Romani “Gjin Bardhela i arbresh” i Anton Nikë Berishës qëndron në një nivel të lartë artistik dhe hyn denjësisht në dialog me realizmin magjik latino-amerikan të autorëve si Gabriel García Márquez dhe Juan Rulfo etj., madje në shumë çaste ai e konkurron atë për nga thellësia dhe ngarkesa poetike, por megjithatë mbetet thelbësisht i ndryshëm në mënyrën si e ndërton dhe e përjeton magjiken. Ky dialog nuk është ndikim i drejtpërdrejtë letrar, por një takim i dy traditave shpirtërore që kanë arritur, secila në mënyrën e vet, të bashkojnë mitin me realitetin njerëzor.
Realizmi magjik, si një mënyrë e veçantë e të rrëfyerit, nuk është i njëjtë kudo, sepse ai merr frymë ndryshe në hapësira të ndryshme kulturore, sikur të ishte një erë që bart aromën e tokës nga ku ngrihet. Në këtë kuptim, realizmi magjik i romanit shqiptar dhe ai latino-amerikan nuk janë thjesht dy variante të së njëjtës dukuri, por dy mënyra të ndryshme për të parë botën dhe për t’i dhënë kuptim asaj përmes një ndjeshmërie që lidh të dukshmen me të padukshmen. Në njërin rast miti është kujtesë e ruajtur, në tjetrin është përpjekje për ta rikrijuar kuptimin e humbur të botës.
1.Në romanin shqiptar, magjikja nuk hyn në realitet si diçka e huaj apo e papritur, por është aty që në fillim, si një kujtesë e vjetër që nuk është shuar kurrë dhe që vazhdon të jetojë në heshtje brenda qenies njerëzore. Ora e shtëpisë, zanat, të Bukurat e Dheut, besa edhe ringjallja e Kostandinit nuk shfaqen si çudi që kërkon shpjegim, por si pjesë e rendit të gjërave, të pranuara natyrshëm nga njeriu shqiptar pa ndier nevojën për t’i ndarë nga realiteti. Në këtë mënyrë, realiteti nuk çahet në dy pjesë, por mbetet i vetëm, i thelluar dhe i pasuruar me një shtresë të padukshme që e bën më të gjallë dhe më të ndjeshëm ndaj misterit. Magjikja këtu nuk është thyerje e ligjeve të botës; ajo është kujtesa e ligjeve të saj më të hershme.
Në këtë botë, miti nuk është një jehonë e largët, por një dritë e brendshme që nuk shuhet, një frymë që ecën pranë njeriut pa bërë zë, duke u shndërruar në një prani të heshtur që ushqen vetëdijen dhe kujtesën. Ai nuk rrëfehet si diçka që i përket së shkuarës, por merr frymë në gjakun e kohës, si një rrënjë që vazhdon të ushqehet nga thellësitë e padukshme të qenies.
Ndërsa në realizmin magjik latino-amerikan, edhe pse magjikja pranohet si pjesë e realitetit dhe nuk vihet në dyshim nga personazhet, ajo ruan një tension të brendshëm që e bën botën të duket sikur lëkundet mes rendit dhe absurdit. Aty ngjarjet e çuditshme ndodhin me një qetësi të jashtme që i bën edhe më të çuditshme në thelb, ndërsa brenda tyre ndjehet një prirje drejt çrregullimit, sikur realiteti të ishte një ëndërr që nuk arrin të gjejë një formë të qëndrueshme.
Në Amerikën Latine magjikja shpesh shfaqet si reagim ndaj një historie të dhimbshme kolektive, ndërsa tek Berisha ajo lind si vazhdimësi e një harmonie të lashtë mes njeriut dhe botës. Kështu tek Pedro Páramo, zërat e të vdekurve nuk janë thjesht pjesë e një bote të përtejme, por një jehonë e rëndë që mbështjell hapësirën me një heshtje të ngarkuar dhe pothuajse të dhimbshme. Fantazmat latino-amerikane kërkojnë drejtësi historike; figurat mitike shqiptare ruajnë ekuilibrin ekzistencial.
2.Dallimi bëhet më i dukshëm kur vëmendja ndalet te burimi i magjikes, sepse në romanin shqiptar ajo buron drejtpërdrejt nga mitologjia dhe folklori, duke ruajtur një pastërti që lidhet me kujtesën kolektive dhe me mënyrën tradicionale të të menduarit, ndërsa në Amerikën Latine magjikja lind nga një përzierje kulturash dhe historish, ku bashkëjetojnë elemente indigjene, spanjolle dhe afrikane, duke krijuar një identitet të ndërthurur që kërkon vazhdimisht të kuptojë vetveten. Në romanin e Berishës miti nuk është produkt i përzierjes kulturore, por vazhdim i një trungu të vetëm shpirtëror që nuk është shkëputur nga rrënjët e tij.
3.Kjo ndryshon edhe funksionin e saj, sepse në “Gjin Bardhela i Arbresh” magjikja nuk përdoret për të rrëfyer historinë, por për të depërtuar në qenien njerëzore dhe për të ndriçuar kufirin e brishtë mes jetës dhe vdekjes, mes kujtesës dhe harresës, ndërsa tek Márquez apo Rulfo ajo shpesh bëhet një mënyrë për të treguar historinë e dhimbshme të një kontinenti dhe për të shprehur përmes figurave të çuditshme një realitet që nuk mund të përshkruhet ndryshe. Tek Berisha realizmi magjik është introspektiv; tek latino-amerikanët ai është historik dhe social.
4.Edhe koha rrjedh ndryshe në këto dy botë, sepse në romanin shqiptar ajo nuk ecën në vijë të drejtë, por kthehet mbi vetvete dhe rikrijon vazhdimisht lidhjen mes së kaluarës dhe së tashmes, duke e bërë kujtesën një përvojë të gjallë që nuk shkëputet kurrë plotësisht. Duket sikur vetë koha ndalet për një çast dhe dëgjon, si një plakë e urtë që ruan në gji historitë e pathëna, ndërsa njeriu përpiqet të kuptojë nëse është ai që e jeton botën, apo bota që e ëndërron atë. Koha në romanin shqiptar nuk është histori; ajo është kujtesë e gjallë.
Në realizmin magjik latino-amerikan, edhe pse koha shpesh merr formë ciklike, ajo mbart gjithmonë peshën e historisë dhe të ngjarjeve që kanë lënë gjurmë të thella në ndërgjegjen kolektive, duke e bërë përsëritjen një lloj fatkeqësie që nuk mund të shmanget lehtë.
5.Një tjetër dallim i ndjeshëm shfaqet në mënyrën si trajtohet vdekja, sepse në romanin shqiptar ajo nuk është një fund i prerë, por një kalim i heshtur drejt një gjendjeje tjetër të qenies, ku të vdekurit mund të qëndrojnë pranë të gjallëve pa e prishur rendin e botës, ndërsa tek Rulfo vdekja merr një peshë të rëndë dhe mbulon gjithçka me një ndjenjë boshllëku dhe jehone, sikur jeta të ishte vetëm një kujtim i largët që nuk arrin të rikthehet plotësisht. Vdekja tek Anton Nikë Berisha është vazhdimësi ontologjike; tek Rulfo është plagë historike.
Dhe ndoshta, në këtë ndërthurje të heshtur të reales me të magjiken, realiteti shfaqet si një derë gjysmë e hapur, ku botët prekin njëra-tjetrën pa u përzier plotësisht, duke ruajtur një ekuilibër të brishtë që e bën përvojën njerëzore më të thellë dhe më të pasur.
6.Dallimi më i thellë qëndron në vetë natyrën e magjikes, sepse në romanin shqiptar ajo është mënyra natyrore e të qenit dhe nuk ka nevojë të justifikohet, duke u shfaqur si një frymëmarrje e qetë e botës, ndërsa në realizmin magjik latino-amerikan ajo është një gjuhë e zgjedhur për të treguar një realitet të vështirë dhe për të shprehur absurditetin e tij.
Në njërën traditë miti është trashëgimi; në tjetrën është shpikje shpëtuese.
Kështu, në njërën anë kemi një botë ku miti është ende gjallë dhe flet me një zë të ulët, por të qëndrueshëm, ndërsa në anën tjetër kemi një botë ku miti rikrijohet për të kuptuar një realitet të thyer, dhe pikërisht në këtë dallim qëndron bukuria e këtij krahasimi, sepse ai na tregon dy mënyra të ndryshme të së njëjtës përpjekje njerëzore për të gjetur kuptim në jetën që rrjedh mes dritës dhe hijes.
Në realizmin magjik latino-amerikan, njerëzit jetojnë me fantazmat.
Në romanin e Anton Nikë Berishës- arbëreshi jeton me dheun.
Dheu bëhet kujtesë, trup, gjak, vazhdimësi.
Dhe pikërisht këtu realizmi magjik shqiptar nuk kërkon të habisë lexuesin; ai kërkon ta rikthejë atë në një mënyrë më të thellë të të jetuarit.
7. Në këtë këndvështrim më të gjerë, realizmi magjik i Anton Nikë Berishës nuk mund të shihet vetëm si një paralelizëm me traditën latino-amerikane, por si një formë evropiane dhe ballkanike e këtij fenomeni estetik. Ai lind jo nga nevoja për të shpikur një realitet alternativ, por nga ruajtja e një bote ku miti, besimi dhe kujtesa nuk janë shkëputur kurrë nga përvoja e përditshme njerëzore. Ndërsa realizmi magjik latino-amerikan shpesh shfaqet si reagim ndaj traumave historike dhe fragmentimit të identitetit, realizmi magjik i Berishës duket si një rikthim në një unitet të hershëm ontologjik, ku njeriu, natyra dhe e shenjta vazhdojnë të bashkëjetojnë pa konflikt. Në këtë kuptim, romani “Gjin Bardhela i Arbëresh” nuk qëndron në periferi të realizmit magjik botëror, por e zgjeron atë drejt një dimensioni tjetër: drejt një realizmi magjik të kujtesës së gjatë, ku historia nuk rrëfehet vetëm, por përjetohet si trashëgimi shpirtërore. Kështu, vepra nuk dialogon thjesht me Márquez-in apo Rulfo-n, por hap një trajektore të vetën, duke e kthyer realizmin magjik në një mënyrë të të qenit dhe jo vetëm në një mënyrë të të rrëfyerit.
8. Në këtë mënyrë, krahasimi mes realizmit magjik të Anton Nikë Berishës dhe atij latino-amerikan nuk përfundon në dallim estetik, por hap një kuptim më të thellë kulturor: ekzistojnë realizme magjike që lindin nga kriza e historisë dhe realizme magjike që lindin nga vazhdimësia e kujtesës. Tek Márquez-i dhe Rulfo-ja, magjikja shpesh është mënyra për të mbijetuar brenda një bote të thyer; tek Berisha ajo është mënyra për të mos e humbur kurrë botën e trashëguar. Prandaj, në romanin shqiptar, miti nuk rikrijohet – ai vazhdon të jetojë. Ai nuk është imagjinatë që shtohet mbi realen, por realiteti vetë në gjendjen e tij më të thellë.
Kështu, “Gjin Bardhela i Arbëresh” mund të lexohet si një dëshmi se realizmi magjik nuk është pronë e një kontinenti të vetëm, por një gjuhë universale që ndryshon sipas shpirtit të popujve. Në këtë roman, arbëreshi nuk endet mes fantazmave të historisë, por ecën brenda një bote ku dheu, kujtesa dhe shpirti flasin ende të njëjtën gjuhë. Dhe pikërisht këtu qëndron veçantia e veprës: ajo nuk e bën realitetin të duket i pabesueshëm, por e bën misterin të duket i natyrshëm.
Në fund, realizmi magjik i Berishës nuk kërkon të na bindë për mrekullinë; ai na kujton se mrekullia ka qenë gjithmonë pjesë e jetës njerëzore. Dhe ndoshta për këtë arsye, lexuesi nuk del nga romani me ndjesinë se ka lexuar një histori të jashtëzakonshme, por me ndjesinë më të rrallë artistike: sikur realiteti vetë është bërë më i thellë, më i heshtur dhe më i gjallë se më parë.
Sarandë, maj 2026
