Bisedoi: Enver S. Morina
In Memoriam: Abaz T. Hoxha (1930-2026)
Bashkëbisedimi me studiuesin dhe historianin e kinemasë Abaz T. Hoxha i pabotuar më parë
Abaz T. Hoxha autor i veprave: “Teknika e Kinoprojeksionit” (1969), “Akustika e mjediseve të brendëshme” (1970), “Filmi Artistik Shqiptar1957-1984” (1987), “Arti i Shtatë në Shqipëri 1900-1944” (1994), “Enciklopedi e Kinematografisë Shqiptare” (1999), “100 vjet kinema në trevat Shqiptare” (2002), “Enciklopedi e Kinematografisë shqiptare” (2002), “Greta Garbo-Vajza që u kthye në legjendë” (2002), “Kinematografia e vendeve Skandinave” (2002), “Ne u shkolluam në Pragë” (2003), “Historia e Kinematografisë Botërore 1895-1945 “ (2005), “Historia e Kinemase në Shqipëri 1897-1944” (2007), “Në gjurmë të filmave për Shqipërinë” (2007), “Shqiptarët në kinematografinë botërore” (2008), “Historia e Kinematografisë Botërore vellimi i dytë 1945-2005” (2005), “Na ishte një herë një kinostudio” (2013), “Vëllezërit John dhe James Belushi” (2015), “Historia e Kinematografisë shqiptare 1945-2000” (2015), “Dallgët e trazuara të jetës” (2016), “Historia e kinematografisë Shqiptare 1945-1990” (2021), etj.
Profesioni yt?
Dëgjo se ç’ndodhi. Prirja ime ishte studimore. Qëllime studimore kam pasur gjithmonë. Dërgojnë në Pragë Hysen Hakanin për të studiuar për inxhinier zëri. Hysen Hakanin, regjisorin, e dërgojnë për të studiuar për inxhinier zëri. Ai, gjatë gjithë vitit të parë, nuk dha asnjë provim. S’kishte idenë ç’ishte inxhinieria. Ai kishte prirje artistike. Po të kishte vazhduar si aktor, do të ishte bërë i shkëlqyer. U rrëzua. Atëherë më thanë mua, meqë s’kisha pasur bursë në vitin e tretë, mora bursën. Më në fund shfrytëzova një rast. U hap një pasuniversitar, që e mbaroja fakultetin e inxhinierisë. Ishte një degë që quhej “Teknika e Studiove të Filmit, Radios dhe Televizionit”. Dhe kryesisht studimi përqendrohej në optikën akustike, elektroakustikën.
Të zërimit?
Po. Te sallat e kinemave, te sallat e regjistrimit e të tjera me radhë. Edhe mekanikën e precizionit, që ishin kamerat.
Ti tashmë dije gjuhën çeke, rusishten?
Po. Isha në vitin e tretë. Kisha marrë edhe bujë atje. Më thërrisnin. Kisha folur dy herë në Radio Praga në emër të studentëve të huaj, se isha edhe student i mirë, për paqen. Vajta e bisedova me ta. “Më pranoni mua? Unë nuk e kam mbaruar fakultetin. Jam në vitin e tretë. Po më pranuat, ta bëj paralelisht.” “Nuk mund ta bësh paralelisht, se këtu ka shumë provime.” “Po, sikur të pranoj unë?” u thashë. “Po si je me studime?” “Mirë jam”, u thashë. “Merr një vërtetim nga dekanati që ke mundësi t’i bësh të dyja paralelisht.” Ajo ishte pasuniversitare. Do ta mbaroja fakultetin dhe do të vija atje. Unë akoma s’e kisha mbaruar universitetin. Mora një vërtetim se isha student i mirë dhe i vazhdova të dyja paralelisht. Vitin e fundit, vetëm për atë degë, përveç degës sime, radarëve, kam dhënë dymbëdhjetë provime. Plus katër që ishin këto të fundit të kësaj dege; gjithsej gjashtëmbëdhjetë provime kam dhënë. Dhe mora atë profilin e Studiove të Filmit, Radios e Televizionit. Në këtë kohë më thonë të shkoj në Kinostudio; kishin ardhur aparaturat, sapo ishin inauguruar, në ’52-shin.
Ti kishe njohuri për Kinostudion, për çfarë ndodhte në Shqipëri, nga Praga?
Jo, s’kisha njohuri fare.
Dije që ishte themeluar Kinostudioja?
Vetëm kaq: që ishte themeluar në ’52-shin. Unë isha në ’53-shin, një vit më vonë, në kohën kur mora këtë degë. Prandaj ishin dërguar studentë për inxhinier zëri, se ishin një teknik.
Kush ishin studentët përveç Hysen Hakanit për film atje, në atë kohë?
Për regji ka qenë vetëm Hysen Hakani. Përpara Hysenit kanë qenë aktorët Kadri Roshi, Lazër Filipi, që kishin ikur tashmë, por që kishin bërë përgatitjen. Më vonë erdhi Serafin Fanku.
Po ti atje takove vetëm Hysen Hakanin?
Hysen Hakani erdhi atje pas meje. Pastaj atë e kthyen në regji dhe u bë regjisor. Erdhi në ’57-ën dhe punën e diplomës e ka bërë këtu, atë filmin “Fëmijët e saj”. Ishte punë diplome që e mbajti, e mbrojti atje pastaj. Tani, ka me mua një keqkuptim. Meqë aparaturat qenë të gjitha ruse në Kinostudio, unë thashë të njihem me aparaturat para se të shkoj në Kinostudio dhe, pasi të mbaroj, të shkoj dy-tre muaj në studion e Mosfilm-it, që të njihem me këto aparatura. Më vjen një telegram; nuk e di që është bërë gabim. Thotë që të aprovohet të shkosh gjashtë muaj në Moskë. Më vonë doli se ishte gabimisht. Nuk u aprovua.
Dhe ti nuk shkove?
Nuk vajta. Unë pastaj, sapo mbarova fakultetin, u punësova në studion e filmit artistik në Barrandovë, në Çeki.
Atje fillove punën?
Nja tre-katër muaj punova, se ata hapën një repart që ishte reparti i zërit, që kishte aparaturat si këto; i kishin marrë nga Rusia. Mirëpo çekët bënë disa modifikime. Ato nuk kishin nivel dhe, pas gjashtë muajsh, i hoqën prapë. Kur erdha unë, erdha me këtë psikologji tani: që ato nuk janë aparatura të mira. Në pamjen e jashtme të merrnin në qafë. Ishte një kopjim i dy firmave: një firme amerikane dhe një firme gjermane. “Klangfilm” i thoshin gjermanët. “Klangfilm” do të thotë “film me zë”; prodhimi kështu quhej. Këta i thoshin “Kinap”, “Kinematografiçeskaja Aparatura”. Po ishte model i gjermanëve, i kopjuar. Dhe aparati i regjistrimit të figurës së zërit, kur hidhej në shiritin e filmit, ishte amerikan, Mitchell. Kështu që unë kthehem në Shqipëri. Mirëpo diplomën e kisha marrë për radarë. Bëra shumë histori! Diplomën e kisha për radarë. Vij këtu; unë prapë e kisha mendjen te radarët, se ishte degë e re. Për herë të parë hapej në Shqipëri. Mirëpo, ku të veja unë për radarët?! Vete në Institutin e Kërkimeve Shkencore; ishte Stefanaq Pollo…
(…)
Këta të këshilluan që të mos shkosh?
Në vitin ’56 u pushua drejtori i Kinostudios nga puna, në Konferencën e Partisë të Tiranës. Dhe mbetëm pa drejtor. Unë isha i pari me arsim të lartë.
Vanxhush Zallemi?
Jo, jo, ishte Nesti Zoto. Kishte qenë edhe zëvendësministër i Jashtëm përpara dhe e prunë aty. Ishte njeri me kulturë, me shkollë të mesme, me Liceun Francez. Mbetëm pa drejtor që në ’56-ën, në fillim të ’56-ës. Nëndrejtorin e kishim me katër klasë fillore. Unë isha i vetmi me arsim të lartë në kinematografinë shqiptare, që e njihja, se vajta edhe në Kinostudion në Barrandovë e ku di unë. Kështu, dashur pa dashur, u futa në degën që doja. Pse? Arrita të drejtoja edhe Këshillin Artistik, diskutimin e filmave, diskutimin e skenarëve, shikimin e filmave. Kjo mua më ndihmoi të ngrihem nga ana profesionale dhe ta njoh më mirë kinematografinë. Deri në vitin ’65 unë kam qenë kryeinxhinier. Të gjitha studimet që janë bërë për zhvillimin e kinematografisë i kam bërë. Të gjitha.
Në këtë periudhë kush ishte drejtor?
Drejtori erdhi në fund të ’58-ës. Ka ardhur Llazar Lipivani. Ka qenë një njeri i mrekullueshëm.
Domethënë, prej ’56-ës deri në ’58-ën, ti ke qenë njeriu kryesor?
Isha kryesori. Unë e drejtoja gjithë Kinostudion.
Pikërisht në këtë periudhë u xhirua filmi i parë artistik i metrazhit të gjatë, “Tana”?
Në pesëdhjetë e tetën kishte ardhur Llazari. Llazari ishte njeri me iniciativë. Edhe kishte një gjë shumë të mirë. Ishte i vetmi drejtor, se unë kam kaluar disa drejtorë, që jo vetëm u besonte kuadrove të reja, por, edhe po t’u dilte ndonjë gjë, ai e merrte përgjegjësinë për vete. I mbronte. Edhe u besonte, por edhe i mbronte. Dhe ai ua dha këtë mundësi, të xhironin filma artistikë. Atëherë ishte akoma shpejt për ne; s’kishim mundësi!
Po, si e kujton këtë kohë? Ti që je më kompetenti, që e ke përcjellë kinematografinë, një pyetje e drejtpërdrejtë: cilin konsideron filmin e parë artistik shqiptar: “Fëmijët e saj” apo “Tana”?
“Fëmijët e saj”.
Pse?
Pse? Sepse gjithë bota me filmin e shkurtër ka filluar, e para. E dyta, edhe si vlerë. Filmi “Fëmijët e saj” është film shumë i mirë.
Pavarësisht që është i metrazhit të shkurtër?!
Po, dhe kanë marrë pjesë aktorët më të mirë tanë. Marie Logoreci ka pasur rolin kryesor, Naim Frashëri. Kështu që filluan të promovoheshin në kinematografi edhe aktorët e parë. Naimi ishte edhe në filmin “Skënderbeu”, edhe Maria ishte, po ka rol të vogël. Po, unë këtë e kam mbrojtur me të madhe gjithnjë: që ai ishte filmi i parë, se unë merrem me historinë e kinemasë. Historia e kinemasë fillon me filmin e shkurtër. Unë nuk mund të abuzoj, sepse i pëlqen njërit apo tjetrit. Mirëpo Hysen Hakani nuk kishte ndonjë mbrojtje, se nuk ishte anëtar Partie. Kristaq Dhamo ishte anëtar Partie. Gjithandej doli “Tana” i pari… Ai shkruante vetë “filmi i parë artistik”, ku di unë, deri në vitin ’95, kur u bë 100-vjetori i kinematografisë botërore, kur u bë festivali i dhjetë, ishte Vath Koreshi kryetar i Komitetit të Festivalit. Më takon në rrugë, më thotë: “Ku dukesh ti? Ne kemi nevojë.” “Pse mos të më thërrasësh ti të më pyesësh?!” Po përgatisnin materialet për të bërë festivalin dhe do të festohej 100-vjetori i kinematografisë botërore. “S’më ke thirrur”, i thashë unë. “Si të vij unë vetë?” i thashë. “Hajde andej”, më tha. Vete unë atje, shikoj materialet. I thashë: “Përse bëhet ky?” Thotë: “Për njëqindvjetorin e kinemasë botërore.” “Po filmin shqiptar ku e keni? Mund të harrohet filmi shqiptar, e para?! E dyta, çfarë thoni me këto letra këtu: filmi i parë artistik është filmi ‘Tana’! S’është e vërtetë kjo! Filmi i parë është ‘Fëmijët e saj’.” “Po”, tha, “kështu është shkruar gjithnjë.” Kaq dinte ai, se ai kishte ardhur vonë në Kinostudio. Këtë e kishte bërë vetë Kristaqi dhe shokët e tij. “Shiko, historia është histori dhe shkruhet siç është. Unë merrem me histori dhe në histori nxirren krejt dokumentet. Referojuni shtypit”, i thashë: “Shkurt, 1958, u shfaq filmi i parë ‘Fëmijët e saj’. Është dokument historik i shkruar në shtyp. Korrik ’58 është shfaqur filmi i parë i metrazhit të gjatë, ‘Tana’. Pra ky është i pari; pse do ta mohojmë këtë?!” … Që atëherë u njoh që filmi i parë është “Fëmijët e saj”. Unë edhe në libër këtë e kam vënë.
(…)
Po një ekranizim i veprës së Heminguejit, po në atë kohë, nga Dhimitër Anagnosti e Viktor Gjika?
Jo, ata ishin studentë në Moskë. Ishte film i Moskës. I Mosfilm-it. Ishin studentë.
Këtu ta kem të qartë, pasi jam i ri në këtë aspekt. Filmi “Skënderbeu” apo “Furtuna” nuk mund të hyjnë, si të themi, te filmi i parë artistik?
Jo. “Furtuna”, megjithatë, jo. Flas për ata që i xhiruan vetëm shqiptarët; gjithë forcat krijuese janë shqiptare. “Skënderbeun” mund ta quash filmin e parë për arsye se ka pasur edhe shqiptarë që kanë luajtur. Pastaj muzika. Pastaj ka qenë asistent regjisori. Viktori, për shembull; megjithatë, kanë qenë studentë në atë kohë. Ka pasur skenografinë Stavro Rafaeli dhe një tjetër, bashkë me një rus.
Ishin aktorët?
Po, ishin aktorët: Naim Frashëri, Besa Imami, Marie Logoreci e sidomos kjo, Mamica.
(…)
Një dukuri, pasi tashmë jemi te filmi. U xhiruan, për shembull, “Oshëtimë në bregdet”, pastaj “Skëterra”. Pse nuk u shfaqën pas xhirimeve, vetëm u shfaqën premierat? Pse u hoqën disa filma? Nuk u shfaqën as në kinema, as në televizion.
Kur?
Në vitet ’70, ’80; filma të viteve ’60? Për shembull, “Oshëtimë në bregdet” nuk u shfaq!
Tani, a e di pse nuk shfaqeshin? Se ishte Kujtim Spahivogli. Luan rolin. Kujtim Spahivogli u konsiderua i padëshiruar, e internuan. Më dëgjon?
Kjo ishte arsyeja?
Kjo ishte arsyeja. “Detyrë e posaçme” u hoq për arsye se ishin tre emra, a katër. Ishte Xhemal Broja, që interpretonte rolin, megjithëse kishte rol negativ, kryetar i Frontit të Rezistencës, ku di unë se ç’ishin ato, diversantët. U dënua Xhemal Broja. Xhemal Broja pse u dënua?! Xhemal Broja ishte një nga themeluesit e Teatrit Kombëtar, ishte një nga veteranët e Luftës Nacionalçlirimtare, po ishte martuar me një ruse. Dëgjon? Dhe u dënua ajo rusja dhe i thanë Xhemal Brojës që duhet ta ndante. Tha: “Unë nuk e ndaj. E kam grua.” “Po do t’ju dënojnë!” “Do të shkoj mbrapa saj.” Dhe vajti mbrapa saj. Nuk pranoi ta ndante. Dhe me këtë u bë armik, pse u bashkua me gruan e tij.
(…)
Të kthehemi te viti 1958, kur u shfaq “Fëmijët e saj”. Ta them edhe këtë: ishe ti që e vure që të shfaqej? Nuk ishte shfaqur deri në atë kohë? Për kohë të gjatë? Apo për metrazhin e shkurtër?
“Fëmijët e saj” nuk ishte problem, sepse edhe aktorët ishin Naim Frashëri, Marie Logoreci, Loro Kovaçi. Nuk ishte asnjë problem nga pikëpamja ideologjike. Shfaqej nëpër fshatra, se ishte film i shkurtër. Bashkohej me disa filma dhe shfaqeshin.
(…)
Na thuaj më tepër për ngjarjen e 2003-shit.
… Pra, edhe censurë politike ka pasur dhe atje. Dhe më s’është. Unë, në vitin 2003, pata një ftesë në Venecia. Bëheshin evenimente për Shqipërinë dhe unë kisha një masterklasë në Universitetin e Venecias për studentë dhe profesorë. Fola atje për kinematografinë shqiptare dhe u ngrit një profesor në fund dhe më tha — prapë, synonin ata censurën në vendet komuniste — tha: “Puna e censurës?!” “Zotëri”, i thashë, “censura nuk ka filluar në Shqipëri, ka filluar këtu tek ju dhe ka filluar jo në dyzet e pestën, por që në një mijë e nëntëqind e tetën (1908), kur akoma kinematografia nuk ishte ndonjë rrezik për publikun. Prandaj”, i thashë, “ka lloj-lloj censurash: ka censurë erotike, ka censurë politike, ka censurë të biznesit, se ai do të ketë para dhe nuk i intereson çfarë bën, mjafton që të ketë spektatorë. Prandaj shumica e filmave bëhen për publikun e gjerë, që të tërheqin sa më shumë spektatorin. Atë e tërheq kjo. Pse s’e bëjnë filmin ‘Skënderbeu’, konkretisht, po e bëj unë pyetjen tani? Sepse nuk e ka tregun e madh. Ku do ta shikojnë shumë? Do ta shikojnë në Shqipëri, në Ballkan. Po bëjnë për një princ anglez që mezi është dëgjuar në histori, sepse ai ka shumë shtete që e shikojnë.”
Ka shumë shtete që interesohen për atë ngjarje, për atë personalitet?
Pra, të marrim sistemet diktatoriale. Përgjithësisht kanë pasur censurën politike. Hitleri? Hitleri, jo vetëm në kinematografi, por edhe në literaturë. Ai i bëri pirg veprat e shkrimtarëve të mëdhenj evropianë, i bëri pirg në mes të Berlinit dhe u vuri zjarrin. Çdo kulturë të huaj e zhdukën, sepse “Deutschland über alles”, Gjermania mbi të gjitha, do të thoshin. Por, ama, sa i përket filmit, ishte tepër liberal për erotizmin. Filma nga më të ndryshmit erotikë u xhiruan dhe u shfaqën. Ose ishte tepër i rreptë, sepse çdo film e shikonte Goebbels-i, ministri i Propagandës. Çdo film që kishte emrin e ndonjë çifuti hiqej, zhdukej. Çdo aktor a regjisor që kishte origjinë çifute u persekutua e u dogj në kampet e përqendrimit, ose iku jashtë Gjermanisë. Pra, është censurë politike. Ama kinematografinë sovjetike, edhe vetë Goebbels-i, edhe vetë Hitleri, e adhuronin për forcën e propagandës që bënte. Por jo ajo propagandë, sigurisht; atyre u duhej. Dhe ata kanë bërë një film shumë të madh propagandistik, që, me gjithë mend, është një nga filmat më të fuqishëm propagandistikë të Hitlerit. Ia ka bërë Leni Riefenstahl, regjisore. Ka qenë edhe aktore fillimisht. Quhet “Triumfi i vullnetit”.
Kam dëgjuar për atë film. Nuk e kam parë. E kam lexuar te ti, te “Histori e kinematografisë botërore”.
Vuri Hitleri në dispozicion të gjitha mjetet. Ajo është një regjisore e madhe, prandaj ia dha të gjitha mundësitë ai. Ajo u bë si perandoreshë e filmit gjerman. Edhe pse edhe ajo origjinën e kishte çifute-polake. Po ajo u vu në shërbim të Hitlerit. Ishte bërë me Hitlerin. Po kështu Italia. Italia, kur e mori pushtetin Musolini, që e ka marrë shumë herët, në ’22-shin, ’23-shin, i dha rëndësi të jashtëzakonshme filmit dokumentar. Dhe kinematografia italiane, nga viti ’23, kur mori pushtetin Musolini, deri afër mesit të viteve tridhjetë e pesë, s’ka asnjë peshë në filmin artistik. Nuk i dha rëndësi Musolini. I dha rëndësi filmit dokumentar për arsye se ishte forcë propagande. Më vonë pastaj e kuptoi që edhe filmi artistik mund të bëjë propagandë. Kur u hap Qendra e Kinematografisë, kur u hapën studiot e Romës, Cinecittà-ja, atëherë mori zhvillim filmi artistik.
Kështu ndodhi edhe në Shqipëri, në vitin 1952, kur u themelua Kinostudioja? Universiteti katër vite më vonë?! Apo pesë vite?
Universiteti në pesëdhjetë e shtatën. Kështu ndodhi edhe te ne. Sistemi? Paratë? Ai që të jepte paratë, ai do të komandonte. Por ama duhet pasur parasysh edhe një gjë tjetër: se nganjëherë ne bëjmë përgjithësimin global që të gjithë filmat e asaj periudhe kanë qenë politikë. Nuk është e vërtetë. Filmi dokumentar, po. Se dokumentari është propagandë. Dhe jo filmi i lirë dokumentar. Mos harroni se janë xhiruar mbi 400 filma dokumentarë për figura të shquara kombëtare, për folklorin, e ku di unë, traditat popullore në kostume, në ndërtime e të tjera me radhë, që janë vlera kombëtare, se tregojnë kulturën kombëtare. Këta nuk kanë propagandë brenda. Fare. Propagandë kanë ata për vizitat e Enver Hoxhës, kongreset e të tjera. Ata ishin filma me porosi.
(…)
Ju ishit vetëm?
Ne do të mësonim nga mishi ynë. Do të mësonim nga vetvetja. Në këtë drejtim kanë një meritë të veçantë këta që kishin studiuar dikur: Anagnosti, Gjika, Kristaqi, etj. Këta që kishin studiuar andej, sepse ata u bënë shkollë për të tjerët. Pra, shumica ishim autodidaktë. Asnjëri s’ka titullin regjisor te ne, me përjashtim të Hysen Hakanit, Viktor Gjikës e Kristaq Dhamos. Të tjerëve u është dhënë titulli regjisor, por nuk kanë studiuar për regji. Pra, në punë e sipër, kanë xhiruar disa filma. E filluan me filma dokumentarë: Saimir Kumbaro, Rikard Ljarja, etj.; pastaj kaluan në filmat artistikë. Kanë bërë filma shumë të mirë. U përgatitën këtu në vend. Shkolla nuk kishim ku të përgatiteshim. Këtë duhet marrë parasysh.
Domethënë, derisa atëherë ekzistonte censura ideologjike, ti thua se sot ekziston censura e producentit?
Po. Patjetër. Shiko filmat që bëhen sot, të lutem shumë! Merre tematikën. Denigrim i vendit. Lejohet kjo?! A e di se ku lejohet kjo? Edhe Italia e bëri këtë pas luftës me neorealizmin. Filmat neorealistë denigronin sistemin kapitalist italian, gjendjen e Italisë pas luftës, që ishte shkatërruar; Italia ishte në varfëri absolute, që nga “Vjedhësi i biçikletave”, që konsiderohet ndër filmat më të mirë. Xhiroheshin në rrugë, sepse studiot ishin mbushur me njerëz të pastrehë. Xhiroheshin rrugëve, me shpenzime të pakta. Dhe tregonin plagët e shoqërisë kapitaliste të asaj periudhe. Ne na interesonin, prandaj ne i shfaqëm gjithë ata filma të neorealizmit. Ama, në dyzet e tetën, dyzet e nëntën, doli një ligj i Parlamentit Italian që ndalonte daljen jashtë Italisë të këtyre filmave. Ndalohej subvencionimi i këtyre filmave. Pse? Se Italia tashmë kishte hyrë në rrugën e demokratizimit dhe këta filma bënin propagandë të keqe. Aq më tepër që Italia ishte në rrezik të kalonte në një sistem socialist, ku Partia Komuniste Italiane ishte duke e marrë pushtetin. Ashtu sikurse edhe në Francë, në këtë periudhë. Pra, u ndaluan. Por, ama, kur këta regjisorët tanë filluan të konsolidoheshin, të krijonin autoritetin e tyre, filluan ta thoshin fjalën e tyre më lirshëm. Nuk i dilte dot përballë kështu meskini që ta kritikonte, se kishte fituar autoritet. Viktor Gjika apo Dhimitër Anagnosti, e të tjerë. Pra, gradualisht filluan të shkëputen nga ajo censura e fortë e dikurshme.
Sidomos në vitet e tetëdhjeta?
Po. Bile atëherë u bë një plenum i Lidhjes së Shkrimtarëve për kinematografinë. Është bërë në Muzeun Kombëtar. Aty ka një liberalizëm të plotë. Filluan diskutime të hapura. Sekretari i Lidhjes së Shkrimtarëve atëherë tha, duke iu drejtuar shkollave: “Mos kini frikë nga izmat, të keni kurajë.” Atëherë ishte një investim. U ngrit Kujtim Çashku atje, hodhi disa teza shumë të mençura, se Kujtimi ka qenë me kurajë. Kupton, është një çikë i çakërdisur, por është një regjisor shumë i mirë. Dhe ka thënë fjalën e tij. Bile atëherë edhe i vunë ca nofka. Meqë kishte qenë nja dy vjet në Rumani, nuk i thoshin Kujtim Çashku, por Kujtim Çaushesku. Nejse. Pra, me konsolidimin e regjisë, gradualisht filluan të fitojnë autoritet, aq sa censuruesit s’kishin kurajë t’i kritikonin. Pse? Se përballeshin me njerëz tashmë të stabilizuar. Kjo ishte njëra. Edhe autocensura vetëkuptohet. Plus kësaj u treguan një çikë të zgjuar. Morën disa tema; shumica e temave nuk kishin shumë lidhje me politikën.
(…)
Në kohën e izolimit, kur ishit hapur me Kinën, ishit në Kinë?
Jo, nuk isha. Por kinezët kishin mësuar nga filmi shqiptar.
Kinezët kanë mësuar nga filmi shqiptar?!
Kinezët kanë mësuar. Dhe është e çuditshme që edhe sot jehona e filmit shqiptar në Kinë është e madhe.
E madhe vërtet ishte. Eglantina Kume ma ka thënë këtë.
Eglantina ma ka thënë edhe mua. Ta them unë. Atë e pritën sikur të ishte Marilyn Monroe, në aeroport, saqë u çudit i biri dhe tha: “Çfarë jemi ne këtu?” E pritën në aeroport me duartrokitje.
Ashtu më ka thënë.
Dhe kur udhëtonte me makinë, i thotë shoqëruesi: “E njeh se kush është? Është filania.” Ai fillonte të këndonte këngën e filmit.
“Ngadhnjim mbi vdekjen”?
Po, kështu, në kinezçe. Ose një regjisor, që më vonë, kur u hap Kina, shfaqi një film në Bruksel, më duket, dhe kishte vënë fragmente nga filmi shqiptar. Dhe i bënë pyetje: “Ç’është ky?” “Shiko”, tha, “ne shkolla shqiptare na ka përgatitur. Filmi shqiptar na ka dhënë një mësim të madh për atë kohë.” Se ajo i merrte filmat dhe i bënte në 5000 kopje, se ishte numër i madh. Në pesë mijë kopje shfaqej filmi. I këndonin rrugës këngët e filmave shqiptarë në atë kohë. Do të thuash ti që ishte vend i mbyllur? Ishte si ishte, po ama pati influencë në një vend me një miliard e ca banorë.
(…)
Po, 1971, 1972, ku të zuri ty?
Unë në ’73-shin kam ikur nga ky sektor, vajta në Arkiv.
Si e përjetove rastin e arrestimit të Edit, të Mihos, të të gjithë atyre?
Ajo ndodhi në ’74.
A nuk ndodhi pas Festivalit të Këngës në RTV?
Po, po, po mund të jetë në ’72-shin! U hoqën këta filma ku interpretonin këta. U hoqën nga qarkullimi. Konsideroheshin të padëshiruar. Unë, kur kam vajtur aty, kishte edhe absurditete. Kishin frikë njerëzit, dhe kishin të drejtë. Përpara se të isha unë atje, ishte një inspektor i kinemave që e drejtonte programacionin, filmat që shpërndaheshin nëpër rrethe. Vajta unë dhe kishte hequr nga qarkullimi mbi 480 filma të huaj. Shumica ishin filma rusë; ne s’kishim marrëdhënie me Rusinë, por edhe të tjerë. Vete e shikoj një listë të tërë me mbi 485 filma të hequr. I them: “Me se do t’i furnizojmë kinematë? Po pse i keni hequr këta?” “Po ja, me rusët kemi marrëdhënie kështu, me çekët kemi këto marrëdhënie, me këta gjermanët kështu.” “Ore i dashur”, i thashë, “këtu, në këta filma rusë, shumica janë filma që kanë lidhje me historinë. Nuk janë të gjithë të Revolucionit Socialist. Kanë kompozitorin Glinka, kanë të bëjnë me këtë shkrimtarin e madh amerikan Xhek Londonin, kanë të bëjnë me kompozitorë, shkrimtarë dhe gjithë të tjerët, me radhë. Kanë histori të periudhës së lashtë ruse. Ka përralla.” Edhe unë merr e shiko, hidh në qarkullim. Arrita në afërsisht 480. Pesë filma më mbetën pa i hedhur në qarkullim.
(…)
Ta përfundojmë kapitullin për Kosovën. Te filmi shqiptar i Kosovës.
Në çfarë aspekti?
Kur e pe ndonjë film nga Kosova, ndonjë regjisor?
Fillimisht e kam parë filmin në të cilin luante Abdurrahman Shala. Ishte një regjisor serb.
“Si të vdiset”, edhe me Faruk Begollin?
Jo.
“Uka i Bjeshkëve të Nemuna”?
Po, “Uka i Bjeshkëve të Nemuna”.
Ai është një nga filmat më të shikuar, për shkak se është shikuar edhe në Kinë.
Atë e kam parë të parin nga filmat e Kosovës. Edhe këtë me Bekim Fehmiun, te filmi “Mbledhësit e puplave”. Pastaj me Bekim Fehmiun kam parë edhe të tjerët. Vinin nga Italia, se nuk kishim lidhje me jugosllavët.
Tiranë, 12 dhjetor 2015
