…dashuria brenda së cilës
-T.S. Eliot
të gjitha dashuritë tjera gjejnë të folmen.
Kjo dashuri hesht.
I shoqi po flinte ende kur doli, në maje të gishtërinjve, për të mos e zgjuar. Kishin kaluar një natë të trazuar. Do të zgjohej pas gjysëm ore, kur të cingërronte zilja, e do të lante sytë në banjo me një ”bëhet mirë”, si çdo mëngjes. Do të hante vezën e zier që ia kish lënë në pjatën mbi tavolinë, do të kthente prapë në banjo për të larë protezën e dhëmbëve. Pastaj do të vishte çorapet, pantallonat, këmishën e hekurosur, setrën që ia kish lënë mbi stol. Do të vinte mbi sy kapelën me strehë, do të mbathte këpucët që ia kish lënë të lyera te dera, e do të dilte në punë si përditë, edhe këtë javë të fundit para pensionit. E kishin bërë këtë ritual bashkë me vite të tëra, pa menduar, ashtu si s’mendon njeriu tek merr frymë. Kishin vazhduar njësoj edhe kur kish dalë vetë në pension, veçse tash, në vend se të shkonin bashkë në punë, ndaheshin te fundi i rrugës dhe ajo shkonte në radhë të bukës. Por sivjet radhët e bukës po nisnin më herët. E ai bënte ende tetë orë punë. Fli ti edhe pak se dal vetë, i kish thënë një mëngjes. Neve grave s’na ngajnë. Kishin rënë në ujdi si rëndom me një shikim të zgjatur, pa shumë fjalë. Aty e tutje radhën do ta mbante ajo.
Fresku i nadjes së hershme të marsit e bënte përditë të mërdhijë në fillim. Po ta shpejtonte pak hapin, trupi do t’i ngrohej shpejt. Mirëpo, e vërteta është se i pëlqente ky fresk. E bënte të ndihej gjallë. Ia largonte pak mendimet e errëta, e kthjellonte. E i duhej në fakt të kishte mendjen, tek çapiste mbi gurnajën e çrregullt të rrugës, një herë i kish shkarë këmba dhe përpak s’e kish thyer qafën. Sa i mirë ky fresk, i bekuar qoftë. U përshëndet me dy fqinje nga rruga, pensioniste edhe ato që ishin nisur për bukë, dhe vazhduan rrugën bashkë. Shitorja e ushqimeve ndodhej atje tej në shesh. Radha e pritjes niste rëndom në këtë orë. Agu i mëngjesit kish nisur të përndrinte malet larg në lindje.
I panë burrat nga larg, sa pa dalur nga rruga tek udhëkryqi i parë, por vazhduan të trija pa ngurruar, pa e ndalur bisedën. Me ta, ishte më rëndësi që të mos dërgoje sinjale që mund të keqkuptoheshin. Si ta zëmë, të mos e ngadalësoje taktin, të mos nxitoje, ose, ruana zot, të mos bëje kthesë të beftë, a të mos zbytheshe në mes të rrugës. Se të qepeshin menjëherë, si rriqra. U kaluan pranë pa u vërejtur prej tyre. Një syresh po fliste në radiolidhje, të tjerët ishin mbledhur rreth tij sikur po prisnin një kumt a një lajm. Edhe burri mbas mitralozit mbi autoblindë ish kërrusur, si për të dëgjuar nga radiolidhja. Gratë bënë tutje pa e ndalur bisedën. Po flisnin për fëmijët e vet, si gjithmonë. Gara e pashpallur dhe krekosja ishin të vetëkuptueshme, asnjëra syresh s’ish kujtuar ndonjëherë që ta moderojë a ta kufizojë veten a shoqet e veta. Vetë fliste shpesh për vajzën, e cila studionte mjekësinë në kryeqytet. Me nota të shkëlqyera. E para ndër kursantë, profesori e kish lavdëruar para të gjithëve. Shoqet s’e vinin në dyshim. Edhe fëmijët e tyre ishin shumë të suksesshëm. Për djalin s’bëzante. As shoqet s’bëzanin për të.
Radha s’qe e gjatë si herave të tjera. Njëfarë stabiliteti, që s’dihej se sa do të mbante, sikur ish kthyer përkohësisht në treg. Arriti që të blinte jo vetëm bukë, por edhe vaj, kos e vezë, të gjitha në të njëjtën shitore. Sot s’do të priste më radhë. Por kafe s’pati, as sheqer. Në vend të tyre bleu çaj mali. E kishte shijen sapun, po hajt. Kur u kthyen prapë bashkë në shtëpi, autoblinda ishte ende aty në udhëkryq, por burrat me armë s’dukeshin kund. Dielli kish dalë lart mbi malet e lindjes, nga rruga e madhe përposh ndiheshin zhurmat e trafikut, e njerëzia po dilnin në punët e veta si çdo ditë.
Në shtëpi, vuri përparësen në kuzhinë, ndezi radion, nxori bombolën e vajgurit, e nisi fërgesën. Djersiti qepët në zjarr të ulët, durueshëm, gjersa u praruan, pastaj u shtoi e specat e grirë. Sekreti ishte te temperatura e ulët. Sa ish e re, e kish shpirtin në fyt. Nxitonte gjithmonë, e shtonte zjarrin. Për dreq, qepët i digjeshin, ndërsa specat i ngelnin kërc. Gjithçka ishte më vështirë sa ish e re. I shoqi kthehej nga puna vonë dhe shikonte televizorin, ndërsa ajo duhej të gatuante darkën, të shtronte tavolinën, të mblidhte enët, t’i lante. Se pastaj prisnin detyrat e shtëpisë. Vajza ishte më ambicioze qysh fëmijë, por djali kërkonte mamin t’i rrinte mbi krye e ta mbante mendjen te librat. Ku ishin pastaj rutinat para gjumit. Furça e dhëmbëve. Pizhamet. Përralla para gjumit. Djali që ikte nga shtrati e i ulej të jatit në prehër, e ai që e llastonte dhe priste gruan që ta bindë. Gjithçka ishte më vështirë sa ish e re. Tash ishin vetëm. Tash mund t’i djersinte qepët në zjarr të ulët, durueshëm, sa të praroheshin, e të priste sa të zbuteshin specat e grirë. Në radio nisën lajmet. Ora policore i kish ndalur trazirat. Elementet armiqësore ishin zbrapsur, por nga populli kërkohej syçeltësi e shtuar. Ajo shtoi në fërtere domate të grira, hudhra, rigonë, magdanoz. Aromat mbushën kuzhinën. Kur nisën flluskat e para, shtoi pak gjizë dhe pak djathë të bardhë, duke i përzier me kujdes. Pastaj shtoi tri vezë, e i vuri fërteres kapakun sipër.
Kur doli për herë të dytë nga shtëpia, ishte mesditë. Kësaj radhe kishte me vete një shportë të vjetër, me bukë dhe me fërgesën në një kuti të vjetër plastike. Burrat me armë ishin kthyer te autoblinda e udhëkryqit. E mori autobusin që ndalej aty me kismet, në orare të çrregullta, pagoi për një kahje, e u ul në ulëset e mesme. S’donte të ulej afër shoferit e fatorinos, të duronte shikimet e tyre kureshtare. T’i shihte tek i pëshpërisin njëri-tjetrit me vështrimin gjetkë, sikur s’flisnin për të. Por s’e donte as fundin e autobusit, atje ku të shurdhonte zhaurima e motorit. Dy herë në javë e bënte këtë rrugë. Dy herë në javë kalonte në ferr por s’jipej, e mbante veten. Rruga i mirrte rreth një orë, se autobusi ndalej vend e pa vend për të marrë pasagjerë, sa herë që ia bënin shoferit me dorë, radhë burrash të parruar, matronash të djersitura, fshatarësh skaj rruge që prisnin me thasë specash e pula të gjalla nën sqetull. Edhe kontrollet e policisë po bëheshin gjithnjë e më të shpeshta.
Gjithçka qe më vështirë sa ish e re, por këso problemesh s’kishin. Problemet u nisën kur kalamajtë po mbaronin gjimnazin. Kishin ndryshuar kohët, ekonomia e kish marrë tatëpjetën. Edhe rinia kish marrë krye. Kishin nisur të dëgjojnë radiostacione të huaja, të lexojnë libra të ndaluar. Se ku i gjenin, athua. U plasi shamata edhe në shtëpi. Të shoqit iu kish bërë shprehi të komentonte lajmet, të shante haramët, hiçat, rrugaçët, degjenerikët e shthurrur që prishnin dynjanë. Lajmet ishin bërë torturë. Dhe një natë, ndodhi ajo që do të ndodhte patjetër. Ajo që do të mund ta kishin parashikuar krejt lehtë, veç po të kishin qenë vetëm pak më të vëmendshëm, po të kishin interpretuar vetëm pak më saktë heshtjen e ndrydhur të fëmijëve. Djali ia kish kthyer fjalën të jatit. S’do ta harronte kurrë çehren e të shoqit tek dëgjonte fjalët e të birit. Na nxorët në dritë ju, ja mu kështu i tha. S’kemi liri. S’kemi punë. Presim në radhë për bukë. E ju, as na lini të ndreqim, as të ikim. Ti këndej ”bëhet mirë”, e andej punon për kriminelë. Ç’mut jete qenka kjo. Mirë që doli djali sa pa kaluar stepja, se dro që i shoqi do ta mbyste aty në vend, me duart e veta. Atë natë e tutje, u plasi sherri në shtëpi. Vajza u tregua e mençur, ulte kryet dhe shmangte të jatin gjersa iku për fakultet; ndonëse vërehej qartë se ku qëndronte edhe ajo, e shihte edhe qorri nga larg. Por ai dhe djali, uf. Shamatë përnatë. Shamatë me zëra të ngulfatur, nga frika se mos i dëgjojnë fqinjët. Jo se kjo ndihmonte gjë. Kur grindjet bëhen më zë të ulët, fjalët bëhen më vrastare, të çjerrin e të shqyejnë më fort.
Zbriti në stacionin e fundit, në lagjen e evgjitëve, e përcjellë nga shikimet keqardhëse dhe pëshpërimat e shoferit dhe të fatorinos. Prej aty e gjer te ndërtesa e burgut ishin dy kilometra të tjera, të cilat i kapërceu kredhur në kujtime. Një ditë prej ditësh, i shoqi kish ardhur çehreprishur nga puna, për t’i treguar se ua kishin marrë djalin. E kishin pritur në zyrë mbas drekës dy veta në veshje civile, për ta njoftuar se djali po hetohej për veprimtari armiqësore. Natyrisht, atë e kishin flakur që të nesërmen nga bashkia, ku kish punuar për mëse dy dekada. Mezi kish gjetur një punë tjetër, si pastrues në uzinë të tekstilit. Kjo ishte java e tij e fundit para pensionit. Si do t’u dilnin paratë për ushqim të djalit?
Kur arriti te ndërtesa e burgut, iu desh të priste në një tjetër radhë të gjatë. Familjarët duhej të identifikoheshin secili me letërnjoftim. Ushqimet që kishin sjellë duhej kontrolluar një nga një. Emrat e tyre duhej të kërkoheshin në listën e vizitorëve të miratuar nga lart, pastaj të shënoheshin në një listë të dytë, me emër, mbiemër, numrin e letërnjoftimit dhe datën e lëshimit. Kjo procedurë strikte ishte detyrë e rojës së hyrjes, një burri që kish kryer vetëm katër klasë të fillores. Dora e tij e pastërvitur vuante nga ballafaqimi i mundimshëm me tridhjetegjashtë germa të shqipes, e me radhët pa fund të numrave të letërnjoftimeve në gjithfarë kombinacionesh, secili më i vështirë se tjetri. Dhe për kë se? Për kë gjithë ky mund? Për radhë armiqsh të popullit, që kishin rritur e edukuar degjenerikët prapa grilave. Bah! Ajo mund t’ia shihte urrejtjen, si gungë në sy.
Djali kish pritur edhe ai sa ish lodhur në radhë për sallë të vizitave. U plandos si i prerë në stolin përballë. Asaj iu duk më i hajthëm se herave të tjera. Sytë i ishin enjtur. Në faqe kish shenja prerjesh, sikur kur gabon tek rruhesh. Një roje u rrinte si orl mbi krye. Si je bir, e pyeti. Mirë jam, tha ai me zë të ulët, si këtu më. Ti si je. Ajo s’ia doli dot të përgjigjej, nuk nginjej duke e parë të birin. Ai si është. Mirë është bir, të bën të fala. Sigurisht, ia ktheu i biri, e rrudhi buzët. T’i bësh të fala edhe ti. Të fala edhe nga jot motër, këtë javë e ka provimin final. Të ketë fat, i tha ai. Ta kryejë edhe atë provim që i ka mbetur, e pastaj të ketë durim a, se e pret radha për punë. Ajo mori frymë thellë. Pastaj e lëshoi frymën me një si fsharje të ndrydhur, pa zë. Ti si je nënë. Si mbahesh. Por nëna s’fliste dot. E shikonte të birin, kaq të ri, e kaq të pafat. Kaq të pashpresë. Fol nënë, si je. Nënë. Gruaja s’foli, por dora i shkau vetvetiu për t’ia hequr kaçurrelat të birit nga fytyra. Mos me dorë, thirri orli, nuk lejohet. Ajo u trand. Për një moment, për një çast të vogël e të bekuar mëshire, kish harruar se ku ndodheshin. Në atë palë të vocërr amshimi, ajo sa ish kthyer në shtëpi nga spitali me djalin e posalindur, e po e shtrëngonte fort në krahë, e po zgjaste dorën për t’ia prekur ballin. Orli e kish hedhur hijen e vet të errët deri atje. Në vend se ta përkëdhelte të birin, ia zgjatu shportën me ushqime. Të kam sjellë pak fërgesë bir, të bëftë mirë. Duart e tyre u prekën rrëshqimthi rreth shportës dhe të dy ngelën pa frymë nga frika e orlit. Por ai u bë sikur s’i pa.
Më vonë, tek po prisnin në radhë për të dalë nga burgu, të gjithë familjarët ngjanin më fort në fatshkretë që po i shpienin në burg. Rojes së hyrjes i duhej ta përsëriste edhe një herë tërë procedurën. Familjarët duhej të identifikoheshin sërish me letërnjoftim. Emrat e tyre kërkoheshin përsëri në listën e vizitorëve të miratuar, pastaj shënoheshin prapë në një listë të tretë, atë të daljes, me emër, mbiemër, numrin e letërnjoftimit, datën e lëshimit. Të tridhjetegjashtë germat e lodhshme të shqipes, e radhët pa fund të shifrave në letërnjoftime, secili më e vështirë se tjetra, bëheshin mundësisht edhe më të mundimshme në fund të një dite vizitash. Dhe për kë se? Për kë gjithë kjo torturë? Bah! Për një radhë banditësh! Urrejtja, gungë në sy.
Ndërsa priste në radhë të autobusit, dielli po jipte shpirt në perëndim dhe nata kish hapur tashmë kindet e errëta të pelerinës atje tej mbi malet e lindjes. Kish qenë ndër të fundit për të dalë, pra në fund të radhës së pritjes. Kaloi shoferin dhe fatorinon, që e përshëndetën me një gjest të heshtur, e vajti për t’u ulur tek ulëset e vetme të lira atje në fund të autobusit, ku të shurdhon zhaurima e motorit. Autoblinda ishte ende tek udhëkryqi, burrat me armë po pinin kafe te një kafe përballë. Mitralozi i rëndë ish kthyer me grykën teposhtë, sikur i vinte turp se në ç’kohë i kish rënë hise të bëjë hije. Në të hyrë të rrugës, i hasi prapë dy fqinjet me të cilat kish ndenjur në radhë të bukës. Ndenji pak me to, s’kishte nxitim që të kthehej në shtëpinë bosh, i shoqi ishte ende në punë. Folën prapë për fëmijët e vet, si ngahera. Gara e pashpallur dhe krekosja ishin ende aty, pa moderim e pa kufizim, veçse në vëllim më të paktë, si të rralluara nga një ditë e gjatë. Po, ish dëgjuar me vajzën, po saktë ajo që studionte mjekësinë në kryeqytet. Me nota të shkëlqyera. E para ndër kursantë, profesori e lavdëronte rregullisht. Shoqet s’ia vinin në dyshim. Edhe fëmijët e tyre ishin shumë të suksesshëm. Për djalin s’bëzau. As shoqet s’bëzanë për të. Dikur u lodh së prituri, e u përshëndet me to. Bleva sot çaj të malit, u tha, po shkoj ta provoj. Ato e shikuan një copë herë të mirë nën heshtje tek largohej, me hapa të vëmendshëm mbi gurnajë të rrugës. Pastaj u afruan kokë më kokë, e nisën të flasin për nën zë.
Kur i shoqi u kthye në shtëpi, hyri në maje të gishtërinjve, për të mos e zgjuar. Kishin lënë pas një ditë të trazuar. U pastrua në banjo dhe mbas pak u shtri, me një ”bëhet mirë”, si çdo natë. Pantallonat, këmishën, setrën i kish varur mbi stol. E kishin bërë këtë ritual bashkë me vite të tëra, pa menduar, ashtu si s’mendon njeriu tek merr frymë, e tash befas kishin ngelur pa frymë. Vajza s’kthehet më, mendoi ai, e ka jetën e vet tash atje në kryeqytet. Iu kujtuan ato herë kur ajo kish heshtur e ish hequr mënjanë, ndërsa ai e i vëllai grindeshin kot. E kishte shprehi një herë e një kohë që të komentonte lajmet me zë të lartë, që të shante haramët, hiçat, rrugaçët. Degjenerikët. Dhe një natë, ndodhi çfarë do të ndodhte patjetër. Djali ia kish kthyer fjalën. Ti këndej thua ”bëhet mirë”, e andej punon për kriminelë, ç’mut jete kjo. Saktë kështu kish thënë, ia kish plasur mutin në fytyrë. Vajza u tregua e mençur, mendoi. Heshti sa heshti dhe iku. Por djali, jo. Ai nuk diti të heshtë. E unë s’dita si ta mësoj që të heshtë. Dhe tash ai është atje ku është, e ne jemi këtu ku jemi. Pa frymë.
U ktheve, e pyeti ajo me zë të përgjumur nga krahu tjetër. Po, i tha ky, si e gjete. Ç’të them, ia ktheu ajo pa luajtur. M’u duk sikur kish rënë në peshë edhe më. Ai fshau. E ndali me zor radhën e fjalëve që i mëshonin me grushta në krahëror. Jo se kjo ndihmonte gjë. Kur fjalët heshten, bëhen më vrastare. Të çjerrin e të shqyejnë më fort.
