Pak autorë në letërsinë shqipe arrijnë të krijojnë një lidhje të atillë me lexuesit, sa edhe një ribotim përjetohet si një ngjarje e re letrare. Në vitin që lamë pas, në Panairin e 28-të të Librit, sapo u përhap lajmi se shtëpia botuese “Onufri” kish ribotuar librat “Republick of Albanania” dhe “Pasqyra e lëndës”, lexuesi i thekur pas fenomenit Hatibi u drejtua menjëherë te stenda, gati me një lloj përkushtimi ritual. Një nga ato skena që do të çonte cilindo artist në delirium: libra që nuk janë të rinj, por që priten si të ishin të sapodalë nga duart e një poeti, i cili ende di të zgjojë kërshëri, mall dhe respekt në të njëjtën kohë.
Ervin Hatibi ka qenë përherë një zë i veçantë, piktor, poet dhe shkrimtar që nuk ndjek trendet e kohës, por ritmin e vet të brendshëm. Ndoshta për këtë arsye, prania e tij e rrallë në publik dhe bisedat e pakta në intervista e bëjnë çdo dukje të tij të marrë peshën e një rikthimi, edhe kur bëhet fjalë për ribotime. Të gjithë lexuesit, të rinj a të vjetër, të familjarizuar apo jo me fenomenin Hatibi, kanë përpara syve një mundësi të artë për t’u kredhur në universin e tij.
Bisedoi Xhoina Salaj
Xhoina: Ndiej kënaqësi të veçantë të zhvilloj këtë bisedë me ju, Z. Hatibi, sepse zëri juaj ka qenë gjithmonë një prani e rrallë dhe e çmuar në letrat shqipe. Për mua, njohja me fenomenin Hatibi nisi në vitin e parë të fakultetit, kur përhumbesha për orë të tëra në kafene-librarinë “E Për7shme”. Atje lexova për herë të parë tregimet e “Një gjarpër i viteve ’60”; tregimi për qenin Gof të filmit “Tomka dhe shokët e tij” më mbeti gjatë në mendje, dhe prej atëherë, edhe poezia juaj nisi të bëhej pjesë e atij monumentit kulturor që tjerrin studentët nëpër letrat shqipe. Këtë vit, dy libra tuaj tejet të rëndësishëm janë ribotuar dhe kanë rikthyer vëmendjen te krijimtaria juaj, pa qenë nevoja për një botim të ri që të grishë kureshtjen. Çfarë ndjesish ju sjell kjo lëvizje e menjëhershme e lexuesve drejt librave tuaj?
Ervini: Gofi është fjalëkalim. Kush përmend emrin e qenit të zi gjerman të filmit “Tomka dhe shokët e tij” nuk ka shumë dyshim se di dhe vdekjen e tij të mundimshme, meqë vdekja është roli i vetëm i atij qeni, ndoshta kulmi i filmit. Po u tha Gofi, ata që i përmend emri i qenit duhet të përgjigjen njëkohësisht edhe për vrasjen e tij, kur kanë qenë fëmijë, domethënë. Dhe për kë ka pasur fatin të mos e shohë filmin, duhet rishpjeguar se tregon për një grup bashkëmoshatarësh, që i pjek lufta; për t’i kaluar drejt pjekurisë, skenari ngarkon guerilas të rritur, që t’i udhëzojnë të helmojnë qenin rojë të kampit ushtarak të gjermanëve. Kur je i vogël, skena ku jep shpirt qeni vërtet vret, me angullima ankimi, me ecejakun hezitues – një këmbë në jetë, dy-tri përtej – dhe gjatë këtyre momenteve shumë të gjata në jetën e numëruar të çdokujt nga ne, fëmijët e filmuar me qenin përndizen komplet, fërkojnë duart e helmuara nga ngazëllimi, duke shoqëruar me padurim agoninë e Gofit, pa dyshim agonia më e gjatë e kinemasë së vdekur shqiptare. I pakapshëm nga optika, ndoshta vetëm paksa nga muzika, helmimi vepronte kinematografikisht ngadalë brenda qenit në ato minuta, e pikërisht meqë nuk shihej, shndërrimi kimik më së shumti ndodhte në errësirën e sallës së kinemasë, por jo brenda të gjithëve ne.
Lum si aktorët e vegjël që vërtet luanin, si edhe qeni, pse patën privilegjin të sigurohen mirë se nuk u dëmtua gjëkafshë gjatë xhirimit të atij filmi!
Çka pritej nga ajo skenë formative qe ndoshta me siguri rrethimi i plotë, gjer në vdekje, i qenit të zi brenda gjysmëharkut të aktorëve të vegjël, plus gjysmëharkun tonë jashtë ekranit, që të plotësohej figura ideale e një filmi për fëmijë, me pedagogjinë brendashkruar gjinisë, dhe boshtin e simetrisë që pritet të plazmojë spektatorin e vogël sipas modelit, aprovuar me skenarin. Qeni i zi rojtar vinte me një akumulim radikal të tjetërsive: edhe si specie, edhe si ngjyrë, edhe si emër e kombësi, po dhe si trupëzim i pushtetit – pushtuesit në atë rast, kësisoj kurban i përkryer, i konstruktuar që në fillim për t’u vrarë pa shumë mëdyshje e faj, mundësisht nga fëmijët.
Tani, ndjeshmëria për mizorinë ndaj kafshëve sigurisht që nuk ka pse të mos ndryshojë sipas epokave, kulturave, interesave ekonomike por, duke i mbetur besnik martirizimit tim para asaj skene, për të shpaguar traumën prej fëmije, kam vendosur të hakmerrem duke e shpallur arbitrarisht Gofin si prag po aq iniciatik, për të ndarë shqiptarët që e panë: këndej kë ia vajtoi vdekjen si fëmijë, andej tutje të tjerët. Domethënë, kujtohu ku të rekrutoi vrasja në ekran: te bashkëvuajtësit me qenin, a te bashkëfajtorët me aktorët. Pastaj kujto si rrodhi jeta. Pyetje si këto na duhen që, përmes gjenealogjisë kulturore, të shfajësojmë disi kë nuk i shpëtoi dot programit të radikalizimit në moshë të vogël, dhe, larg qoftë, nesër shkon e përligj ndoshta deri edhe vrasjen e fëmijëve në ekran, vetëm pse i përkasin një ngjyre tjetër, që ia zbardh pastaj me kontrast të vetën!
Kështu, libri ku kam shkruar për këtë do të qe titulluar më mirë “Një qen i viteve shtatëdhjetë” (dekada kur u xhirua filmi), edhe pse hija e Gofit përndjek në mënyrën e vet gati kudo aty nëpër “të tjera rrëfime zoologjike” (vazhdimi i titullit të librit). (Ama “Një qen i viteve shtatëdhjetë” do të identifikonte gabimisht, prej dekadës së njëjtë të vrasjes, Tartin e paharrueshëm, qenin e të burgosurve të Spaçit, ekzekutuar për terror nga komanda, pas Revoltës në burg). U përqendrova emblematikisht te gjarpri, duke bërë përfaqësues të gjithë librit me rrëfime për kafshët, titullin e një rrëfimi për mirësinë ndaj gjarprit, meqë ajo më dukej mirësia më e papërballueshme, më liminalja, prandaj dhe më përmbledhësja për gjithë ç’vijon pastaj kat më kat në anijen e Nuhut. Titulli me bisht i librit, i gjatë si sinekdokë meqë imiton dhe personazhin e përshkruar, doli pastaj “Një gjarpër i viteve gjashtëdhjetë dhe të tjera rrëfime zoologjike”, shtypur në shumë pak kopje në Shkup, depërtuar në akoma më pak në Tiranë, prandaj dhe e keni lexuar mbi një kopje përdorimi kolektiv tek “E për7shmja”.
Pavarësisht nga meritat e shkrimit, është e sigurt se të paktën ju, ndër gjithë të tjerët, keni ardhur tashmë deri në këtë pikë të leximit, meqë këtë e kërkon marrëveshja minimale që përbën intervistat. Shpresoj, ama, të kemi lodhur e humbur rrugës kategorinë poshtëruese të shfletuesve vertikalë, që u zbresin maskuar ekraneve nga lart, në kërkim të aksionit, vetëtimthi si forcat speciale me litar – ka të paktën dyzet sekonda që janë larguar drejt linkut tjetër, të mërzitur për vdekje – dhe kështu pas këtij truku të kemi mundësi, me ajrin që fituam pas braktisjes, të flasim më lirshëm. Se i gjithë ky ekskursion i gjatë (kinse humbje rruge – në fakt humbje gjurmësh), ishte dhe mënyra më e mirë për të përballuar përmendjen e Gofit dhe çastin kur thoni se rrëfimi për të ju ka mbetur gjatë në mendje. Me atë emër keni zgjedhur të më drejtoheni, prej atij emri ju njoh. Prandaj, pa këtë shpjegim për ç’shkakton ky emër, nuk do të merrte kuptimin që do as falënderimi i thellë, krejt joformal, ndaj fjalëve tuaja në hyrje të bisedës. Se në çdo rast, mirësjellja, sidomos në publik, është e nënkuptuar dhe e parëndësishme, por nga kënaqësitë madhore të kësaj lloj zeje ku na bashkon shkrimi, është pikërisht ajo e lundërthyerit tek sheh se anija që i afrohet ishullit nuk po vjen rastësisht ta shpëtojë, çka do të mjaftonte: kënaqësi, gati po aq e madhe sa e shpëtimit nga vetmia, është fakti se letra në shishen që ke flakur në det, gati pa i besuar, është kapur në rrjetën e pikërisht kësaj anije që vjen të të shpëtojë. Emri i koduar i Gofit, përmes kaq fjalësh të tjera që mund të kishit rreshtuar, e bëri pra detyrën e vet dyfishe: më shërbeu, në përmasën e shkruesit, të besoj se ia kam arritur të shpie së paku një lexim tek i njëjti burim nga u nisa; kurse, në përmasën shpirtërore e politike, të takoj me optimizëm edhe një më shumë prej shqiptarëve që testi privat i Gofit ndan më dysh.
Më duhet të siguroj që vrasja edukative e qenve nuk është ndonjë shqetësim thjesht prej të rrituri, përftuar mes klimës ideologjike të fundviteve 2010, kur shkrova për filmin. Në një poemë, që më është botuar me librin e vitit 1995, kam disa vargje kushtuar një vjershe të humbur, që sot besoj se flet për Gofin:
[…]
Dhe ia kam arritur të shkruaj për mrekulli
Një vjershë që i vogël
Për sytë e pafaj të ujkut
Dhe frymën e tij të athët
Që hukat zemrën time-kambanë
Foshnjë rritur në një pyll të shpyllëzuar
I zgjodha që pa mësuar të lexoj
Librat
Me një shqisë të inatosur që i ndan saktë
Kërpudhat e helmëta nga të ngrënshmet
S’pati këlysh kurve të më mbyllë
Në azilet me ilustrime të fëmijëve
Libra të shiturish ku fillon dhuna
Ashtu si e pakuptuar
Një inkuizicion i madh, një zjarr duhet
Ta djegë injorancën e librave për fëmijë
Që janë libra si tagjia në drithëra
[…]
Dhe nëse ka, si po thoni, një lëvizje të re drejt librave të mi të vjetër, ribotuar së fundmi, dyshoj shumë se çka thërret në punët e mia, qoftë edhe një publik jotipik, është përshtypja e vagullt e ndonjë angullime që mundohem të ruaj, si amanet.
Xhoina: Kanë kaluar shumë vite që emri juaj është përmendur më tepër me nostalgji, sesa me prani. Gjatë këtyre viteve heshtje, lexuesit kanë krijuar versionet e tyre për largimin tuaj. Tani që ju kemi përsëri përballë, besoj të gjithë duam t’ju pyesim me zemër në dorë: ç’artist po kthehet? Si ka qenë kjo periudhë për ju?
Ervini: Kafsha shtëpiake që merr arratinë, pak nga pak ka nisur dhe në shqip të quhet ferale. Kështu i ka pëlqyer ta shohë veten përherë llojit të artistit që jam. Prandaj, nuk është se jam rikthyer vërtet apo as kam ikur krejtësisht ndonjëherë, besoj. Bëhet fjalë për llojin e artistit që njëkohësisht i afrohet e largohet pragut, i udhëhequr nga dritat, i frikësuar mos e ndriçojnë më shumë se do, i tërhequr nga ushqimi i kollajtë, por jo nga detyrat e shtëpisë që vijnë me të, në dukje i njëjtë me kolegët në oborr, deri në kafshimin tinëzar. Në mes të viteve 1990, shpërndaja si ndonjë ekspozitë ambulante pseudo-kartëvizita shtypur mbi kartëmonedha të skaduara, ku vetëpërshkruhesha arrrtist, domethënë një lloj artisti që hungërin në gjysmëlargësi (titullatura patjetër qe ndikuar prej asaj të lëvizjes së kohës “riot grrrl”). Dhe hungërima nuk planifikohet dot si ndonjë rreng konceptual, është i vetmi reagim ndaj neverisë.
Prandaj, në njëfarë mënyre, përherë kam qenë përballë, thjesht andej perdes. Unë jam mësuar që kalama të mos ma konsiderojnë praninë, që fill sa botova librin e parë e pastaj asgjë vite me radhë e kështu dhe pas librit tjetër, e tjetrit, periodikisht. Mbaj mend, nja dy libra me poezi më parë, në një konferencë kulturore te Piramida, kur një folës më cilësoi gjatë diskutimit të vet, me njëfarë triumfi, si ish-poet. E kam merituar këtë titull për së gjalli. Po në anën tjetër, sado që e ardhmja periodikisht vonohej, ishin përherë lexuesit e gjallë që vazhdonin t’u jepnin rini vargjeve të vjetra, edhe pa pritur të rejat, me frymëmarrje gojë më gojë.
Tashmë, kur makina çdo sekondë e më shumë në përsosje të pandalshme po shkërben art, dhe kur konsumi e kontrolli po e propozon artin të personalizuar e pavetor si aplikacion nëpër elektroshtëpiake, po vërtetohet dhe intuita e vjetër arrogante për vlerën e artistit përmbi artin, apo të frymës përmbi objektet dhe afatet e dorëzimit të tyre.
Xhoina: Ju i jeni bashkuar shumë herët letërsisë shqipe, gati-gati një riosh me talent të patëmetë, në një kohë të trazuar. Si e kujtoni sot atë periudhë? Çfarë ka mbetur nga ai Ervini djaloshar, idealist, shpërthyes, dhe çfarë ka ndryshuar te ju ndërsa vitet, udhëtimet dhe përvojat kanë shtuar shtresa të reja te krijimtaria?
Ervini: Mbaj mend më shumë se asgjë tjetër, ose më saktë, nuk lejoj të harrohet arsyeja pse libri im i parë mbeti aq muaj me radhë në sirtar; sipas botuesit, i mungonte më së paku një poezi që të plotësohej. Bëhej fjalë për të paktën një poezi, të cilën unë as e shkruaja dot, por nga ana tjetër as dhe nuk guxoja dot të pranoja që s’mundesha ta shkruaja. Dikush mund të thotë pse e dërgove atëherë librin të botohej, po ec e pyete një katërmbëdhjetëvjeçar pse. Pezulli përfundoi kur vendin bosh të poezisë e zuri një parathënie. E shkroi bujarisht, për të zhbllokuar librin e një fëmije krenar, dikush që kishte botuar në dekada kaq libra, në të cilët nuk mund të mungonte asnjë poezi e kërkuar. Çdokush duhet të bëjë detyrën e vet për të plotësuar kujtesën e madhe publike, dhe mua më bie për pjesë, ndër të tjera, të dëshmoj për këtë, qoftë dhe tërthoras. Dhe më jepet rasti të përmend tani edhe një herë një post-scriptum me të cilin përfundon një ese e hershme e Rudian Zekthit: “Duke pasur turp që përdora një liri, që nuk e kishte im atë”. Dikur, kam pas’ propozuar që çdo shkrim i sotëm duhet lexuar me atë shënim poshtë.
Xhoina: Në një kohë kur fjala shpesh e ka humbur peshën e saj, a besoni se poezia ende e ka fuqinë të ndryshojë dendësinë e realitetit? E ka ende atë forcën e vet transformuese?
Ervini: Atë çka quani, si e meriton, “dendësim të realitetit” mund ta provokojë çdo evokim, në rrethanën dhe zërin duhur. Kur dikush thërret besueshëm, nga pas shpine: “Policia! Duart lart!”, shpesh ndodh diçka me temperaturat, hidraulikën, kiminë brenda nesh – edhe nëse polici mungon. Nuk po them se poeti është ndonjë lloj polici civil, po rreshtime të caktuara të figuracionit dhe muzikalitetit të fjalëve, mund të evokojnë metonimikisht fragmente e situata me pasoja shndërruese, të cilat nuk vdesin kollaj, edhe po ktheu kokën Orfeu.
Xhoina: “Pasqyra e lëndës” qe një ndër dy librat që u rikthye sërish këtë vit. Si e përjetoni faktin që një libër me poezi jeton kaq gjatë? A e ndieni ende si librin që keni shkruar dikur, apo sot ju vjen me kuptime krejt të reja, sikur ta ketë shkruar një version tjetër juaji? A ka poezi brenda tij që ju flasin ndryshe, që ju prekin për arsye të tjera nga ato të dikurshmet?
Ervini: Me të drejtë bën përshtypje ribotimi pas dy dekadash i dy librave pararendës të këtij të fundit, i cili u ribotua po ashtu këtë vit. Mund të ishin ribotuar edhe më parë, po shtëpia origjinale e botimit (ORA) është mbyllur prej shumë kohësh. Zakonisht, librat ndryshojnë sa herë i hap, sadopak. Unë kam besimin që edhe ribotimi i librit të fundit, “Transkript nga krevati tjetër”, vjen ndryshe në lexim sot, qoftë dhe prej një ndryshimi të papritur skenari në faqet 56-57.
Pa e pasur fare në plan, në atë libër u grumbulluan vetiu poezi për poetin, por më shumë si një lloj autopsie antropofagë shëlbyese dhurimi, me përshkrime të gjymtimit deri në bust të poetit, me kokën e tij mbyllur në gojën e luanit (si Herkuli), me vetëvrasjen e tij pas tentativash, apo me tituj si “Statujat e poetit” (të thyera),“Gishtat e poetit”, “Qafa e poetit” apo “Dora e poetit 1” dhe “Dora e poetit 2”.
Një nga këto poezitë me dorë bazohet mbi një ngjarje, në të cilën një burrë del e më veçon nga shokët duke më thënë se vjen nga një qytet i largët, që të më këshillojë të lë lojërat e rrugës e t’i kthehem shkrimit. (Poeti, romancieri dhe përkthyesi i vlerësuar, që ndoshta as nuk e di që e kam përshkruar në vargje, meritonte t’i përmendet këtu emri, po kjo do ta varfëronte fare leximin, edhe pse bëhet fjalë më shumë se për kronikë, por për mit: katër takimet e Budës së ardhshëm, shkrirë në një). Si për të më dhënë një shembull përkushtimi ndaj shkrimit, burri më kujton se Viktor Hygoja priste mjekrën, që të detyronte veten të mbyllej e të shkruante, derisa t’i rritej e madhe dhe njëherë, meqë pa mjekrën në ikonë turpërohej, zëre se dilte lakuriq rrugëve. Dhe pastaj burri më thotë se dhe vetë, që të detyronte veten të ngulej e të shkruante, kishte plan të priste njërën këmbë. Mbaj mend si u llahtarisa para syve të zgurdulluar të poetit me pulsione, po problemi i vetëm është se kur shkrova poezinë, dekada më vonë pas kërcënimit, nuk di pse mbaja mend që burri kishte premtuar të priste dorën, jo këmbën.
Kitaristi i madh Kol Shehu njëherë më ka pas thënë një fjalë madhështore, që nuk më harrohet kurrë, e kam botuar edhe më parë: Kitaristit nuk i duhet kitara. Nuk e di pse në proces doli pastaj poeti pa duar, poezia që shkruhet me dorën e munguar, dhe kjo ma fshiu fantazinë e eremitit ankorit të këshilltarit tim, ardhur nga larg. Pastaj, në një nga kthimet e detyruara në Tiranë, duke u hedhur një sy letrave të mia të vjetra, zbulova dhe një shënim të kohës për takimin, ku shkruhej se shprehimisht njeriu më kishte propozuar të presë këmbën për artin. Tani problemi është se në kopertinë të librit unë kisha vendosur, mbi një platformë druri gjithë blana thikash, pikërisht një këmbë të thyer porcelani, që e kam gjetur në udhëtim, dhe e kam bërë shpejt e pa e menduar gjatë këtë zgjedhje; vetëm tani, për shembull, po e lidh kopertinën dhe me poezinë për statujat e thyera të poetit. Por me restaurimin thuajse filologjik që i kam bërë tanimë poezisë, në faqet 56-57, duke e rititulluar “Këmba e poetit”, kuptova akoma më mirë psenë e kopertinës. Kopertina kishte pritur pesë vjet rresht drejtësinë historike.
Xhoina: Lexuesit tuaj thonë se poezitë e këtij libri janë si pasqyra edhe për ta, nga ato që pasqyrojnë vetëm atë që njeriu ka guxim ta shohë pa iu dridhur qerpiku. Cila ka qenë pasqyra juaj gjatë krijimit të këtij libri? Çfarë keni dashur të pasqyronit vërtet, qoftë edhe në mënyrë të pavetëdijshme?
Ervini: Dua të përqendrohem më mirë te loja që prodhoi titullin “Pasqyra e lëndës”; kështu emërohej deri vonë Përmbajtja, lista e kapitujve në fund të librave. Meqë u përmend dhe melankolia e nostalgjia, kam merak të ruaj e ripërdor sa më shumë sende e fjalë të vjetra o të harruara. Në këtë rast, një term teknik i libërbërjes, që sot është vjetruar, ripërdoret si metaforë, dhe befas të bëhet gllabërues në dorë; pasqyra e lëndës, trajta e shquar e absolutes që shohim e na sheh. Ashtu si thotë Ungjilli: “Të fundit do të jenë të parët”, ashtu e marr dhe unë atë togfjalësh të harruar në fund të çdo libri në shekullin e kaluar, dhe e nxjerr në dritë të re, me titullin në ballinë. Ndoshta një prej pasqyrave ku shihem më shpesh janë pikërisht këto procedura komplekse malli, keqardhjeje e rezistence, për të folur atë çka harrohet a del mode, çka fshihet e shtypet.
Xhoina: Libri tjetër që u ribotua motin e shkuar është “Republick of Albanania”. Një libër që nuk u harrua, por që ngriti shumë pyetje, debate, reflektime. Çfarë ju çoi drejt tij? Ç’kërkonit të hidhni në letër: një kritikë, një portret të një Shqipërie që ndryshonte me vrull, apo një këndvështrim më skeptik për identitetin dhe drejtimin tonë?
Ervini: “Republick of Albanania” është tri gjëra në një. Fillimisht, është parulla insistuese në përngjitjen e fjalëve të titullit, afishuar nëpër librari edhe për ata që librin nuk do ta lexojnë, bile edhe për ata që nuk dinë shqip. “Republick of Albanania” pastaj është edhe një shumëfishim, po aty, i kolazhit që e përmban, mes bananesh, këtë parullë. Dhe sapo kapërcen si xhunglën ballinën me banane, shfaqet libri si antologji autobiografike tekstesh të tipave të ndryshëm, botuar gjatë viteve 1993-2004 në gazeta e revista, sot gati krejt të zhdukura. Sidomos në botimin e fundit, libri e shpall edhe më fort, në materialitetin e vet, të qenët një copë arti. Dhe, ashtu si shpjegoj në parathënien shkruar për këtë ribotim pas gati dy dekadash, parulla hapëse, ngulur republikës, vazhdon të jetë po aq aktuale sa kur e thura me kolazhin, nga mesi i viteve nëntëdhjetë të shekullit që shkoi.
Xhoina: Në artin tuaj, qoftë poezi apo prozë, shfaqet vazhdimisht një udhëtim i brendshëm që flet për qytete, për rrënjë, për kulturë, për zenitin shpirtëror. Në ç’vend ka zbarkuar sot anija juaj? A ka një vend, një hapësirë, ku artisti brenda jush gjen paqen më të madhe?
Ervini: Të gjitha vendet e paqes janë vende rikthimesh: përherë njëri sy sheh në të kaluarën, dhe ia mbivendos pamjen e vendeve të vjetra tjetrit sy që sheh të tashmen, e anasjelltas. Kështu që asnjë vend nuk mund të jetë dot i huaj plotësisht, po ka vende ku sinkronizimi me të shkuarën është më harmonik, më afër paqes së rikthimit në padije, në mbrojtjen amësore, etj. Paqja mes së shkuarës është me përkufizim e përkohshme, përfundon sa e kupton, siç përfundon, fjala vjen, ashpër një përqafim, e ndoshta me të dhe gjithë lidhja, sapo shqipton symbyllur një emër të vjetër.
Xhoina: Si është procesi juaj i të shkruarit sot? A keni ndonjë ritual, ndonjë orë të ditës, një qoshe të shtëpisë, një heshtje që nuk e ndani me askënd, apo poezia vjen pa paralajmërime, edhe kur jeni mes zhurmnajës së përditshmërisë?
Ervini: Poezinë përherë më duhet ta harroj dhe mësoj nga e para, në mënyrë që të prish familjaritetin. Prandaj dhe poezi detyrimisht shkruaj rrallë, rregullisht gjatë disa muajsh rinjohjeje që i ndajnë vite të tëra nga tentativa më e fundit. Po ashtu, logjikisht, poezi nuk shkruaj dot shumë në shtëpi, sa jashtë, kudoqoftë. Tjetër punë me tekste të tjera, jo në vargje, të cilat i shkruaj rregullisht dhe brenda.
Xhoina: Dikur, keni thënë se fjala nuk mund ta humbë dot shenjtërinë, sado të përpiqemi. A është kjo ende mënyra si e përjetoni poezinë, apo viteve i janë shtuar edhe arsye të tjera që ju shtyjnë të shkruani?
Ervini: Ende e besoj atë që kam thënë: fjala vërtet nuk mund ta humbë shenjtërinë e vet, sado të përpiqemi; po, nga ana tjetër, lum kush nuk përpiqet! Nuk i do qarë shumë halli fjalës në këtë mes, sa kujt shpërdoron me kapacitetin e përjetimit të saj. Gjithçka duhet supozuar e fundme. Alternativës së harxhimit i ekspozohemi sa herë hapim gojën a kapim shkronjën.
Xhoina: A ju ka ndodhur të hiqni dorë nga poezi shumë të veçanta, vetëm sepse nuk ju dukeshin të vërteta? Ku e vendosni ju kufirin mes estetikës dhe sinqeritetit?
Ervini: Faleminderit për këto dy pyetje! Historia e gjithë shkrimit apo thënieve, sidomos të poezisë, është patjetër negativi i një historie heqjesh dorë, shpesh për arsye etike.
Kurse kufirin, qoftë dhe atë mes estetikës dhe sinqeritetit, e vë kohor, si thashë dhe më sipër, me vitet që ndajnë një grusht poezish nga tjetri, për të mos rënë në ring, sepse aq mbaj. I kam imponuar poezisë time një temporalitet dhe kalendar gati ritual, si e si t’i hyj nga e para, duke u ripastruar e rishpikur gjer për herën tjetër, po as kështu nuk besoj se ia dal dot tërësisht me sinqeritetin. Di të them se çfarë më mban ende në këtë rrugë është besnikëria ndaj aktit të papritur dhe të pashpjegueshëm – sot – të një fëmije, që një pasdite të dyzet e ca viteve më parë, në cepin e një dhome që nuk e harroj dot, ulur mbi shtrat, mori të barazlargojë fjalitë prej dy cepave të një fletoreje me katrore, duke ngritur kështu mes saj shtyllën e parë me vargje. Dorike. Forma ishte patjetër imitim, po jo akti. Pastaj fëmijës iu duk se po të mos vazhdonte të ngrejë me ngut dhe shtylla të tjera, diçka do të binte. Njeriu është qenie e rënë, poezia është një nga ato tentativat më prekëse për ta ngritur, dhe ndoshta sinqeriteti i fëmijës e besonte këtë edhe pa e ditur. Mua më ka mbetur të besoj fëmijën.
Xhoina: Gjatë gjithë këtyre viteve, cila ka qenë fjalia më e çuditshme, më prekëse, ose më tronditëse që dikush ju ka thënë rreth krijimtarisë suaj? Një nga ato që zor se të shkulet më prej mendjes.
Ervini: Pa zhvlerësuar asgjë tjetër që më është thënë, fjalia më e çuditshme për poezinë time, më prekëse dhe më tronditëse – për të respektuar plotësisht rreshtimin tuaj – ka qenë ajo që kam lexuar të shënuar në faqen e tretë të librit ashtuquajtur “Gjashta maç”, botuar më 1995. Nga kujtesa riprodhoj: “Lexoje këtë libër, po s’të pëlqeu, digje”. E kishte shkruar po atë vit një kameriere, e cila ia dhuronte librin tim banakierit në një klub – sot patjetër të prishur -, afër diagonalit hyrës në juglindje të parkut Rinia, buzë bordurës. Klubi quhej “Piccolo Mondo” dhe shkoja aty më shpesh se tjetërkund, ndonëse rrallë, dhe jo për t’u ulur, meqë qe klubi më afër shatërvanit të tharë, brenda të cilit rrinim për ekstraterritorialitet. Ka shumë mundësi që kamerierja e dashuruar më njihte, ashtu si edhe banakieri, se helbete “Piccolo mondo”, por po aq mundësi ka që edhe të dy të mos e lidhnin dot emrin me fytyrën; nuk ka qenë kohë ekranesh e konfirmimi imazhesh si sot. Librin, që mbante si faturë mbishkrimin e zjarrtë të kamerieres, ma tregon, së paku dhjetë vite pas ngjarjes, nëna e ish-banakierit, një poete jo pak e njohur, e cila ndoshta po na lexon, por nuk do t’ia përmend emrin. “Po për çfarë i hyra unë kësaj pune? – i thashë me buzën vesh më vesh, – përveçse për t’ia mbërritur ditës kur një kameriere i fal banakierit librin tim me poezi, mu pas shpinës sime anonime?”. Nuk ika pa ia marrë librin, meqë më përkiste më shumë se askujt tjetër, dhe i dhashë në këmbim një kopje të pashënuar, për ta djegur.
Xhoina: Gjatë gjithë kësaj periudhe të heshtur, larg syrit të lexuesve, a keni vazhduar të shkruani diçka që ende nuk ka marrë udhë drejt botimit? A ekzistojnë dorëshkrime, projekte poetike, prozash apo edhe piktura që presin kohën e tyre për të dalë në dritë?
Ervini: Më shumë se gjithçka ekziston një arkiv projektesh, shënimesh e fillesash, të vjetra dhe më pak të vjetra, përditë, të cilat presin vetëm shkëputjen drejt formës, si vendim. Është ai momenti, me këmbët e pasigurta në ujë, që zgjat derisa kujtohesh se deti duket përherë i ftohtë, deri kur hidhesh.
Xhoina: Ribotimet që u rikthyen këtë vit në panair u përjetuan si një rikthim i vogël festiv për lexuesin tuaj besnik. Po për ju, si kanë qenë? Një kthim i qëllimshëm drejt skenës letrare, apo thjesht një çast i qetë ku çelni dritaren sa për të marrë frymë me lexuesin?
Ervini: Më tërheq gjithnjë e më shumë arti i heshtjes dhe i kornizimit, prandaj këtu thjesht po u bëj sfond fjalëve tuaja:
“çel dritaren sa për të marrë frymë me lexuesin”.
Xhoina: Nëse përballë jush do të ulej një poet i ri shqiptar, me dorëshkrimin e tij të parë në duar dhe me gjithë brishtësinë që sjell debutimi, çfarë do t’i thoshit? Cila do të ishte këshilla juaj më e vërtetë, më e çlirët, më njerëzore?
Ervini: Duhet zemër e fortë për të dhënë këshilla, se përherë druhesh mos lëndosh, prandaj përherë kërkoj dhe përherë më jepet të gjej së paku një çast bukurie në çdo dorëshkrim. Më jepni një pikë, thoshte Arkimedi. Nuk kam bërë asnjëherë asgjë më shumë se kjo, për kë më dorëzon punën e vet: ta falënderoj sa më sinqerisht, qoftë dhe për mundimin tim në gjetjen e asaj pike bukurie.
