Kjo kohë, ka qënë një periudhë e artë. Këtë e mendoj tani që jam nga fundi i rezidencës. Koha ikën dhe unë që ndjej ngutin të pëfundoj gjëra që kam lënë përgjysëm.
Kam dalë çdo mëngjes dhe kam pasur mundësi të shoh qytetin, njerëzit, ndërtesat, levizjet, ndryshimet e motit, ngjarjet kulturore me një ngadalësi të admirueshme. Sekondat e mi ishin më të gjatë, më të shtrirë në kohë, më të gjërë në përfshirje. Të gjithë projektoheshin tek unë si imazhe që nuk ndodhnin në të vërtetë para syve të mi, por brenda meje. Zhvillime të cilat në thelb i vija unë në provë, në skenë, në lëvizje.
Shkrimtari dhe personazhet e tij.
Unë i kisha orkestruar të gjitha këto që gjenin miratim për gjendjen momentale dhe të radhës. Unë i kisha shkruar. Ose, ishin të shkruara brenda meje, shumë kohë përpara se të vija këtu.
Këtu kisha ardhur vetëm për një qëllim: të shihja shfaqjen time të vënë në skenë.
Mund t’i kuptoja fare mirë pse njerëzit bënin disa veprime, vajzat e reja që qeshnin, një kategori e vajzave të moshës sime që mund t’ua dallosh në ballë shqetësimet e jetës martesore dhe të mëmësisë, gra në moshë të mesme që pinë duhan të vetmuara herë duke parë në celular e herë duke parë qiellin, gra në moshë madhe që i janë nënshtruar klimës së periudhës që kanë jetuar, duke pritur ngadalë përbetimin e kahmotshëm të asaj që i pret. Vajzat dhe gratë duket se janë gëzimi i këtij qyteti. Do flisja pafund për portrete vajzash adoleshente apo në shkollë të lartë, me një hijeshi të mprehtë si teh thike. Se si e çajnë ajrin, kohën, njerëzit tjerë. Për linjën artistike që shprehin në ecje, qëndrim, përhumbje. Do flisja pafund…
Nga ana tjetër, çdo kategori mashkullore, më duken të habitur, disi të dhënë më shumë drejt çfarë mund të marrin nga vetja. Jo çfarë mund të japin.
Bulevardi është i gjatë dhe dielli sikur e shndërron në një qënie të gjallë. Njerëzit vijnë e shtohen e shtohen me kalimin e orëve. Këmbë, ecejake, shpejtime, ngutje, ka edhe ndonjë që vrapon. Nuk ka biçikleta si në Shkodër.
Unë s’kam ecur në këmbë prej vitesh sa ç’kam ecur këto ditë.
Lokalet përanash bulevardit mbushen. Shumica pinë cigare, në dorën e majtë, mbi tryeza. S’ka rëndësi ku e shkundin hirin. Sidoqoftë, do e marrë era. Ajo erë e freskët që fryn.
Dhe kjo është një gjendje që nuk e gjen shpesh. Një harmoni thuajse mistike. Eksperiencë transcendentale.
Më afër Zotit.
Mua më është dhënë mundësia e dyfishë: ta krijoj këtë realitet dhe ta shijoj.
Ndaj, ka nisur të më pëlqejë shumë të ecurit dhe të vëzhguarit e jetës. Njëlloj si Robert Ëalser. Të dy mendojmë se muret e mbyllura të një qyteti – sado fizike apo metafizike qofshin – i krijojnë njeriun gjendjen e angështisë, klaustrofobisë. Ky qytet, përkundrazi, me gjithçka që më lejon të bëj me të – nisur prej kohës sigurisht – ma hap kraharorin, m’i jep energji zemrës, ma hap mendjen.
E unë nuk dua të kthehem në banesën time. Nuk dua të mbyllem e të shkruaj. Dua të jetoj endacak i tillë. (Disa orë më vonë, Ballsor Hoxha do më thoshte që ne shkrimtarët jemi e keqja e vetes; kur një person ka mendime të këqia, fle dhe të nesërmen i ka harruar. Një shkrimtar i hedh në letër, që bëhet libër dhe që bie në dorën e lexuesve.)
Kthehem për në shtëpi. Përveçse si metaforë, rruga e kthimit është malore. Mbart zymtësi, heshtje, përkulje. Përkulje të kokës. Shumica e njerëzve më vijnë përballë. Askush s’më sheh. Unë i shoh të gjithë. Duhet të jenë artistë, janë kaq të bukur dhe të ndryshëm.
Dhe mua më kanë përballë.
Rruga gjarpëron mes disa rrugicave, nën hije. Me një ftohtësi që t’i pret mishrat.
Dua të rri jashtë por kam edhe një dobësi tjetër: fiziken. Këtu kam kuptuar që pika ime e dobët është fiziku im shëndetlig. Jo e arsyetuar në një gjë konkrete, por i gatshëm për të rrëfyer brishtësinë e brendshme, thyerjen e rezistencës, mungesën e imunitetit. Sidomos të ftohtit.
Brenda në shtëpi kam një televizor që nuk e kam ndezur asnjëherë.
Preferoj një cep të divanit, shtrij këmbët dhe nis e shkruaj derisa më merr uria. Të shkruarit mund të jetë delir, uria është konkrete.
Pjesa ajsberg e ditës, kulmi filozofik – vetë guri filozofikal – është pikërisht fundi i ditëve: përvesh mëngët dhe laj enët.
Gjatë këtij momenti mendoj thellë dhe konkretisht: mbi letërsinë, mbi këtë ditar, mbi fëmijët e mi. Apo edhe tema tjera.
Kur fle është një moment që nuk do duhet të flija, por s’kam zgjidhje tjetër.
*
…
Çfarë raporti duhet të ketë shkrimtari me famën?
E pyes shpesh veten.
Fama është tundimi më i rrezikshëm i një shkrimtari, sepse duke qënë një formë shumë dredharake e pranimit të vetvetes, mund ta shndërrojë lenten e fokusit nga kuptimi tek imazhi.
Në momentin kur më i rëndësishëm është emri i autorit se sa vepra e tij, fillon shumë ngadalë e plot lapërdhi, një shkarje e brendshme, një rrëshqitje prej misionit, një denigrim i procesit të kryer. Sepse shkrimtari tashmë nuk po kërkon të thotë diçka të re; atij/asaj i duhet të konfirmojë apo ripohojë vetveten, statusin që mbart.
Fama arrihet zakonisht nëpërmjet çmimeve të rëndësishme që merr autori. Kjo famë nuk prish asnjë marrëdhënie me lexuesin, por me veten. Sepse nevoja jote nuk është më të shkosh tek lexuesi me të vërtetat e tua, por frika nga gabimet. Si e tillë, shkrimtari përfundon në autocensurë. Ose, në rastin më të mirë, në një imitim të vetvetes: të prodhojë vazhdimisht skemën dhe përmbajtjen që i dha sukses; duke kërkuar të qëndrojë në atë modalitet pune.
Ka një konsesus të gjërë se për autorët që kanë marrë çmimin Nobel në letërsi, nuk kanë prodhuar më diçka me vlerë. Çmimi Nobel në letërsi sikur u mbyll ciklin e shkrimtarit. Është çmenduri të mendosh se një shkrimtar mund të shkruajë një libër më të mirë pasi ka marrë atë çmim, por edhe taposja totale, koliti letrar, vjen prej frikës për të gabuar.
Njoh shkrimtarë që iu janë marrë mendt edhe për më pak se çmimi Nobel në letërsi, apo për kurrëgjësend.
Unë besoj se vazhdimësia e të qënit i ndershëm me veten është forma më e mirë e qëndrueshmërisë. Të qënit i padukshëm, duke qënë i dukshëm. Forma më e madhe për një shkrimtar është kur ai vazhdon të shkruajë edhe kur askush nuk e sheh.
