Me ndarjen nga jeta në moshën 87-vjeçare të piktorit Skënder Kamberi, arti shqiptar humbi një nga figurat e tij më të spikatura, një mjeshtër të penelit që për më shumë se gjysmë shekulli ndërtoi një univers të pasur ngjyrash, emocionesh dhe kërkimesh të pandërprera artistike. Biri i Vlorës, ai mbetet një nga themeluesit e shkollës së pikturës në këtë qytet dhe një nga zërat më autentikë të artit pamor shqiptar.
Piktori Skënder Kamberi i përket brezit të parë të piktorëve nga Vlora që mbaruan studimet në Akademinë shqiptare të arteve. I diplomuar në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë në vitin 1965, në atelietë e Danish Jukniut dhe Vilson Kilicës, Kamberi u kthye menjëherë në Vlorë, ku hodhi themelet e një tradite të re artistike. Si pedagog i parë në shkollën artistike “Naim Frashëri”, ai formoi breza të tërë artistësh, duke u bërë jo vetëm krijues, por edhe një figurë kyçe në edukimin dhe emancipimin estetik të qytetit. Që me mbarimin e studimeve artisti Skënder Kamberi ka marrë pjesë në të gjitha ekspozitat dhe konkurset lokale dhe kombëtare, duke tërhequr vëmëndjen e publikut e të kritikës së kohës
Që në fillimet e tij, Kamberi u shfaq si një artist i pazakontë dhe “rebel” në thelb, i cili, edhe brenda kufijve të realizmit socialist, kërkonte hapësira të reja shprehjeje. Ai solli një mënyrë të papritur në ndërtimin e kompozimeve historike, duke shmangur skemat ilustrative dhe duke i dhënë veprës dimensione monumentale, shpesh të mbushura me tension dramatik, por edhe me nota lirike. Tablo të tilla si “Buka e duarve tona”, “Demonstrata e bukës, 1942” apo “Betimi i Vrana Kontit” dëshmojnë këtë prirje të tij për të eksperimentuar brenda kufijve të një sistemi të ngurtë.
Një nga tiparet më të dallueshme të pikturës së Kamberit ishte koloriti i tij i pasur dhe i guximshëm, ku ndikimet impresioniste dhe ekspresioniste përthitheshin në një gjuhë personale. Ngjyra tek ai nuk ishte thjesht element përshkrues, por bartëse emocioni dhe drite. Peneli i tij, shpesh i lirë dhe energjik, krijonte një strukturë të gjallë, ku figura dhe hapësira ndërthureshin në mënyrë organike. Kjo e bënte veprën e tij të menjëhershme dhe të dallueshme, njëherësh tokësore dhe poetike.
Krijimtaria e tij e gjatë – mbi 1400 vepra në gjini të ndryshme – dëshmon një përkushtim të rrallë ndaj artit. Në periudhën pas viteve ’90, arti i Kamberit u çlirua më tej, duke reflektuar realitetet e reja sociale dhe dramat e tranzicionit shqiptar. Tema si eksodi, dhimbja kolektive, lufta dhe pasiguria u trajtuan me një gjuhë më të drejtpërdrejtë dhe më ekspresive. Peneli u bë më i lirë, më impulsiv, ndërsa ngjyra fitoi një dimension edhe më dekorativ e simbolik.
Në të njëjtën kohë, ai iu rikthye me një pasion të veçantë peizazhit dhe pikturës në natyrë (plein air), duke u bërë një nga mjeshtrit më të ndjeshëm të dritës shqiptare. Peizazhet e bregdetit të Vlorës, ullinjtë, shkëmbinjtë dhe horizontet detare, në duart e tij shndërroheshin në kompozime të gjalla, ku natyra merrte frymë dhe transmetonte emocione të drejtpërdrejta.
Skënder Kamberi ishte një artist që nuk reshti kurrë së kërkuari. Ai ndërtoi stilin e tij përmes një pune të palodhur, eksperimentimi të vazhdueshëm dhe një qëndrimi të qartë antikonformist. Për këtë arsye, ai mbetet një nga ata piktorë që i dhanë artit shqiptar jo vetëm vepra, por edhe identitet dhe guxim krijues.
I vlerësuar me titujt “Piktor i Merituar” dhe “Piktor i Popullit”, si dhe me një sërë çmimesh e vlerësimesh kombëtare e ndërkombëtare, Kamberi la pas një trashëgimi të jashtëzakonshme që ruhet në institucionet kryesore artistike dhe në koleksione të shumta private në Shqipëri dhe jashtë saj.
Sot, ai largohet fizikisht, por mbetet i gjallë në çdo telajo ku drita, ngjyra dhe ndjenja bashkohen në një gjuhë që vetëm ai dinte ta fliste. Skënder Kamberi ishte dhe do të mbetet një mjeshtër i pikturës shqiptare, një artist rebel dhe i lirë në shpirt, që i dha formë dhe ngjyrë kujtesës sonë kolektive.
Krijimtaria kompozicionale
e Skënder Kamberit – drama e historisë dhe fuqia e figurës kolektive
Një nga shtyllat më të rëndësishme të krijimtarisë së Skënder Kamberit mbetet piktura kompozicionale shumëfigurëshe, ku artisti ndërtoi një univers të pasur tematik, duke trajtuar historinë, luftën antifashiste nacionalçlirimtare dhe realitetin social të kohës me një gjuhë të veçantë piktorike.
Në ciklin e tablove me temë historike, kushtuar shekujve XIX–XX, Kamberi rikthen me forcë dramatike momentet e qëndresës popullore dhe figurat e lëvizjeve antiosmane. Vepra si “Rrëzimi i beut nga kali” (1970), “Dheu mbrohet me pushkë” (1971), “Koto Hoxhi në burgun e Turqisë” (1971), “Po me se luftojnë vallë” (1972), “Amanet flamurin” (1972), “Kapedan Sali Vranishti” (1972), apo “Lufta e Zenel Gjolekës kundër reformave të Tanzimatit” (1974), përbëjnë një cikël të konsoliduar ku historia nuk trajtohet si narrativë e ftohtë, por si përjetim emocional dhe dramatik. Në këto tablo, artisti nuk glorifikon individin e vetëm, por shpesh vendos në qendër forcën kolektive dhe shpirtin e qëndresës, duke i dhënë skenës një energji të brendshme të fuqishme.
Në vijim, cikli i veprave kushtuar luftës antifashiste nacionalçlirimtare dëshmon të njëjtën prirje për të trajtuar historinë përmes dramës së grupit dhe jo heroizmit të izoluar. Tablo si “Partizanët e detit” (1975), “Ilegalët” (1978), “Nga Bramyshja në Sanxhak” (1979) apo “Inaugurimi i brigadës së V sulmuese” (1979), shpalosin një botë në lëvizje, ku figurat ndërthuren në një ritëm të brendshëm dinamik. Kamberi shmang statizmin dhe skematizmin tipik të kohës, duke krijuar kompozime të gjalla, ku tensioni dhe emocionet përcillen përmes gjesteve, lëvizjes dhe kontrasteve koloristike.
Një tjetër drejtim i rëndësishëm është cikli i tablove me temë nga ndërtimi socialist dhe jeta e përditshme. Vepra si “Lezhjanët bisedojnë” (1964), “Agim pune në naftë” (1973), “Buka e duarve tona” (1976), “Në hidrocentral” (1984), “Netë festive” (1985), “Emancipimi” (1988) dhe “Drejt Europës” (1990), tregojnë për një artist që kërkon të kapë jo vetëm momentin, por edhe psikologjinë kolektive të shoqërisë. Edhe këtu, ai i largohet klisheve të figurës së heroit të idealizuar, duke vendosur në qendër njeriun e zakonshëm dhe përvojën e tij.
Tipari dallues i këtyre kompozimeve është mënyra se si Kamberi ndërton skenën: figurat janë gjithmonë në lëvizje, të lidhura organikisht me njëra-tjetrën dhe me hapësirën, ndërsa ngjyra luan rol themelor në krijimin e atmosferës emocionale. Paleta e tij e pasur, me ndikime të dukshme impresioniste dhe ekspresioniste, i jep veprës një jetë të brendshme që shkon përtej narrativës.
Ndryshe nga shumë bashkëkohës të tij, Kamberi thyen normat strikte të realizmit socialist, duke mos e vendosur figurën e udhëheqësit apo heroit në qendër absolute. Ai preferon të ndërtojë tablo ku protagonisti është vetë ngjarja, drama dhe kolektiviteti. Kjo qasje e bën pikturën e tij më të lirë, më njerëzore dhe më të afërt me realitetin emocional.
Edhe në portrete, ai dëshmon të njëjtën ndjeshmëri dhe kërkim. Që nga portreti i parë i kushtuar Eqrem Çabejt (1961), e deri te portretet e figurave të njohura si Dritëro Agolli, Abdurrahim Buza, Feim Ibrahimi apo Kristaq Rama, Kamberi arrin të depërtojë përtej fizionomisë, duke kapur karakterin dhe botën e brendshme të subjektit. Paralelisht, ai realizon dhjetëra portrete të njerëzve të thjeshtë, duke ruajtur gjithmonë një raport të drejtpërdrejtë me realitetin njerëzor.
Një element domethënës në krijimtarinë e tij është edhe raporti me institucionet dhe normat ideologjike të kohës. Edhe pse realizoi disa vepra kushtuar figurës së Enver Hoxhës, disa prej tyre nuk u pranuan në ekspozitat zyrtare, çka dëshmon për një artist që, edhe brenda sistemit, ruante një qëndrim të pavarur dhe një frymë jo-konformiste.
Në tërësi, krijimtaria kompozicionale e Skënder Kamberit përbën një nga kontributet më të rëndësishme në artin shqiptar, ku historia, shoqëria dhe njeriu trajtohen me një gjuhë të pasur vizuale, me guxim artistik dhe me një ndjenjë të thellë përgjegjësie estetike.
Lamtumirë, mjeshtër i ngjyrës.
Skënder Kamberi largohet fizikisht, por mbetet i gjallë në çdo telajo ku drita dhe kujtesa shqiptare marrin frymë. Ai nuk ishte vetëm një piktor, por një rrëfimtar i historisë sonë, një dëshmitar i kohëve dhe një zë i lirë në artin shqiptar.
Në historinë e artit shqiptar do të jesh gjithmonë i pranishëm – si një nga themeluesit e një tradite, si një mjeshtër i kompozimit dhe si një shpirt krijues që nuk reshti kurrë së kërkuari.
Lamtumirë, artist. Ne nuk do të të harrojmë.Vepra jote do të vazhdojë të flasë për ty – sot, nesër dhe për brezat që do të vijnë.
Vizatimi © Bashkim Alushi
