Dhe një sekret i Saramagos për Kadarenë, sipas Pilar del Rios, treguar nga fotografi personal i nobelistit, zoti Joakim Silva Rodrigues
Përktheu dhe përgatiti
Bujar Hudhri
Çdo natë, Pilar ecte rreth e rrotull shtëpisë, merrte orët dhe i shpinte sa më larg veshëve të tij. Tringëllima e tyre e torturonte dhe nuk e linte të flinte.
Derisa një ditë José i tha:
“Nuk do të kesh më nevojë për shëtitjet e natës. Do t’i ndal orët. Nuk do t’i kurdis më.”
Disa ditë më vonë, e mori për dore dhe e çoi nga ora në orë.
“E sheh? Asnjëra nuk pipëtin,” – tha ai, i lumtur si një fëmijë. Të gjitha tregonin të njëjtën orë: katër.
“Pse orën katër?” – e pyeti Pilar.
Ai e pa dhe tha:
“Sepse është ora kur u njohëm.”
Pilar ishte gazetare kur i ra në dorë “Memoriali i manastirit”, libri i parë që lexoi nga shkrimtari. U prek aq shumë, sa reagimi i saj ishte i natyrshëm: të vraponte në një librari për të kërkuar një libër tjetër nga i njëjti autor.
Ishte i përkthyer “Viti i vdekjes së Rikardo Reisit”.
E lexoi, e komentoi në emisionet e saj televizive, e recensoi në shtyp. Por nuk u mjaftua: donte të njihte autorin e atyre faqeve.
Gjeti numrin e telefonit të Saramagos dhe e telefonoi në Lisbonë.
“Jam lexuesja juaj,” – i tha. – “Po vij në Portugali dhe do të doja t’ju takoja.”
Nuk i kërkoi intervistë. Donte vetëm ta falenderonte që, duke lexuar librat e tij, ishte bërë njeri më i mirë.
Saramago ishte mësuar me gazetarë që e telefononin me të njëjtën kërkesë. Nuk pati asnjë kundërshtim.
U takuan në Hotel Mundial – ku ajo do të qëndronte – më 16 qershor 1986. Në orën katër pasdite.
Dolën nga hoteli për të shëtitur nëpër varrezat Dos Prazeres, pranë Manastirit të Jeronimitëve, në kërkim të gjurmëve të Fernando Pessoa-s. Kur u ndanë, shkëmbyen të dhënat. Asgjë më tepër.
Të dy mbetën me diçka që i rrethonte, të cilën Saramago e kujtonte kështu:
“Kishim të njëjtën ndjenjë: unë kisha gjetur këtë grua dhe ajo kishte gjetur këtë burrë.”
U shkruan disa letra, pak a shumë formale, derisa në njërën prej tyre ai i tha:
“Po qe se rrethanat e jetës suaj e lejojnë, do të doja, meqë po shkoj në Barcelonë dhe në Granada, të afrohem deri në Sevilje që të takohemi.”
Pilar iu përgjigj se po, rrethanat e jetës së saj e lejonin. U panë. Dhe që nga ai çast nuk u ndanë më.
Ishte viti 1988.
“Pilar u shfaq kur ishte e nevojshme. Kur kisha nevojë për veten time. Kam shumë arsye të mendoj se ngjarja më e madhe e jetës sime ishte takimi me të,” – tha José.
Ai ishte 64 vjeç kur u njohën. Ajo, 36. Një diferencë prej njëzet e tetë vitesh që për disa mund të dukej shumë, por mes tyre nuk qe kurrë problem.
E vetmja diferencë që pranonin ishte se ajo ishte grua dhe ai burrë. Për pjesën tjetër, dinin ta ndanin mënyrën e të jetuarit.
Pilar u bë përkthyesja spanjolle e veprave të Saramagos. Ajo nuk kishte punuar kurrë si përkthyese dhe as nuk dinte portugalisht, por një ditë përkthyesi i tij i zakonshëm, Basilio Lozada, u shfaq para tyre me syze të errëta dhe bastun dhe u tha se po verbohej.
“Sa keq,” – tha Pilar. Dhe shtoi se, që nga ai çast, përkthimi do të vazhdonte vetvetiu. E vendosi me të njëjtin impuls me të cilin merrte gjithçka në jetë. E mësoi gjuhën duke lexuar Saramagon në origjinal dhe kështu realizoi përkthimin e saj të parë: “Të gjithë emrat”.
Më pas vazhdoi të përkthente të gjitha romanet që laureati i Nobelit shkroi: “Njeriu i dyfishtë”, “Ese mbi verbërinë”, “Shpella”, “Kaini”, ndër të tjera.
Metoda e tyre e punës ishte kjo: Saramago shkruante dy fletore në ditë (nuk e kalonte kurrë këtë masë) dhe i linte mbi tryezën e Pilarit. Ajo i lexonte, i rilexonte dhe i përkthente. Të nesërmen, Saramago i korrigjonte dhe ajo i korrigjonte.
Kështu, libri lindte njëkohësisht në portugalisht dhe në spanjisht. Ishte një përgjegjësi që e trembte.
“Kisha ndërgjegjen se po përktheja një qenie të madhe dhe se unë nuk isha,” – thotë Pilar.
Ai kurrë nuk ndërhynte në argumentin e një libri dhe as nuk përmendte se çfarë mund ose nuk mund t’i ndodhte një personazhi.
“Kurrë.”
Vetëm dy herë bëri vërejtje.
E para, në dorëshkrimin e “Të gjithë emrat”, ku Saramago kishte vendosur një sekretari telefonike në një shtëpi pa drita (dhe për ta bindur se kjo ishte e pamundur, Pilarit iu desh t’ia hiqte dritat shtëpisë së tyre në Lanzarote, ku jetonin).
E dyta, kur, pas një bisede me të, ai ndryshoi fjalën e fundit të “Shpellës”: hoqi fjalën “biletë” dhe e zevendësoi me fjalën “hyrje”.
“Kontributi im i madh përmblidhet në kaq!”
“Jam e vetëdijshme për kufizimet e mia në veprën e Saramagos,” – thotë Pilar, dhe e shpreh kështu: Saramago. Sepse në shtëpi ishte vetëm José, por jashtë ishte Saramago. Sepse flet përkthyesja.
Emri i saj, Pilar, është i njohur për këdo që ka pasur në dorë një libër portugez të Nobelit. Ai është gjithmonë aty, në faqen e parë. Që nga çasti kur jetët e tyre u bashkuan, veprat e Saramagos iu kushtuan bashkëshortes së tij (u martuan në vitin 1988; ai kishte pasur dy martesa të mëparshme; ajo, një).
Disa prej dedikimeve janë si këto:
“Për Pilarin, që ende nuk kishte lindur dhe iu desh kaq shumë kohë për të ardhur.”
“Për Pilarin, që nuk më la të vdisja.”
“Për Pilarin, shtëpinë time.”
Ajo i kërkoi të mos ia tregonte derisa ta kishte mbaruar librin, sepse mund të paralizohej.
“Kur më thoshte ‘e kam dedikimin’, po vdisja nga tmerri. Edhe sot e anashkaloj,” – thotë ajo.
Nuk shkruan kurrë “me katër duar”, por kishin një korrespondencë të vazhdueshme. U shkruan qindra letra, të cilat u lanë në një kasafortë në shtëpinë e tyre.
“Ishte një lojë argëtuese, – shton ajo, – për të cilën nuk do t’ju tregoj shumë detaje, por na argëtonte të shkonim të shihnim çfarë kishte lënë njëri dhe si i ishte përgjigjur tjetri.”
Letra që, natyrisht, nuk do të botohen kurrë.
José Saramago vdiq në qershor 2010. Ishte 87 vjeç. Ndarja ishte diçka për të cilën José dhe Pilar kishin folur.
“Do të takohemi diku tjetër,” – thoshte ai kur ngrinin çështjen e largimit të pashmangshëm. Vdekja e tij.
“Nuk flas zakonisht për këtë, e di?”
Por përpiqeshim të përgatiteshim së bashku.
“Ishim të qartë për atë që do të ndodhte,” – thotë Pilar. Shkrimtari kishte thënë:
“Që një ditë do të marrë fund? Këtë tashmë e dimë. Por nuk do të doja të isha në lëkurën e Pilarit kur të zhdukem. (…) Gjithsesi, le të qëndrojmë pranë njëri-tjetrit. Ta vazhdojmë. Së bashku.”
Pilar del Río u bë shtetase portugeze pas vdekjes së Saramagos dhe jeton mes Lisbonës – qytetit ku vepron fondacioni që mban emrin e shkrimtarit dhe të cilit ajo i përkushtohet ditë e natë – dhe Lanzarotes, ishullit ku ata jetuan për vite me radhë.
Hiri i shkrimtarit ndodhet te rrënjët e një ulliri njëqindvjeçar, të cilin e sollën nga fshati i tij i lindjes (Azinhaga), dhe epitafi i tij është fjalia e fundit e “Memorialit të manastirit”:
“Dhe ai nuk u ngjit në qiell, sepse i përkiste tokës.”
Pilar-it nuk i pëlqen të quhet e veja e Saramagos. Ajo është bashkëshortja e tij. Në të tashmen. Çfarëdo që t’i mbetet nga jeta, thotë ajo, do të vazhdojë t’ia kushtojë veprës së këtij autori, të cilin një ditë shkoi ta kërkonte, në orën katër pasdite.
