Lexoni këtu një shënim nga Anton Nikë Berisha: https://exlibris.al/anton-nike-berisha-tregimi-flocka-i-anton-pashkut-kryeveper-letrare-e-bukurise-dhe-per-bukurine/
Kur kishte zënë të ngjitej nëpër atë përpjetëze – thotë përralla për të, përralla për të dhe tërë atë dashurinë e tij jo të rëndomtë – kishte pasë rënë terri. Në fillim, atje diku te një lis i vetmuar, pranë të cilit ishte ndalë për të soditur me kërshëri fushën, iu kishte dukur se ai terr sikur rigonte ngadalë, sikur rigonte imtë prej dikah lart në fushë, ku gjithnjë e më pak ajgonte gjërat e ndryshme. Sa më e dendur bëhej ajo rigë, aq më shumë zvogëlohej hapësira përpara tij, kurse arat, livadhet dhe drunjtë e shpërndarë andej e këndej, më parë humbnin trajtat e veta e, fill mandej, tretnin në terr dhe nuk shiheshin më, por, ajo kohë muzgu kishte kaluar dhe tash ky ndodhej po nja dy orë të mira larg atij lisi. Tash edhe errësira kishte arritur çdo kund dhe prej saj nuk mund të shihte, të thuash, gati asgjë rreth e rrotull. As hëna nuk dukej kund. As yjet. Ecën si nëpër blozë, që kishte veshur secilin send dhe mbushur tërë hapësirën.
Ndjente vetëm hapat, hapat e vet të lehtë, që i ndërronte me shumë kujdes, sepse terri ishte aq i dendur, sa mund t’i rrëshqiste këmba në ndonjë rrasë e mandej të rrokullisej nëpër atë farë shpati. Në të vërtetë, kishte përshtypjen se posë rrasave, posë gurëve nuk kishte gjë tjetër në atë bokërinë të mjerë – ndoshta, aty-këtu, kishte fije bari, ndofta vetëm ndonjë grusht fijesh bari të shtrënguara midis gurëve dhe asgjë tjetër.
As ajri nuk lëvizte; nuk ndjehej pikë fryme, por, mendonte, ajri nuk do të lëvizë dhe pikë fryme nuk do të ketë vetëm për disa çaste, sepse në largësi dëgjoheshin murmurimat dhe herë-herë, si rreze të shkurtra, shiheshin vetëtimat duke shkrepur. Kurse këtë e çonte rruga shi andej ku dëgjoheshin murmurimat e shiheshin ato vetëtima, thotë përralla, rruga e vështirë, nëpër të cilën kurrë deri më atëherë nuk e kishte bërë asnjë hap dhe nëpër të cilën, duke u përshkruar nëpër atë errësirë të mallkuar, nganjëherë edhe zinte në thua, si tash kur, pas një përpjekje të madhe, mezi mbeti disi në këmbë pa u rrëzuar. I kishin gufuar djersët dhe, duke i fshirë me mëngën e setrës, kishte ndjerë edhe rrokullisjen e gjatë, shumë të gjatë të një guri, që kishte pas lënë pas vetes njëfarë zhurme që jehonte thekshëm e, ngapak, edhe mnershëm në atë qetësinë e asaj natës së zezë si pendla e korbit. Ishte ndalë. Kishte menduar pak për gjatësinë e rrokullisjes së gurit, ku kishte zënë në thua, për gjatësinë e zhurmës së atij guri, që ishte shkaktuar nga përplasja e tij prej një rrase a shkëmbi në ndonjë rrasë a shkëmb tjetër. Në fund, mbarimin e asaj farë zhurme e kishte pasë shoqëruar edhe pingrima e njëfarë zogu nate, kushedi çfarë zogu nate, që këtij nuk i kishte pëlqyer, sepse ajo pingrimë iu kishte dukur shumë ndjellakeqe, pingrimë që tërë atë errësirë dhe atë qetësi rreth tij ia kishte bërë edhe më të rëndë, edhe më të padurueshme; ajo nuk kishte mbetur vetëm: pas një trohë herë ishte shtuar në dy, mandej në tri dhe dikur ishte shumuar në kushedi sa pingrima të tjera. Të gjitha së bashku krijonin një oshëtimë të tmerrshme. Dhe, në një çast, ajo oshëtimë iu duk si të ishte qeshje, qeshje e mortjes, qeshje që thërriste, thërriste, thërriste…
Ishte i zbetë kur, padashur, kishte ndërruar nja dy hapa prapa – kallëzon përralla. Mbasi ishte prapsur, kishte vazhduar përsëri të dëgjojë atë qeshje, tërë atë valë pingrimash trishtuese, të gjitha ato qeshje si të mortjes, të cilat, befas, ishin mbytur nga një zë tjetër. Ai nuk vinte prej andej, prej nga kishin ardhur ato qeshje. Dëgjohej nga ana e majtë. Kishte kthyer kryet, si me drojtje: kishte parë, atje diku kah kurrizi i malit kishte parë një flakë, një grusht drite. Ajo rrinte gjithnjë në një vend. Ai zë, posë të cilit, tash, nuk dëgjonte asgjë tjetër, vinte prej andej. Iu kishte dukur se e njihte atë zë. Iu kishte dukur i ngjashëm me zërin që e kishte dëgjuar para do netëve në ëndërr, në atë ëndrrën e ëmbël ku iu kishte dëftuar Floçka. Ah, ai ishte, ai zë ishte krejt si zëri i Floçkës, të cilën aq shumë e kishte kërkuar nëpër puse dhe buzë lumenjve; krejt si zëri i saj që e thërriste në ëndërr të shkojë te ajo. Sa e madhërishme iu kishte dëftuar në ëndërr! Kurrë vashë më të bukur nuk ka parë syri i tij! Ishte me flokë të gjatë e të dendur, fijet e të cilëve ishin si mijëra fijesh të arta që shkëlqenin edhe në errësirën më të madhe, kurse në rrezet e diellit, kështu i ka parë në ëndërr, në kryet e saj dukeshin si kurorë pishe e ndezur flakë që mund të nxente po nja gjashtë a shtatë copë fshatra rreth e rrotull dhe të shkrinte borën e akullin edhe atje lart, edhe atje mbi kreshtat e maleve! Atë e ka parë në ëndërr. Dhe në ëndërr i tregoi vendin ku banon. I tha se jeton në ujërat e kulluara të një liqeni, që është larg shtëpisë së tij nja shtatë ditë e shtatë net këmbë. I tregoi, gjithashtu, se ai liqen ndodhet i strukur në midis të një pylli, se ai del para syrit të njeriut mbasi të kesh kaluar shtatë bjeshkë. Ky, në ëndërr, i tha asaj se shtatë ditë e shtatë net udhëtim janë vetëm si shtatë dekika, kurse te liqeni do të arrijë gjallë o vdekur edhe sikur të jetë në skajin më të skajshëm të botës, e jo aty – pas shtatë bjeshkëve… Ajo, kur i kishte dëgjuar këto fjalë, e kishte përkëdhelur butësisht e i kishte dhuruar, madje, edhe një fije floku të artë dhe i kishte thënë diçka po me këtë zë, që tash i dukej se ishte zëri i Floçkës dhe i askujt tjetër. Se ç’i kishte thënë në fund, këtij tash nuk i kujtohej, por i parafytyrohej fare mirë ai shkëlqimi i Floçkës, kur iu kishte dëftuar në ëndërr; nuk mund të vërente asgjë, që do të dallonte atë shkëlqim prej këtij shkëlqimi që ishte shfaqur atje dikur kah kurrizi i malit.
Bukur gjatë kishte shikuar matanë, kah ai vend, prej nga vinte ai zë, kah ajo anë, ku shihte atë grusht drite, që me aq krenari flakëronte në velin e errësirës. Ishte i bindur se ai shkëlqim i atjeshëm ishte shkëlqimi i flokëve të gjatë e të dendur të Floçkës së tij.
Edhe ky zë, që dëgjohej, e thërriste. Andaj, nuk mendoi më gjatë: e sosi të nisej në atë drejtim.
La vendin, ku kishte zënë në thua në atë gurin, që mandej ishte rrokullisur duke lënë pas vetes atë zhurmën që në fund ishte përcjellë nga ajo pingrimë e atij zogu të natës, i cili e shqetësoi. La, pra, atë vend – kallëzon përralla – dhe u nis kah drita.
Ecën e ecën. Murmurimat bëheshin gjithnjë më të fuqishme, kurse vetëtimat shpeshtoheshin. Murmurimat dëgjoheshin e vetëtimat shiheshin në qiellin përmbi të. Dhe, nuk vonoi shumë, tërë atë anë, nëpër të cilën përshkohej ky shtegtar, filloi ta rrahë një shi i përcjellë me frymë. Ishte kjo një frymë shumë e fortë dhe plot fishkëllima të hatashme, kurse pikat e shiut, si gjilpëra, e thernin në fytyrë, në duar. Mirëpo, për çudi, drita nuk shuhej! Për më tepër, sa më e tërbueshme bëhej ajo frymë, aq më shumë ndriçonte!
Shiu binte papra, rrëmbyeshëm, kurse fryma bëhej për çdo çast më e ashpër. Tash ishte shumë vështirë për të udhëtuar. Duhej t’i bëhej ballë vargut të pandërprerë të valëve të frymës, valëve të hovshme të frymës e, posë kësaj, edhe ai shpat mali ishte bërë shumë i rëndësishëm. Kështu, njëherë edhe u rrëzua, ra përmbys, sepse nuk kishte mundur të qëndrojë në këmbë dhe kishte rrëshqitur. Kur ishte rrëzuar, aty për aty, s’kishte ndjerë gati kurrfarë dhembje. Më vonë, në krahun e djathtë, kishte ndjerë do therje, në fillim të lehta e mandej gjithnjë më të forta. Dikur, krahu iu kishte mpirë gati fare. Prej mundit, që e kishte pasë kapluar për disa çaste, ballin ia kishin mbuluar do djersë të ftohta. Megjithatë, nuk e ndalte hapin. Njëmend, tash ecën ngadalë dhe me vështirësi, por ecën, së paku lëvizte përpara.
Sytë i kishte gjithnjë kah drita. Atë tash e shihte si nëpër ag, sepse prej mundit edhe shikimi iu kishte turbulluar; por e shihte dhe në atë vend, ku ndodhej ajo, kishte vendosur të arrijë gjithsesi. Shkonte kah ajo herë barkas, herë në këmbë, por shkonte, dhe i afrohej asaj drite, e cila nuk luante nga vendi i vet. Ajo qëndronte aty, ku e kishte vërejtur edhe herën e parë, qëndronte në atë vend, prej nga kishte ardhur edhe zëri, të cilin edhe tash e dëgjonte mirë. Ai zë e thërriste, vazhdonte ta thërriste. Mirëpo, mbasi mezi e kaloi një shkëmb të gjatë, që i kishte pasë dalë përpara (duke u ngjitur nëpër të e kishte lënurë mirë dorën e majtë, kurse me tjetrën, me krahun tjetër të ganduar nuk mund ta vepronte), drita mbeti edhe pak aty dhe mandej u pa duke bërë një hark të shkurtër nëpër qiell dhe ra diku andej përtej kurrizit të malit. Fill pas kësaj shiu mejti, por vazhduan të dëgjohen murmurimat, të dëgjohet edhe më tutje ai zë, që e thërriste ç’prej atij vendi, ku kishte zënë në thua. Shiheshin edhe vetëtimat. E as fryma nuk e ndalte turrin e vet.
Vazhdoi të ngjitej nëpër atë përpjetëze të vështirë, ashtu me krahë të mpirë e dorë të lënurur.
Kur kishte arritur deri në një shenjë vendi – vazhdon të kallëzojë përralla – toka ishte trandur e ajri ishte dridhur, njëfarë drite e kuqërreme kishte zdritur mbarë vendin dhe bashkë me të ishte dëgjuar një bubullimë e hatashme, kurse mandej, atje mbi kurrizin e malit, ishte parë një shtëllungë e madhe tymi që ndriçohej nga poshtë prej zjarrit. Edhe katër herë të tjera ishte përsëritur ajo dritë e kuqërreme, ajo bubullimë e hatashme, edhe katër herë të tjera ishte parë edhe ajo shtëllungë e madhe tymi që ndriçohej nga poshtë prej zjarrit.
Ishte ndalë. Ndjente jehonën e bubullimës, po edhe kumbimin e zërit të njohur. Prapë kishte vazhduar të ecë. Nuk e ligështonte krahu i ganduar, e as dora e lënurur. Zëri i Floçkës, që e thërriste, ia forconte zemrën.
Dhe kur më në fund kishte arritur në atë kurriz mali, ishte shtrirë për të pushuar pakëz. Diktoi se aty, rreth tij, nuk dëgjohej ai zëri i njohur. Atë zë tash e dëgjonte duke kumbuar diku më tutje. E, pra, gjatë tërë kohës iu kishte dukur se ai zë kishte kumbuar shi në atë vend, ku tash ishte shtrirë për t’u shlodhur, ku i dukej se nuk e kishte një krah, atë krahun që iu kishte mpirë krejtësisht, shi në atë vend ku shihte se qielli kishte zënë të larohej prej do ishujve të kaltër, ishujve të vegjël, në disa prej të cilëve dukej edhe nga një yll, edhe nga ndonjë sy drite. Kishte vërejtur mandej se skajet e atyre ishujve të vegjël të kaltër ishin të kuqërreme prej rrezeve të para të diellit. Po, donte të agojë, dita donte të agojë. Dhe, në atë ag, kishte ndjerë njëfarë ere të rëndë. Ishte erë shkrumbi, erë gjërash të djegura. Ishte çuar. Në atë çast kishte lëshuar një shikim andej, prej nga kishte ardhur deri aty; asgjë, nuk kishte parë asgjë, sepse mjegulla kishte mbuluar atë anë. Mandej u zdorgj dhe arriti deri te një shkëmb. Aty kuptoi se prej nga vinte ajo erë, ajo duhmë. Ishte era, ishte duhma e një fshati të djegur. Aty pa vetëm gërmadha. Pa vetëm nja dy a tri pullaze, por edhe ato ishin të shkatërruara. Pa edhe një derë, e cila për habi kishte mbetur e kapur për vendin e vet të përhershëm. Edhe pragun e saj e pa. Atë derë e shtynin valët e frymës së tërbuar herë këndej e herë andej. Kur e shtynin, ajo krratte. Krratte si të ishte diçka me të vërtetë e gjallë. Pikëllueshëm. Ajo krratje e pickonte në zemër. Prandaj edhe i kishin gufuar lotët duke parë atë derë, duke dëgjuar krratjen e saj, krratjen e derës së asaj shtëpie të rrëzuar, të shkatërruar.
Nuk kishte fuqi t’i afrohej më shumë fshatit. Rrinte ulur rrëzë shkëmbit. Sodiste gërmadhat. Duke soditur, kishte dëgjuar mjaullimën e një maceje, mandej edhe të lehurit e një qeni. Të lehurit të tij iu kishin bashkuar edhe shumë të lehura të qenve të tjerë. Duke dëgjuar gjithë ato të lehura, i kishte thënë një mendje se aty ishin tubuar gjithë qentë e mbarë botës. Vërejti më mirë: pa se ata qen ishin tubuar afër një shtylle. Kurse në shtyllë ishte një flamur i zi, ku ajgtonte një kryq të thyer. Kryqi i thyer ishte i zi, kurse qentë ishin gjithfarë ngjyrash. Ata ishin grumbull, sepse midis tyre kishin prenë, të cilën mundoheshin për ta copëtuar. Hungëronin, angullonin, lehnin, turreshin – një dreq e di çka bënin. Shihte, mandej, se si ndonjëri prej tyre rrëmbente nga një copë dhe shpejt dilte jashtë grumbullit. I turreshin të tjerët, por ai largohej, ikën. E ndiqnin edhe pak dhe dikur hiqnin dorë prej tij; ktheheshin shpejt te preja, për të rrëmbyer edhe vetë ndonjë copë.
E dera krratte. Flamuri i ri me kryq të thyer e të zi valonte në fshat. Qentë lehnin.
Kurse në qiell, dikur, ishte dëgjuar krrokatja e një korbi. S›kishte vonuar dhe fill pas krrokatjes së parë ishin dëgjuar edhe krrokatjet e shumë korbave të tjerë të zez, që fluturonin mbi fshat. Me ato krrokatje ishin përzier edhe të lehurat e qenve. Mezi dëgjohej krratja e derës.
Nuk mund të rrinte më aty e të shikonte qentë duke copëtuar prenë e tyre, të dëgjonte të lehurat e qenve afër shtyllës me flamurin e ri që kishte atë kryqin e thyer e të zi, nuk mund të rrinte e të dëgjonte krratjen e derës, të ndjente erën, duhmën e gjërave të djegura, erën dhe duhmën e fshatit të shkrumbuar. Me lot për faqe u largua prej atij fshati të mjerë, mbi qiellin e të cilit fluturonin edhe korbat e zez.
Hyri në pyllin që gjëmonte, sepse aty valët e frymës dhe fishkëllimat e saj ishin edhe më të rrepta, edhe më të ashpra, por ende pa i bërë mirë disa hapa, i dol përpara një qen i madh sa s’bëhet. Kishte dalë papritmas prej një kaçube, ku kishte pasë ardhur, me gjasë, për të fshehur një copë të asaj preje, rreth së cilës i kishte parë të tubuar qentë e fshatit. Qeni ishte turrë kah ky. Në atë çast, kur kishte dashur të skajohet pak si anash, kishte ndjerë dhëmbët e tij në pulpën e këmbës. Vrik ishte kthyer. Dora e tij e lënurur kishte rrëmbyer thikën në shokë. Dhe kishte fluturuar drejt qafës së qenit. Ai kishte nxjerrë dhëmbët e vet prej pulpës së këmbës dhe me bisht ndër shalë, por ngutshëm e duke lehur, ishte larguar me thikë në qafë. Edhe ky ishte ngutur të largohej prej atij vendi. Këmba e përgjakur nga dhëmbët e atij qeni, nuk e mbante. Rrëzohej, mandej përpiqej të çohej në këmbë, por përsëri rrëzohej e rrokullisej nëpër pyll. Kështu nuk mund të largohej shpejt, të ikë sa më shpejt nga ai vend, nga tërë ajo llavë e qenve të tërbuar, të cilët, kur kishin dëgjuar ulurimën e atij qeni me thikë në qafë, ishin turrë kah pylli, duke kujtuar se ai kishte ndeshur në ndonjë pre të re më të majme. Të lehurat e tyre dëgjoheshin gjithnjë më afër. Kurse ky rrëzohej, çohej, rrëzohej e rrokullisej nëpër pyllin që gjëmonte prej valëve të frymës dhe fishkëllimave të saj. Së bashku me valët e frymës dhe fishkëllimat e saj dëgjoi dikur edhe krrokatjet e korbave të zez, të cilët tash fluturonin pareshtur përmbi pyll. Ishin aq shumë, sa dukeshin si një ombrellë gjigante, por e tmerrshme, e cila nxinte pyllin edhe më tepër.
Ky dëgjonte edhe atë zërin e njohur, që e thërriste pas vetes që nga vendi ku kishte zënë në thua. Ai edhe i jepte fuqi për të lëvizur. Mirëpo, krahu i dhembte shumë, e edhe këmba, që ia kishte kafshuar ai qen i mallkuar, i dhembte shumë; tash ajo iu kishte ënjtur. Nuk mund ta luante. I dukej tepër e rëndë, si të ishte ndonjë cung. Njëherë ra përmbys, kurse mandej u kthye në kokërr të shpinës. Rrinte ashtu i shtrirë pranë një lisi qindvjeçar. Dëgjonte të lehurat e qenve, krrokatjen e korbave, oshëtimën e pyllit. Nuk i vinte keq pse afroheshin qentë, por i vinte kaq sa s’ka pse nuk po mundte të ecë edhe pak më shumë, pse nuk po mundte të shkonte edhe pak më tutje dhe të shihte Floçkën. I vinte keq, mbasi kishte arritur kaq shumë afër saj, diku krejt afër Floçkës. Ky e dinte se është afër asaj bukurie të rrallë, sepse shtatë ditë e shtatë net kishte udhëtuar dhe shtatë bjeshkë i kishte kaluar. Kjo ishte ajo e shtata bjeshkë, ku gjendej liqeni i Floçkës, liqeni me ujë më të kulluar në botë.
Megjithatë, ishte edhe i kënaqur, madje edhe disi i lumtur, që Floçka, së paku, iu kishte dëftuar në ëndërr, që së paku e kishte parë në ëndërr tërë bukurinë e saj. Ishte, njëmend ishte i kënaqur që Floçka iu kishte dëftuar, që kishte parë sytë e saj magjikë, shikimet e tyre, ato shikime të syve të saj që me nxehtësinë e vet mund të të shkrijnë, të të shndërrojnë në flakadan, në shkëmb të bazalt. Ishte i kënaqur, e edhe i lumtur, që kishte njohur Floçkën së paku nëpërmjet të një ëndrre, Floçkën e bukur me flokë të gjatë e të dendur, që shkëlqejnë si mijëra fije të arta, të cilat në kryet e saj duken si kurorë e ndezur, si kurorë pishe e ndezur flakë, që mund të nxejë po nja gjashtë a shtatë copë fshatra e të shkrijë borën e akullin edhe atje lart, edhe atje në kreshtat e maleve.
Qentë afroheshin, korbat krrokatnin. Edhe ai zë i njohur për të – kumbonte. Të gjithë i dëgjonte. Në heshtjen e vet. Rrinte i shtrirë pranë atij lisi, krejt i qetë dhe aspak i trazuar. Edhe një buzëqeshje, madje, titronte në buzët e tij. Ajo mbeti aty edhe mbasi mbylli sytë. Dukej se flinte, dukej se buzëqeshte, dukej sikur ishte duke ëndërruar Floçkën e vet. Në ato çaste, nëpër kurorën e lisit qindvjeçar përshkoheshin kushedi sa rreze dielli; ishin si qindra-mijëra fije të arta, që ishin derdhur mbi të.
Kurse nga liqeni i asaj bjeshke – thotë përralla mandej – kishte buruar diçka, që dukej si grusht drite. Dhe kishte bërë një hark të shkurtër nëpër qiell e kishte rënë pranë atij lisi qindvjeçar. Sa çil e mbyll sytë, ai grusht drite përsëri kishte fluturuar nëpër qiell. Njerëzit kishin parë diçka në gjitë e asaj drite. Kishin parë edhe se si ajo kishte rënë mbi liqen. Dhe, në atë çast, kishte filluar mrekullia e re: tërë liqeni shkëlqente me një aso drite, të cilën, thotë përralla, s’ka gojë që mund ta përshkruajë.
Një mori rrezesh të flakta kishin gufuar prej atij liqeni. Një mori rrezesh të flakta ishin shpërndarë në të katër anët.
Ato rreze kishin lëbyrë korbat dhe ua kishin djegur krahët. Shumica kishin cofur pa rënë mirë në pyll. Disa të tjerë kishin mundur të ikin. Ata edhe tash krrokatin.
Ato rreze kishin lëbyrë edhe qentë. Nga nxehtësia, shumica e qenve kishin ngordhur. Disa të tjerë kishin mundur të ikin. Ata edhe tash lehin.
(1963)
