom, romani yjor i Faulknerit, pa asnjë dyshim, megjithëse të tjerë do të zgjidhnin Light in August për arsye thjesht personale. Clinton, në nderim të Faulknerit, u ngrit në këmbë dhe, duke ecur rreth tryezës, recitoi përmendësh monologun e Benjit, pjesën më tronditëse dhe ndoshta më hermetike, nga The Sound and the Fury.
Faulkneri na çoi drejt një bisede mbi afinitetet midis shkrimtarëve të Karaibeve dhe grupit të romancierëve të mëdhenj të Jugut të Shteteve të Bashkuara. Na dukej shumë më kuptimplotë ta mendonim Karaiben jo si një rajon gjeografik të rrethuar nga deti i tij, por si një brez historik dhe kulturor shumë më të gjerë, që shtrihet nga veriu i Brazilit deri në Pellgun e Misisipit.
Mark Twain, William Faulkner, John Steinbeck dhe kaq shumë të tjerë do të ishin atëherë po aq “karaibianë” sa Jorge Amado dhe Derek Walcott. Clinton, i lindur dhe i rritur në Arkansas, një shtet jugor, e duartrokiti këtë ide dhe u shpreh i lumtur të ishte një karaibian.
Ishte afër mesnatës dhe ai u detyrua ta ndërpriste bisedën për të marrë një telefonatë urgjente nga Gerry Adams, të cilit, në atë çast, i dha autorizimin të bënte fushatë dhe të mblidhte fonde në Shtetet e Bashkuara për paqen në Irlandën e Veriut. Kjo do të duhej të ishte përfundimi i një mbrëmjeje të paharrueshme, por Carlos Fuentes e çoi më tej, duke e pyetur presidentin se kë i konsideronte si armiqtë e tij.
Përgjigjja e tij ishte e menjëhershme dhe e prerë: “Armiku im i vetëm është fundamentalizmi fetar i djathtë.” Kjo deklaratë i dha fund mbrëmjes. Herët e tjera që e pashë, qoftë në publik apo në privat, pata të njëjtin përshtypje si herën e parë. Bill Clinton ishte krejt e kundërta e idesë që latino-amerikanët kanë për presidentët e Shteteve të Bashkuara.
Duke marrë parasysh të gjitha këto, a duket e drejtë që këtij njeriu të jashtëzakonshëm t’i pengohet përmbushja e fatit të tij historik thjesht sepse nuk ishte në gjendje të gjente një vend privat për të bërë dashuri? Pikërisht kjo ndodhi. Njeriu më i fuqishëm në botë u pengua të konsumonte pasionet e tij të fshehta nga prania e padukshme e Shërbimit Sekret, i cili shërbente po aq për ta kufizuar sa edhe për ta mbrojtur.
Nuk ka perde në dritaret e Zyrës Ovale, nuk ka shul në derën e banjës private të presidentit. Vazoja me lule që shfaqet pas presidentit në fotografitë e tij në tavolinë është pretenduar nga shtypi se shërbente si vendstrehim për mikrofonë, për të shenjtëruar misteret e audiencave presidenciale.
Edhe më trishtuese, megjithatë, është fakti se presidenti donte vetëm të bënte atë që burrat e zakonshëm kanë bërë privatisht me gratë e tyre që nga fillimi i botës, dhe një ngurtësi puritane jo vetëm që e pengoi, por madje ia mohoi edhe të drejtën për ta mohuar.
Jonai shpiku letërsinë e trillimit kur e bindi gruan e tij se kthimi i tij në shtëpi ishte vonuar tri ditë sepse një balenë e kishte gëlltitur. Duke u mbështetur në atë argument të lashtë, Clinton mohoi se kishte pasur marrëdhënie seksuale me Monica Lewinsky dhe e mohoi këtë me kokën lart, si çdo bashkëshort i pabesë që respekton veten. Në fund, drama e tij personale është një çështje thjesht familjare, mes tij dhe Hillary-t, dhe ajo i qëndroi pranë në sytë e botës me një dinjitet homerik.
Një gjë është të gënjesh për të mashtruar; por krejt tjetër është të fshehësh të vërteta për të mbrojtur atë dimension mitik të ekzistencës njerëzore që është jeta private. Me të drejtë, askush nuk është i detyruar të dëshmojë kundër vetvetes. Për faktin se këmbënguli në mohimet e tij fillestare, Clinton do të ishte ndjekur penalisht gjithsesi — kjo ishte thelbi i çështjes — por është shumë më dinjitoze të kryesh dëshmi të rreme duke mbrojtur privatësinë e zemrës sesa të shpallesh i pafajshëm në kurriz të dashurisë.
Në mënyrë katastrofike, me të njëjtën këmbëngulje me të cilën kishte mohuar fajin, ai më pas e pranoi dhe vazhdoi ta pranonte në të gjitha mediat — të shkruara, pamore dhe gojore — deri në pikën e poshtërimit; një gabim fatal për një dashnor të pasigurt, jeta e fshehtë e të cilit do të hyjë në librat e historisë jo pse bëri dashuri keq, por sepse e bëri atë shumë më pak madhështore sesa duhej.
Në mënyrë qesharake, ai iu nënshtrua seksit oral ndërkohë që fliste në telefon me një senator. Zëvendësoi veten me një puro të ftohtë. Natyrisht përdori të gjitha llojet e dredhive shmangëse, por sa më shumë përpiqej, aq më shumë hetuesit e tij nxirrnin prova kundër tij, sepse puritanizmi është i pangopur dhe ushqehet me jashtëqitjen e vet.
Ka qenë një komplot i gjerë dhe i errët fanatikësh, i drejtuar ndaj shkatërrimit personal të një kundërshtari politik, madhështinë e të cilit ata nuk mund ta duronin. Metoda ishte përdorimi kriminal i drejtësisë nga një prokuror fundamentalist i quajtur Kenneth Starr, pyetjet e egra dhe të pangopura të të cilit dukeshin se i ngacmonin këta fanatikë deri në ekstazë.
Bill Clinton që takuam rreth katër muaj më parë, në një darkë gala në Shtëpinë e Bardhë për Andrés Pastrana-n, presidentin e Kolumbisë, dukej krejt ndryshe — jo më akademiku mendjehapur i Martha’s Vineyard-it, por një njeri nën dënim, më i dobët dhe i pasigurt, që nuk arrinte ta fshihte, pas një buzëqeshjeje profesionale, një lodhje organike, si ajo lodhje e metalit që shkatërron avionët.
Disa ditë më parë, në një darkë për shtyp me Katharine Graham-in, gruan e artë të Washington Post-it, dikush kishte vënë re se, duke gjykuar nga gjyqet e Clinton-it, Shtetet e Bashkuara ende dukeshin të ishin vendi i Nathaniel Hawthorne-it. Atë natë në Shtëpinë e Bardhë, kuptova saktësisht se çfarë nënkuptohej.
Referenca ishte për romancierin e madh amerikan të shekullit të kaluar, i cili në veprën e tij denoncoi tmerret e fundamentalizmit të Anglisë së Re, ku shtrigat e Salemit digjeshin të gjalla. Romani i tij kryesor, Shkronja e kuqe, është drama e Hester Prynne-it, një gruaje të re të martuar që solli në jetë një fëmijë fshehurazi me një burrë tjetër. Një Kenneth Starr i asaj kohe e dënoi atë të mbante një këmishë pendese me shkronjën “A” të kodit puritan, me ngjyrën dhe erën e gjakut.
Një agjent i rendit e ndiqte kudo duke rrahur një daulle, që kalimtarët të shmangeshin prej saj. Fundi me siguri duhet ta mbajë zgjuar prokurorin Starr, sepse babai i fshehtë i fëmijës së Hester-it doli të ishte një ministër i kultit që e shndërroi atë në martire.
Metoda dhe morali i procedurave ishin në thelb të njëjta. Kur armiqtë e Clinton-it dështuan të gjenin atë që u duhej për ta rrëzuar, e ndoqën me pyetje të minuara derisa e zunë herë pas here në mospërputhje të vogla. Pastaj e detyruan të akuzonte veten publikisht dhe të kërkonte falje për gjëra që as nuk i kishte bërë, drejtpërdrejt, duke përdorur teknologjinë e informacionit universal, e cila nuk është gjë tjetër veçse një version trimijëvjeçar i daulleve që përndiqnin Hester Prynne-in.
Nga pyetjet e prokurorit, dinake dhe epshore, edhe fëmijë të vegjël u bënë të vetëdijshëm për gënjeshtrat që prindërit e tyre u kishin thënë për t’ua fshehur se si kishin ardhur në jetë. I goditur nga lodhja e metalit, Clinton kreu marrëzinë e pafalshme të ndëshkimit të dhunshëm të një armiku të sajuar 5.397 milje detare larg Shtëpisë së Bardhë, për të larguar vëmendjen nga gjendja e tij personale.
Toni Morrison, fituese e Çmimit Nobel për Letërsi dhe një shkrimtare e madhe e këtij shekulli të dhembshëm, e përmblodhi gjithçka në një fjali të frymëzuar: “E trajtuan sikur të ishte një president me ngjyrë.”
Përkthimi © ExLibris
