LASHTËSI
Zot’ i lumnuom n’mendjen teme solli nji dritë t’beftë dishiri me bamë udhë ndër vende t’largta e katunde rranxë malesh me shkambij e kreshta t’zhveshuna e t’rrpijshme sipër e me ahishte e me tjerë druj vumë rretherrotull, thuo se vet i Madhi, n’orë t’gazit e t’knaqsis i sendisi me dorë t’padukshme e t’magjishme. N’anë t’anës nji diell fytyrqeshun, si i bamë prej ari t’kulluom, derdh me t’mjaftë përroje drite t’voktë, e sa prej sish bien ndë gjethe gështenjash t’buta e ndë fije bari t’hollë, e sa t’tjera rreze shpërndahen andej te kroji poshtë shkambit qi rrjedh prajshëm e pëshprit me vete nji lutje t’gjatë e t’sojme për t’Naltin qi e krijoi kët mrekulli. Sa i hjek sytë prej andej, nga t’tana anët bajnë vrap drejt teje t’tjera pamje, secila ma e madhnuom se tjetra, secila ma e naltuom se tjeta, secila ma e galduom se tjetra. Atje matanë, ku çdo nadje feks drit’ e parë e agut, harkohet nji qafë mali dhe andej fryn er’ e lindje, qi sjell me veti kang’t e zogjve e t’shpennve tjerë dhe britma gjallnesash gjithsojsh, qi bajnë ma t’bukrin kor e ma t’bukrin këndim, a thuo shtojzovallet aty i kanë shpitë e tyne dhe kit këndim e bajnë mos me harruom njeri sa pagan isht kur i thotë mendja se ka mbrrijt naltimin e shpritit.
Krejt afër dhe atje ma larg, n’fund t’arave e mi ndoj kodrinë, rrijnë e bajnë seri shtëpi t’rralla me mure t’bardha e me dritsore t’vogla, që shohin ndë lindje si do sy t’përgjumun dhe hala përkunden n’andrrat e natës së shkuom. Qe, ku doli n’oborr e n’rrugë nji gruo veshun me t’bardha, athuo prej dimnit tashma t’harruom ka marrë dlirsinë e borës t’kreshtave t’maleve atje nalt. Hedhë ka mbi sup nji bucelë dhe te kroni shpejton dhe ujin atje merr dhe duket se shpirti i këndon, aq t’letë e ka hapin dhe aq t’çelun e ka ftyrën dhe aq t’kthielluom e ka shikimin. Rrugës tuj shkuom has nji vajzë e nji tjetër gruo dhe ashtu ti trija i bien rrugës me shpejt, kalojnë nji shteg e nji kapërcyell dhe ikin përmidis livadhit me kambë t’laguna prej veses qi ndrit nëpër fije t’barit, si me kjen gurë prej safiri. Pak ma vonë prej asaj ane vjen nji kangë qi me shpejt t’mrrin te zemra e ta mbush shpirtin me nji mall qi nuk di me e thanë.
Nuk vonoi e katundi u zgjuo dhe mjeglla e hollë e vesës qi edhe ma kotet mi luginë, fillon e dvaret bashkë me andrrat e natës qi ka shkuo nji herë, andrra t’leta e t’padukshme, si me kjenë bamë prej fryme, qi ikin e shehen atje ku as mendja e njerit nuk mbrrin. N’oborre shpijash fillojnë e duken nji nga nji burra hijerandë, ulun mbi nji cung a mbi nji gur dhe mendohen giatë e giatë për punët e dit’s qi kanë me i ba. Tashma barijt i kanë lshuo berret dhe blegrimat e tyne ndigiohen aty-këtu dhe i bashkohen gjallnis t’lumes ditë qi tashma ka ardhun. Prit e veja veshin! Prej s’afërmi vjen tingull i qashtër kumon’s kishës, e cila n’midis t’katunit, e rrethuom me pyll t’nalt kshtenjash, rri amshuom si nji roje e i thërret shpirtat e t’gjallve qi t’kujtojnë Perëndin. Kumona bjen e gjindja thonë me vete: Ç’ditë e t’Madhit Zot isht sot, a isht fest qi duhet me kujtuom shejtnat e ditën e emnit nji t’afrmi a t’nji miku, a isht ditë qi duhet ba ndere atyne qi nuk janë ma, a isht nji kumt se n’tre katune aty rrotull, n’Brisk e n’Ljare e n’Shestan, e ban vaki edhe ma larg, n’Thtjan e n’Krajë t’Poshtme nata e kaluom ka ik tuj marr me veti nji shpirt e tuj lan mbrapa dhimje e pikllim.
E, deri sa kumon’ e kishs bjen e deri sa dit’e lume vjen mi kit botë, nuk ka se si t’mos bjerë n’mend, tuj t’lanë n’shpirt nji mlla e nji t’zezë hije, e tuj thanë me veti – Zot, o Zot, pse n’kit vend t’bekuom ka aq pak njerz e kaq shumë vorre…
TARABOSH DHE GIASME
Lumnia e t’Naltit nji ditë m’solli ndër mendje e ndër ndiesienat e fjetuna nji t’beftë dëshirë për me bamun të dijtun nji ndodhi t’largët e gati t’harrueme, e me çuo ndër të dashtunit e Zot’ynë at za qi vjen tuj ushtue si fyrtymë deti prej thellësisë kohnash të largëta, e vjen me na i kthyem në sytë tonë dishrue pamjesh të hershme ato giasme të stisuna prej vetë dorës së Hyjit; e vjen me na kujtue mrekullinë e të kjenunit në kët botë, ku për kot na thotë mendja e cektë se jemi gja ma shumë se hije e hijeve, dritë e bjerrun që feks natjeve ndër gjethnaja mbulue pikash vese; ose hiç ma shumë se nji dorë fryme e hapërdarë luginave, dhe atje poshtë deri n’thellomë shkarrzinash e ndër ahishte t’errta, prej ku m’isht ba nakël se mot e vjet më thërret nji vaj zadridhun e përdëllestar, dhe më thotë gjana qi gjindja në kët vend t’bekuem i kanë tretë ndër mjegull harrese.
Njeri i bjerrun shprese dhe i friguem prej gjanash t’mnershme, e i trishtuem si zogu shtegtar tretun rruge mbi det të trazuem, e i dishruem me e pa nji herë kët botë në orë të gazit e haresë, njidit’soj mora rrugë naltsinave që prekin qiell e bajnë kunorë malesh rrotull katundesh, mbuluem me hijesim t’lehtë e t’kalthremë e t’dridhsuem, dhe u ndala ndër vende që në një mot të hershëm gjindja e atyne anëve i kishin pasë mendue mbushun me giasme t’frikshëm e me shpirta t’liruem prej robnisë trupit, e me shtojzovalle që merrshin pamje vashash që kcejnë valle e bajnë lojna tjera mbi thepa shkambijsh e mbi shkarrëzina, thue se njeriut iu çel perdja dhe pa mrekullinë e asaj botës përtej.
Por unë nuk pashë asgja prej atyne gjanave që thojshin se duhet me pa në atë anë të Taraboshit. Në heshtjen pa fund të asaj bote të fjetun ndë harresë, në atë vend ku zogjtë e malit kishin pasë harrue kangën e vet dhe ku hijeshitë e andrrës ishin mërgue përgjithmonë, më përftoi para sysh nji djerrinë e nji patalog mbulue me bar të hollë e me vorre t’vjetra mbushun anë e tej. I tillë ish ai vend, sa t’bahej me mendue se fryma e kësaj bote t’rreme ende nuk e kish braktisë, por as pushteti i amshimit aty nuk kish mbrrijtë. M’bani m’u habit kjo pamje, se m’u duk sikur soj i njeriut kish bi prej dheut dhe sikur dheu vetë fliste me gjuhën e vorreve, dhe sikur firomë e t’Naltit kthehej në erë dhe ajo erë i përshkonte qiejt në shtatë fish, si atëherë kur bota qe stisun s’pari dhe kur nga fyrtyma e zjarrmtë dhe e mnershme qenkëshin bamun pamjet e Botës së Mëkatit…
Më pat zanë nji makth e një lëndim i shpirtit kur veshi m’kapi britma e rënkime e ofshama të gjindjes që shtriheshin ndër ato vorre, e hingëllima kuajsh e mushkash, e krisma topash qi mb’lojshin me shung’llimë të errët krejt atë lugajë, siç mb’lon nata e beftë pamjet qi rrinë pezull në sytë e njeriut. Ju pata afrue njanit vorr të vjetër, sall me një gur si një copë shkamb vumun te kryet, një gur që kish marrë plasaritje e kana e lëmashku ishin murtisë vjetërsije; e shkambi ish ba disi i krrusun e i zhytun në tokë, e toka sikur kish nis m’ju ngjit trupit përpjetë, tuj i dhanë atij misterjen që mshef bota e matanshme e gjallimit përtej…
Zot’ynë nuk na ka dhanë shumë fjalë e mendje të qashtër për me mujt me e thanë tamam atë që robi i tij e sheh me sy si përftim vetime, ose si plasje e rezës së dritës që ndojherë na shfaqet si vegim; ose si dridhje e shpirtit që përbirohet ndër ndiesina t’holla, e si za qi vjen nga ndërgjegja e nga koha tjetër e pandodhun, qi asht kohë e asgjasë dhe e askujt. E unë, që nuk mujta me prit ma spjegime t’tjerruna për atë qi pashë, e as me i kërkuom t’Naltit me ma hapë perden e mjeg’llës që na rri gjithmonë përpara, por k’shtu qita e i thashë gurit t’vorrin ndë gropa të Taraboshit: Pse, o i bekuem, nuk shtrihesh m’u preh n’qetësi e në paqen e t’Lumit, ashtu siç ban gjithë bota e t’vdekunve, e me i pri kësaj ushtrie n’anën tjetër t’dhimbjes e t’vajit, atje ku nuk t’zanë ma as gjylet e topave e as maja e jataganit, ku nuk ndien britma gjind’sh e as hing’llima kuajsh, e me shkue përgjithmonë n’atë botë t’gazit e t’prehjes s’amshueme? Pse, pra?
Askush nuk m’dha përgjigje.
Dikur u largova që atje me ndjesinë e çuditshme se ajo botë e përtej vorrit ish e trazueme për nji shkak të pathanun, se aty, ndër lugaja e ndër gropa të Taraboshit, ndër shkambij të rrepijshëm e deri poshtë në fushtimë, nën atë qiell të kalthremë shtrimun paqsisht n’pafundsinë e trishtë e t’lëndueme të nji andrre të bjerrun, atje pra vazhdonte pa mejtë asnji çast ajo luftë e vjetër, ashtu n’vetmi harrese, e pamundun qi kohën e tejndodhun me e lanë m’u tretë n’asgja e n’askund.
Edhe tash kur e shikoj atë kunorë malesh qi prek qiellin e hijeson përzieshëm në heshtim; e kur shoh retë e vjeshtës qi mb’shteten atje për me ba nji pushim e me marrë vetima t’reja; e kur ushtima e erës mnershëm buçet netëve pa gjumë e pa prehje t’shpirtit, para sysh m’çilet perdja e matanshme e shoh gurët e vorreve qi ngjeshin jataganë, e ndigjoj zanat e kthielluem, e britma e vaje e ofshamë, qi në kët ditë të re qi i Nalti e ka dhanë për me pasë çdo gja nji fillim e nji fund, ka me nis prej dheut ajo luftë e vjetër, me bi prej tokës si binë bari fijehollë e i gjelbruem mbi shpinën e lodhun të nji varri t’vjetër; nësa Zot’ynë na ban me dije mrekullinë e të kjenunit në kët botë, ku për kot na thotë mendja e cektë se jemi gja ma shumë se hije e hijeve, dritë e bjerrun që feks natjeve ndër gjethnaja mbulue pikash vese, ose hiç ma shumë se nji dorë frymë e hapërdërë luginave, dhe atje poshtë deri n’thellomë shkarrëzinash e ndër ahishte t’errta, prej ku mot e vjet më thërret nji vaj zadridhun e përdëllestar, dhe më thotë gjana qi gjindja në kët vend t’bekuem i kanë tretë ndër mjegull harrese…
