fragment nga romani “Drita”, Albas
Udhëtimi në avion kishte qenë mjaft i gjatë, por ajo tashmë është mësuar. Madje, orët e fluturimit mbi hapësirat asnjanëse i janë kthyer në intervalet më të paqta. E shkëputur nga toka, e pushton edhe ndjesia e shkëputjes nga koha. Në ato orë, të gjata apo të shkurtëra, i duket vetja si qënie pa lidhje me ndonjë vend a me ndonjë çast të epokës ku e hodhi fati të jetojë. Kjo gjendje e pezullt, jashtë përkatësive hapësinore dhe kohore, i vjen si mburojë e natyrshme ndaj çdo lloj kujtimi të largët, që rreket hera-herës të dalë nga ajo qoshe të trurit ku rri arkiva e kyçur e memories së saj. E ç’mund të presë më shumë kjo zonjë e vetmuar pesëdhjetëvjeçare?
Profesor D. hap valixhen dhe rreshton nëpër varëse një e nga një, pa u ngutur, veshjet e pakta që ka sjellë për të kaluar një qëndrim të shkurtër në qytetin e dritave. Nuk është, pa dyshim, hera e parë që vjen në Paris. As nuk janë dritat e qytetit, të cilat i përkojnë me emrin, arsyeja e ardhjes në vendin më të famshëm e më të preferuar të globit.
Ka nja dy shekuj që Parisi njihet si qyteti i dritave. Ndokush madje hamendëson se ky epitet i është mëveshur për arsye të iluminizmit, rrymës së mendimit filozofik dhe të ndriçimit shpirtëror të Europës. Por, e ka gabim. Ndonëse asokohe e përherë, Parisi ka shkëlqyer me shkencën, letërsinë, artin, muzikën dhe ka ndritur botën me rrezet që burojnë nga frymëzimi i brendshëm divin i njerëzve. Në Francë, periudha e iluminizmit quhet shekulli i dritës. Les lumières. Sidoqoftë, qyteti i dritave e fitoi nofkën në kohërat kur rrugët e tij nisën të ndriçohen nga llambat me gaz. Dhe Parisi mori pamje magjike.
Dritat e qytetit nuk ia ngacmojnë ndjesitë profesores, as për faktin se lidhen me emrin e saj. Në të vërtetë, të gjithë e njohin si prof. D. Në mjedisin e vet, atje në Amerikë, këto dy pjesë të ndara me pikë janë ngjitur natyrshëm në një fjalë dyrrokëshe, Profdi, të përdorur pa vëmendjen për të kuptuar se nga e ka fillesën. Sigurisht nga profesor dhe nga D, e ky i fundit është iniciali i emrit. Por emrin e gjatë rrallëkush e njeh. Edhe ndonjë që e ka ditur, e ka harruar tashmë. Se profesorja këtë inicial përdor përherë, edhe në artikujt e saj. S’e ka shkruar kurrë emrin e gjatë, i cili realisht nuk është dhe aq i gjatë. Përbëhet nga vetëm dy rrokje: Drita. Në gjuhën e vendit ku ka lindur nënkupton pikërisht atë tufë grimcash të vogla, që dalin nga llambat e ndritshme të Parisit. Në gjuhën e vendit ku jeton, fjala ‘drita’ nuk do të thotë asgjë. Sidoqoftë, s’është kjo arsyeja që profesoren prej kohësh askush nuk e thërret Drita. Ajo vetë ka dashur të mos e përdorë. E mban diku brenda vetes, të ndryrë, të mbyllur, si një nga gjërat e pakta që i kanë mbetur prej rinisë së saj të hershme. Ka dashur ta flakë edhe atë, por nuk ka mundur. Kështuqë ai term vezullues dyrrokësh rri ndrydhur e kyçur, i privuar nga liria për të tingëlluar e zhurmuar në ajër, ashtu si pafundësia e fjalëve të tjera, që enden pa pengesë sa te njëri tek tjetri, duke bartur me vete ndjenja njerëzore.
Dritat e qytetit nuk mund të jenë arsyeja e ardhjes dhe qëndrimit të saj njëjavor në Observatorin e Parisit. Ato as mund t’i dërgojnë ndonjë shenjë se në Parisin e kësaj jave do të ndodhin ngjarje të pazakonta. Prof. D. kërkon vetëm që ato ditë mes kolegësh francezë të jenë produktive. Ka vendosur të përmbyllë sa më parë një artikull të rëndësishëm rreth subjektit që i ka kushtuar karierën shkencore. Teorisë së Relativitetit të Albert Ajnshtajnit.
Nxjerr me kujdes nga valixhja një libër të botuar së fundmi. Puna me të i ka marrë vite e dekada. Çdo faqe e tij shënon ritmin e ditëve të punës në universitetin amerikan, ku ajo mban një pozicion të lartë në karierë. Në ato paragrafë e formula sheh të arkivuar me përpikmëri kronikën e rrugëtimit të vet. Çdo rresht mund të ishte memoria më e pacënuar e ngjarjeve të jetës së saj. Shumëçka përtej tyre ka një tjetër emër. Asgjëja.
Është e lodhur nga udhëtimi, por vendos të dalë rreth e rrotull e të orientohet me zonën. Gjendet në qendër të Parisit, në lagjen 14. E di se kjo lagje jep mundësi praktike për të lëvizur, pasi linja metrosh dhe autobusësh kryqëzohen në disa pika të saj. Po iu desh të shkojë diku, do të jetë e lehtë. Por me gjasa do të rrijë ngulur në ato disa dhjetra metra që ndajnë observatorin nga dhoma e vizitorëve, ku mikpritësit e kanë strehuar me plot përkujdesje. Gjithsesi, vendos të dalë sa për t›u orientuar me pikat e horizontit, me dy tre rrugët kryesore që i shkojnë tangent hapësirës së saj shkencore e ndofta me ndonjë dyqan për të blerë një shishe ujë.
Lëvizjet i ka të ngadalta e konstante. Duket sikur asgjë nuk e ngut në sistemin e vet të referimit. A thua këtë sjellje ia ka diktuar emri i saj i hershëm? Drita.
Në fund të shkallëve kalon para recepsionit.
– Po dilni, profesore? – i drejtohet me respekt recepsionistja.
Kjo zonjë e imët dhe e gjallë punon aty prej vitesh. Ka parë të hyjnë e të dalin personalitete të shquara të shkencës nga të tëra kontinentet e rruzullit. Ushqen një respekt të pamatë për atë botë të vogël e nganjëherë të mbyllur njerëzish, që në mendjen e saj janë avangarda e njerëzimit. Prandaj, çdo herë e lë veten të lirë të shprehë nderimin për çdonjerin prej tyre. Edhe për prof. D. Ka dëgjuar se është shkencëtare e madhe në fushën e Teorisë së Relativitetit. Por, mbetet e stepur përballë kësaj gruaje të bukur, të fisme, me flokë të thinjur por me lëkurë kaq të lëmuar e të freskët për moshën e saj. E huton shikimi i saj, akull i ftohtë.
Prof. D. mjaftohet me një buzëqeshje që nuk arrin të zbulojë as edhe një vijë kurore të dhëmbëve të saj të bardhë.
– Për çfarëdo nevoje që të keni, ju lutem më thoni.
– Si shkohet për në stacionin Denfert Rochereau, ju lutem?
Recepsionistja ia tregon menjëherë. Është fare pranë.
– Po linja 6, aty kalon?
Nuk e di se nga i del kjo pyetje. Linja 6 të çon drejt kullës Eifel, që mund të ketë ndezuar dritat në këtë fillim mbrëmjeje. Nuk e ka menduar të shkojë, po ja që pyeti.
– Mund të hipni në Denfert Rochereau. Aty kalon dhe linja 6. Por, këtu pranë keni një stacion të vogël, Saint Jacques quhet. Aty hipin e zbresin më pak njerëz. Linja 6 ndalet edhe aty.
Prof. D. e përshëndet me kokë, në shenjë falenderimi dhe largohet me hapa të njëtrajtshëm, që trokasin mbi pllakat e korridorit.
Thua lëvizjet konstante ia ka diktuar emri i saj i parë?
Drita dhe grimcat e saj përbërëse kanë shpejtësinë më të madhe në natyrë. Shpejtësia e dritës qëndron në themelet e teorisë së relativitetit dhe të gjithë fizikës, shkencës që e ka tërhequr si magnet dhe i ka udhëhequr drejtimin e jetës. Fotonet e dritës kanë të njëjtën shpejtësi, sido që ta matim, në prehje qofshim apo në lëvizje ndaj burimit që i emeton. Kjo shpejtësi është një konstante e çmuar në universin gjigand, ku gjithçka ndryshon, krijohet apo asgjësohet, rritet a zvogëlohet. Prandaj, në bindje të teorisë së saj dhe ndoshta padashur ta shprehë se emri i saj është Drita, ajo ka adaptuar lëvizje të njëtrajtshme në të gjitha situatat dhe po kështu një kohë të vetën, që rrjedh uniformisht në sistemin e saj të referimit. Koha relative e Dritës. Koha vetjake e prof.D.
Kështu?
Në fund të shekullit XIX, një shkencëtar i madh me emrin Maksuell kishte arritur përmes një blloku magjepsës ekuacionesh të bashkonte në një të vetme të gjitha gjetjet e asaj kohe në fushën e elektricitetit dhe të magnetizmit. Kishte formuluar elektromagnetizmin. Për habinë e të gjithëve, vlera e shpejtësisë së dritës, e cila në atë kohë ishte matur përmes eksperimentesh të holla, ndërhynte si një konstante thelbësore në këto ekuacione. Nga kjo u kuptua se drita është një dukuri elektromagnetike.
Disa dekada më pas, Albert Ajnshtajni kishte pyetur veten: Po nëse udhëtojmë me shpejtësinë e dritës, pra nëse kemi hipur në një makinë tejet të shpejtë që ikën me shpejtësinë e hatashme prej 300 mijë kilometrash për sekondë, çfarë do të ndodhë me tufën e dritës që fluturon paralel me këtë makinë? Ajo do të ndalet. Vlera e shpejtësisë së saj do të ishte zero. Ekuacionet e Maksuellit s’do të shkruhen dot më. Gjithë çka përmbledhin dukuritë elektromagnetike, do të asgjësohet.
– A mundet vallë? – Ka pyetur veten Ajnshtajni. Dhe të dyja pjesët e gjenisë së tij, qoftë ajo që pyeti, edhe ajo që do të përgjigjej, e siguruan se kjo nuk mund të ndodhë. Si mund të zgjidhet? Përmes konkluzionit se shpejtësia e dritës është konstante, e njëjta, pavarësisht se në ç’makinë kemi hipur ne që po e matim. Në këtë mënyrë lindi teoria e tij, e quajtur teoria e relativitetit, që prof. D. ka ndjekur dhe zhvilluar më tutje, e ndërgjegjshme apo e pandërgjegjshme se shtysa ka buruar nga emri i saj i fëmijërisë. Lindi teoria e Ajnshtajnit, në të cilën gjithçka është relative. Edhe hapësira. Edhe koha. Por vetëm drita jo, vetëm shpejtësia e saj, jo.
Apo mos vallë ka ndodhur e kundërta? Lëvizjet e ngadalta prof. D. t’i ketë adaptuar si kundërveprim ndaj emrit të saj të parë. Ndaj atij elementi thuajse të vetëm që bart prej fëmijërisë e nuk ka mundur akoma ta nxjerrë jashtë jetës së vet. Prof. D. mbase ka vendosur të ketë shpejtësinë më të vogël në mjedisin e njerëzve që e rrethojnë. Ndërkohë që shpejtësia e dritës është më e madhja në natyrë. – Jo, unë s›jam Drita! – mbase kërkon ajo të shprehë përmes ritmit të ulët por konstant të lëvizjes së duarve, të këmbëve, të kokës dhe çdo gjesti që bota e njerëzve përdor në jetën e përditshme. Fjalët i ka të pakta dhe fjalitë e shkurtëra.
– Edhe mendimet e thëna me një fjali të vetme mund të jenë gjeniale! – thotë ajo me vete. – Si ai që shprehu Albert Ajnshtajni: Ç›ngjan me grimcat kur lëvizin me shpejtësinë e dritës? Rezultati qe befasues. Një çast i vetëm për këto grimca, është përjetësia për ne. Koha për ne dhe to rrjedh aq ndryshe, sa ç’janë ndryshe zeroja dhe pafundësia, dy koncepte marramendëse që në këtë rast bashkohen. Çasti dhe infiniti shkrihen në një dhe këtë mrekulli e bën drita. E bëjnë ato tufa të bardha a me ngjyra, përherë të pranishme mes nesh, e në dukje krejt të zakonshme. Ja që pas thjeshtësisë së tyre maskohet fuqia magjike për ta fshirë kohën. Për ta bërë zero. Për ta bërë infinit.
Edhe prof. D. ka vendosur ta fshijë kohën. Ajo natyrisht nuk e zotëron fuqinë e adashes së vet shumëngjyrëshe, por një gjë e ka në dorën e saj. Të fshijë nga memoria ato çfarë nuk pëlqen të kujtojë. Në këtë mënyrë ka ndërtuar rendin e ngjarjeve të veta të përzgjedhura. Ka ndërtuar sistemin e vet të referimit. Ka ndërtuar kohën e vet, me një fillim aty ku ajo ka dashur dhe që rrjedh ashtu siç ajo do. Kujtesa e saj e vetme janë artikujt dhe librat që ka botuar. Datat e tyre shënojnë edhe kronikën e jetës së saj. Kur llogariti kohën rreth një pulsari? Në ç’vit konkludoi për korrigjimet e një vale gravitacionale? Kur punoi mbi ekuacionet pranë një vrime të zezë …
Ah, vrima e zezë! Kushdo e di se pranë saj koha ndalet. Ai objekt i frikshëm, një hon i pambarimtë ku gjithçka rrëshqet pa kthim, arrin ta frenojë rrjedhën e kohës. Me instrumentet e sotme ne mundemi të vrojtojmë se ç’ndodh kur diçka lëndore i afrohet vrimës së zezë për t’u gremisur në humnerat e saj të zeza. Aty ku koha e saj ndalet.
Me hapa të ngadaltë prof. D. drejtohet nga stacioni i afërt i metrosë. S’ka gjasë që të zbresë shkallët për të marrë linjën 6. Duhet të kthehet e të pushojë në dhomën e vet. Ndoshta para gjumit do t›i hedhë një sy artikullit të saj të ri. Ja, do të çapisë pak e do kthehet, do të endet sa për të gjetur pikat e horizontit ku mbështetet ky qytet i shquar i globit. Beson se po ecën mbi meridianin e Parisit.
