Përktheu: Agim Doksani
“Romani i formimit” të një të riu japonez në Tokion e fillim shekullit.
Natsume Sōseki (1867-1916), bashkë me Nagai Kafū dhe Mori Ōgai, është një ndër shkrimtarët modernë që ka arritur ta rrokë më së miri realitetin japonez të fillim shekullit dhe t’ia përkthejë problemet dhe shqetësimet në faqet e romaneve të tij.
Duke qenë se jetoi në momentin historik të tranzicionit nga një Japoni ende “feudale” në rrjedhën e re politike që në emër të procesit të “iluminizmit dhe qytetërimit” e bëri modernizimin dhe përshtatjen ndaj Perëndimit qëllimin e tij kryesor, Sōseki ishte pjesëmarrës dhe dëshmitar i kësaj periudhe komplekse dhe kontradiktore, të cilën jo vetëm e analizoi në esetë e tij, por e shpërnguli edhe në brendësi të romaneve të tij. Në to, ai u përpoq të nxjerrë në pah rëndësinë e vlerave që shprehte epoka e re (individualizmi, liri më të madhe, ballafaqim me kulturën e jashtme) të cilat nëse nga njëra anë përktheheshin në arritje pozitive, në tjetrën kërkonin – sipas mendimit të tij – një kosto tepër të shtrenjtë në pikëpamje të vetmisë, zbrazëtisë nga idealet, pasigurisë kolektive.
Vepër e realizuar në kulmin e pjekurisë politike, “Sanshiro” (1908), mbetet edhe sot një nga romanet më të lexuar në Japoni.
Në të përjetohet atmosfera e mjediseve universitare të Tokios të fillim shekullit, ku ballafaqoheshin Orienti dhe Perëndimi, e pasqyruar nëpërmjet përvojave të një studenti të posambërritur nga provinca. Në kontrastin mes rinisë së personazhit kryesor, entuziazmit për një të ardhme të pasigurt por ngacmuese dhe plot premtime, dhe vetmisë, melankolike dhe të zhveshur nga iluzionet, e profesor Hirotas më të shtyrë në moshë, vihet në dukje një nga temat themelore të veprave të Sōsekit: izolimi i njeriut modern dhe paaftësia e tij për t’i gjetur një kuptim ekzistencës së vet.
E kapiti një përgjumje e lehtë. Kur çeli sytë sërish, gruaja kishte filluar të fjalosej me plakun e ulur përbri. Ishte një fshatar, i hipur në tren dy stacione më parë, dhe Sanshiroja e kishte ngulitur në mendje sepse kishte mbërritur me vrap duke bërtitur, bash në kohë për nisje; pastaj ishte zhveshur deri në bel, duke zbuluar shpinën tërë blana të lëna nga moxa. Sanshiroja e kishte parë me vëmendje teksa fshinte djersën, mbulohej sërish dhe zinte vend pranë gruas. Kjo kishte hipur në Kyotō dhe menjëherë kishte tërhequr vëmendjen e djalit: pikësëpari, vinte zeshkane nga lëkura. Sa më shumë që Kyūshū i afrohej Ōsakas dhe Kyotōs përgjatë vijës së San’yōs, Sanshiroja kishte vërejtur se lëkura e gruas sa vinte e çelej dhe ndjeu ta pushtonte një melankoli e beftë, kur ndjeu se sa larg vendlindjes gjendej tashmë. Kur gruaja kishte hyrë në kabinë, i qe dukur sikur kish gjetur një aleate sepse ngjyra e lëkurës së saj ishte ajo e vajzave të Kyūshūsë. E njëjtë me atë të Miuata Omitsusë. Deri pak para nisjes, Omitsu i ishte dukur krejt e rëndomtë dhe ishte larguar me gjithë qejf prej saj. Por tani po e kuptonte që edhe ai tip gruaje ndoshta s’ishte dhe aq keq.
Fytyra e së panjohurës së trenit ishte shumë delikate: goja e përvijuar qartë, sytë e mëdhenj dhe të shndritshëm, balli jo fort i zgjeruar si ai i Omitsusë. Në vija të trasha, ishte grishëse; çdo pesë minuta ngrinte sytë drejt saj dhe ndonjëherë shikimet e tyre ndesheshin. Kur fshatari i qe ulur përbri, Sanshiroja kishte shfrytëzuar rastin për ta këqyrur më me kujdes. Gruaja e kishte ftuar plakun të zinte vend me një buzëqeshje dhe pas pak Sanshiron e kishte zënë gjumi.
Ndërkaq ata të dy kishin zënë të kuvendonin dhe djali, kur u zgjua, i dëgjoi në heshtje. Gruaja po tregonte se në Kyotō lodrat ishin më të bukura dhe më të lira se në Hiroshima; kishte zbritur në stacionin e Kyotō-s sepse diç duhet të bënte në atë qytet dhe pastaj kishte shkuar të blinte lodra pranë tempullit Tako Yakushi. Tani po kthehej në shtëpi pas një mungese të gjatë dhe sa mezi priste të shihte sërish bijtë, por problemi qëndronte tjetërkund; ishte e detyruar të kthehej te prindërit në fshat sepse tashmë prej kohësh i shoqi nuk i dërgonte më të holla. I shoqi kishte qenë në Kure si punëtor në kantieret e marinës ushtarake, pastaj gjatë luftës ishte mobilizuar dhe e kishin dërguar në Port Arthur; kishte qëndruar në atdhe deri në fund të luftës por pastaj ishte transferuar fill në Dairen duke thënë se atje ishte e mundur të bëje para. Fillimisht kishte dërguar lajme dhe çdo muaj edhe ndoca të holla, por prej rreth gjashtë muajsh nuk kishte mbërritur më asgjë. Nuk ishte nga ata që bridhnin pas fustaneve dhe nga kjo pikëpamje ndihej e qetë, por në Hiroshima nuk mund të qëndronte përgjithnjë, ndaj dhe kishte vendosur të kthehej në vendin e saj, në pritje të lajmeve prej tij.
Plaku, i cili me sa dukej, nuk e njihte Tako Yakushin dhe s’kishte pikë interesi për lodrat, fillimisht u mjaftua me tundje koke të vagullta, por kur gruaja nisi të fliste për Port Arthurin, u gjallërua dhe u përfshi më shumë, duke shprehur njëherësh keqardhjen e tij. Edhe i biri ishte mobilizuar dhe kishte vdekur në një betejë. Po fundja, përse shërbente vallë ajo luftë? Sikur të paktën të kishte pasur ndonjë leverdi ekonomike, mund edhe të kuptohej, por kështu djelmoshat ishin vrarë dhe çmimet kishin shkuar kacafiu: idiotësi fund e krye. Më parë nuk ishe nevoja të shkoje jashtë shtetit për të bërë para; tërë faji i luftës. Gjithsesi, e rëndësishme ishte të shpresoje. Me siguri i shoqi ishte gjallë dhe punonte, dhe së shpejti do të kthehej në shtëpi. Me këto fjalë plaku u përpoq ta ngushëllonte gruan, pastaj, kur treni u ndal, e përshëndeti dhe nxitoi të zbriste. Pas tij ikën edhe katër udhëtarët e tjerë dhe në tren hipi vetëm një. Vagoni, që qysh në krye të herës pak udhëtarë kishte, befas u duk i shkretë. Dielli në perëndim sikur e përforconte këtë ndjesi. U dëgjuan hapat e punonjësve të hekurudhës që ecnin mbi çatinë e vagonëve duke vendosur nga lart llambat e ndezura në mbajtëset e tyre. Sanshiroja nisi të hante sillën e blerë në stacionin e mëparshëm.
Treni u nis sërish dhe pas pak minutash gruaja u ngrit, i kaloi pranë Sanshiros dhe doli nga kabina. Për herë të parë djali vuri re ngjyrën e obi-t. E ndoqi me shikim: ndoshta ka shkuar në banjë, mendoi, pa reshtur së mbllaçituri kokën e troftës së zier që po hante.
Gruaja u kthye pas pak dhe këtë herë mundi ta shihte në fytyrë. Thuajse kishte mbaruar së ngrëni; me kokën ulur, mblodhi shpejt e shpejt me shkopinj ushqimin dhe mbushi gojën. Dukej sikur e panjohura nuk donte të kthehej në qytetin e saj. I pasigurt, Sanshiroja ngriti sytë dhe e pa në këmbë para tij. Po në atë çast ajo lëvizi, por në vend që t’i kalonte përbri për të shkuar në vendin e saj, bëri përpara drejt dritares së vagonit, zgjati kokën dhe nisi të vështronte jashtë. Djali vuri re se flokët e saj, të shpupuritur nga era, i lëviznin ëmbël rreth fytyrës. Pa u menduar, mblodhi kutinë e sillës, tashmë të zbrazët, dhe e flaku nga dritarja ngjitur me atë ku ndodhej gruaja. Kapaku i kutisë, i përthithur nga era, u duk sikur vallëzoi në një shkëndijë të bardheme. Vetëm atëherë Sanshiroja e kuptoi që kishte lajthitur dhe u kthye nga gruaja që fatkeqësisht ishte ende në dritare. Kjo tërhoqi kokën vrik dhe me një shami cohe të ngjyrosur fshiu ballin me kujdes. Ishte rasti t’i kërkonte ndjesë.
– Më vjen keq, – tha.
– S’ka rëndësi, – u gjegj ajo, duke fshirë ende fytyrën. Sanshiroja qëndroi në heshtje, i turbulluar, dhe gruaja, pa thënë gjysmë fjale, nxori kokën sërish në dritare. Dy a tre udhëtarë po koteshin të përgjumur në dritën e mekur të llambave, askush s’fliste dhe veç rropama e trenit dëgjohej. Sanshiroja mbylli sytë.
Pas njëfarë kohe dëgjoi zërin e të panjohurës: – Kemi mbërritur në Nagoya?
I çmeritur, vuri re që ajo ishte përkulur drejt tij, me fytyrën afruar pas të tijës.
– Ndoshta, – tha, por ishte hera e parë që shkonte në Tokio dhe as që e kishte idenë se ku ndodheshin.
– Jemi me vonesë?
– Mendoj që po.
– Edhe ju do të zbrisni në Nagoya?
– Po, do të zbres edhe unë.
Treni shkonte deri në Nagoya; s’kishte shumë tjetër për të shtuar, dhe gruaja u ul përballë tij. Një copë herë të shkurtër u dëgjua vetëm zhurma e rrotave.
