Por, pyet biografi i saj më i fundit, James Bailey, a ishte pikërisht
vendosmëria e saj e pakompromis për ta vënë shkrimin mbi mëmësinë dhe martesën ajo që i bëri të mundura këto vepra?
“Unë kurrë nuk kam qenë vërtet në botë,” tha Muriel Spark, 85 vjeçe, në një nga intervistat e fundit të autores. “Kam qenë gjithmonë shkrimtare dhe lexuese, prandaj idetë vinin të parat.”
Për këdo që ka qoftë edhe një njohuri të zbehtë për jetën — ose, në fakt, për jetët e shumta — të Spark-ut, fjalët e saj mund të vijnë si befasi. Në fund të fundit, kjo ishte një grua aq e etur për aventura në botë, saqë në moshën 19-vjeçare udhëtoi e vetme nga Edinburgu në Afrikën e Jugut, pasi pranoi propozimin për martesë të Sydney Oswald Spark-ut, një mësues matematike mbi 10 vjet më i madh se ajo. Një shkrimtare aq e vendosur të “përjetonte luftën”, sa la burrin dhe djalin e saj foshnjë për një jetë të re në Angli, ku gjeti punë duke fabrikuar lajme të rreme të krijuara për të ulur moralin e nazistëve. Një sensacion letrar aq i suksesshëm, sa shoqërohej me ajkën e ajkës së Nju Jorkut, shëtiste nëpër rrugët e Romës me limuzinë me shofer, merrte letra adhurimi të përunjura nga Liz Taylor dhe bleu një kalë gare nga stallat e Mbretëreshës Elizabeth II.
Kjo të shtyn të pyesësh: nëse Spark nuk ishte “në botë”, atëherë kush dreqin ishte?
Megjithatë, sigurisht, ajo kishte të drejtë. Në vend që të ishte “brenda” botës, Spark kalonte përmes saj si një kamerë lëvizëse. Në festa dhe në biseda, ajo ishte gjithmonë vetëm gjysmë e pranishme. Dëgjonte me kujdes për ndonjë kthesë të çuditshme fraze dhe vështronte për fillesat vezulluese të një historie apo personazhi të ri. Hidhte vështrime të fshehta në çantat e blerjeve të të panjohurve dhe i sodiste njerëzit nga fundi i autobusit. Të jetoje kështu — duke e trajtuar lëndën e jetës si përbërës për letërsi — e bëri atë pa rrënjë, të shqetësuar dhe të vetmuar. Ajo ishte, siç thoshte vetë, “një e mërguar nga natyra”, që nuk i përkiste askund dhe askujt, dhe i përgjigjej vetëm asaj që e quante “ndjesia ime e çuditshme diktatoriale”. Deri në fund, Spark mbeti jo tokësore, e shkëputur nga bota.
Kjo shkëputje vëzhguese, me sy të mprehtë, është tipari përcaktues i krijimtarisë së çuditshme, të errët dhe shpesh shumë qesharake të Spark-ut. Ajo është e pranishme në romanin e saj më të famshëm, The Prime of Miss Jean Brodie, ku zakonet dhe sjelljet e ish-mësueses së Spark-ut, zonjushës Christina Kay, formuan themelet e personazhit kryesor të librit — edhe pse, që fëmijë, Spark ishte tashmë e zënë duke mbledhur materialin e saj burimor. Pastaj janë romanet e saj të vendosura në Londër, si The Girls of Slender Means dhe The Bachelors, të frymëzuara nga konviktet dhe dhomat me qira të viteve të saj të tridhjeta. Ndërkohë, shkëlqimi dhe gjallëria e viteve të suksesit në Nju Jork dhe Romë gjetën rrugën e tyre në romane të çuditshme të mesit të karrierës, si The Hothouse by the East River dhe The Public Image. “Isha një magnet për përvojat që më duheshin,” thotë shkrimtarja-protagoniste e romanit të nominuar për Booker, Loitering with Intent. Çfarë fraze tipike për Spark-un.
Të drejtonte jetën në këtë mënyrë kërkonte disa “sakrifica të mëdha”, pranoi më vonë Spark. Kryesorja ndër to ishte marrëdhënia me djalin e saj, Robin. Që nga çasti kur u largua nga Afrika për në Londër, Spark nuk do ta merrte më kurrë rolin e kujdestares kryesore të Robin-it. Ajo dhe i biri do t’i kalonin shtatë dekadat e ardhshme duke u rrotulluar rreth jetëve të njëri-tjetrit, por gjithmonë në largësi.
Marrëdhënia e tyre, e acaruar vazhdimisht nga kureshtja ndërhyrëse e medias, do të përkufizohej nga akuza të ndërsjella, nga një nervozizëm i përbashkët dhe nga një jetë e tërë pajtimesh të dështuara. Pikërisht kjo e forcoi më vonë përshkrimin e Spark-ut, në disa pjesë të shtypit, si një përbindësh i pashpirt i shkrimit, që i trajtonte të tjerët — përfshirë edhe fëmijën e saj — thjesht si pengesa për një ditë të mirë pune. “Kur shoh pas,” reflektoi ajo, “shpesh pyes veten nëse mund të kisha bërë më shumë, por thellë-thellë nuk mendoj vërtet se mundesha.”
Për Spark-un, nuk mund të kishte qenë kurrë ndryshe. “Je vetëm gjysmë e pranishme nëse je shkrimtare,” shprehej ajo. Nëse kjo pengonte mëmësinë, ajo e rrëzonte plotësisht idenë e një martese tjetër. Jo se asaj i bëhej vonë; me pak përjashtime, burrat në jetën e Spark-ut ishin të padobishëm, të rrezikshëm, ose një ndërthurje e mjerë e të dyjave. Këtu përfshihej ish-bashkëshorti i saj, Sydney, me temperamentin e tij shpërthyes dhe luhatjet e dhunshme të humorit, si edhe Derek Stanford, një ish-i dashur që ia hante racionet ushqimore dhe më vonë shiti letrat e saj. Për më tepër, këmbëngulte Spark, marrëdhëniet vetëm sa i zinin rrugën gjësë që donte më shumë: “Unë kam një thirrje. Shkrimi është diçka që duhet ta bëj. Jo shumë burra do të duronin për këtë, dhe njerëzit vijnë para librave, ndaj është më mirë të mos kesh njerëz në jetën tënde. […] Ata e quajnë sakrificë, por sakrifica për kënaqësi e bën kënaqësinë edhe më të madhe. Po të ma hiqnit shkrimtaren prej meje, besoj se nuk do të ekzistoja fare.”
Pasi e kishte ndarë mendjen, ajo u tërhoq gjithnjë e më shumë në atë që Caroline Rose, protagonistja e romanit të saj debutues të vitit 1957, The Comforters, e quante “bota shumë e largët” e artistit. Në dekadat e fundit të jetës, ajo jetoi me Penelope Jardine, shoqëruesen dhe sekretaren e saj personale, në një rektorat të rrënuar thellë në kodrat e Toskanës. Jardine gatuante, ngiste makinën, komunikonte me agjentët dhe kontrollonte kontratat, në mënyrë që Spark t’i përkushtohej tërësisht faqes së shkruar. “Kur nis një roman,” tha ajo për shkrimin e saj, “dua ta përthith përmes poreve.”
Megjithatë, Spark dhe Jardine nuk ishin krejtësisht vetëm. Në fshatrat toskane, macet endacake hynin e dilnin nga rektorati. Ato hidheshin mbi tryezën e punës së Spark-ut dhe i bënin shoqëri ndërsa ajo shkruante gjatë ditëve të gjata, të ndriçuara nga dielli. Ajo nuk e kishte problem; prania e maceve, thoshte ajo, ishte ngushëlluese. Në fund të fundit, ajo dhe këto krijesa kishin diçka të përbashkët. Ndërsa qentë “skllavërohen lehtësisht” nga pronarët e tyre, kishte reflektuar ajo dikur, macet “nuk provojnë asgjë – ato janë mbi të gjitha këto. Ato as nuk kapin një mi, nëse nuk u leverdis ta bëjnë.” Kjo natyrë e pabindur ishte një cilësi që ajo mund ta vlerësonte. “Kur një mace zhduket vullnetarisht nga shtëpia,” thoshte Spark, “kjo ndodh thjesht sepse i ka ardhur teka të kërkojë diçka më pak të mërzitshme diku tjetër.”
Kjo ishte Spark, në jetë dhe në vepër: e palidhur pas askujt, e ftohtë, e distancuar dhe gjithmonë në kërkim të një jete më pak të zakonshme.
Përkthimi © ExLibris
