Para ca kohësh, duke lexuar librin e Aristotelit Poetika, pjesën ku flitet për vlerat estetike të artit poetik, për një lloj diturie dhe bukuri shpirtërore që shpërndan ai, m’u kujtua xha Abazi. Ai ishte një plak që po u afrohej të njëqindave kur e takova, por që nuk tregonte në pamje se ishte aq i moshuar. Ishte me trup mesatar, nuk ishte i kërrusur. Flokët dhe mjekra i ishin zbardhur krejt, por duke e vështruar edhe te vetullat e zbardhura dhe te mustaqet e bardha e të prera shkurt mbi buzë, ai të krijonte idenë e një njeriu që ka ndenjur për minuta të tërë jashtë në dëborë.
Lëvizjet i bënte të ngadalta, pa folur. Aq i heshtur ishte, sa mendoje se kjo botë e ka heshtjen veti të qenësishme të saj. Ai jetonte vetëm, por edhe i vetmuar. Ishte xhaxhai i të zotit të shtëpisë ngjitur, muri i pasmë i së cilës kufizohej me oborrin e tij. Disa thoshin se ishte më i largët. Sido që të ishte edhe i madhi i shtëpisë ngjitur, plak ishte, se ecte me bastun. Kur shiheshin, vetëm përshëndeteshin me pasthirrma. Nipi dhe xha Abazi, takoheshin rrallë, sepse dera e shtëpisë së madhe dhe dyert e tri shtëpive të vogla të ndërtuara më pas duke krijuar kështu një gjysmë rrethi e që ishin nga ana e sipërme, të çonin nëpër rrugët e lagjeve dhe në qendër të fshatit, kurse dera e shtëpisë së xha Abazit, mund të thoshe se, nuk të çonte gjëkundi. Rrugorja, ndalej në oborrin prej disa metrash katrore që kufizohej me murin e pasmë të shtëpisë së nipit, me anën që nuk kishte dritare.
Shtëpia dukej e re dhe në të vërtetë e re ishte, sepse kur kishte ndërtuar shtëpinë e madhe me shumë dhoma, nipi i kishte ndërtuar edhe atij një shtëpi të vogël. Oborri ishte me gjithfarë lulesh që mbushnin me aromën e tyre tërë mjedisin. Megjithëse shtëpia e re ndryshonte nga e vjetra, se ishte me mur dhe me dritare të mëdha, e kthyer nga jugperëndimi, ai mezi qe ndarë nga shtëpia e vjetër që ishte me thupra dhe kishte filluar të rrëzohej.
Xha Abazi kishte qenë i martuar, por gruaja i kishte vdekur gjatë lindjes së një vajze që kishte ardhur në jetë disa vjet pas martese. Ai e kishte rritur vetë duke e çuar një herë në ditë të pinte te një fqinjë që pati lindur edhe ajo në atë kohë një djalë. Vaktet e tjera i përgatiste pelte me niseshte e me qumësht lope. Kur u bë pesë muajshe, njëherë në dy ditë i shtonte peltes edhe një vezë, derisa e vogla kaloi vitin dhe dora-dorës nisi të hante çfarë hante ai vetë. Nuk qe martuar së dyti. Kujtimi i gruas së parë me sa dukej kishte qenë i fuqishëm. Vajza u rrit e u bë e mbarë, por edhe e bukur. Shumë kohë ai nuk merrej me punë shtëpie, kujdesej veç për kopshtin dhe bagëtitë, se ishte ajo që e mbante shtëpinë. Vajzën e ftonte çdo verë një javë ose edhe dy vëllai i nënës së saj, por më tepër nuk e linte xha Abazi, se i dukej shtëpia bosh. Kur mbërriti moshën e dashurisë, një djalosh filloi t’ia hidhte sytë me ëmbëlsi te burimi i lagjes ku mbushte ujë për dajon dhe dajeshën. Edhe ajo ia kthente shikimin me një të qeshur që ngjasonte me lëkundjen e luleve të fushës nga flladi. Papritur, ata filluan të deheshin nën vështrimet e dashurisë, sa herë që e hasnin njëri-tjetrin. Më vonë nisën të takohen në muzg, kur tringëllinin zilkat e bagëtive që ktheheshin nga kullota. Familja e djalit, kuptohet, me dëshirën e tij, erdhi dhe e kërkoi te i ati për nuse, pa e ditur mirë se të rinjtë i kishin dhënë zemrën njëri-tjetrit. Dhe një ditë vajza u martua. Xha Abazi ia ndjeu shumë mungesën, por u mësua, gëzohej që ajo ishte e lumtur. Vajza erdhi disa herë me të shoqin me qëllim që t’ia mbushte mendjen të shkonte për të jetuar me ta, por ai nuk deshi. Ajo lindi tri vajza dhe sado larg që ishte, vinte shpesh me vogëlushet. Ai kënaqej dhe ripërtërihej kur i shihte, ishte bërë gjysh. Vajzat u rritën e u erdhi koha e martesës. Në dasmat e dy mbesave ai vajti. Për të tretën nuk mundi, se ishte i sëmurë nga njëri gju. Ishte diçka reumatizmale, që i kaloi duke e mbështjellë tërë vjeshtën dhe dimrin e atij viti me lesh deleje të palarë, sipas traditës popullore. E mësoi nipi, se e kishte provuar vetë.
Xha Abazin e ndoqi e keqja. Pasi bëri dasmën e tretë, vajza e tij vdiq. Me siguri ka qenë kancer i gjirit, se thanë që i dhembte në gjoks. Ai ra shumë shpirtërisht nga vdekja e saj. Ca kohë nuk hëngri, as piu dhe u shtri në rroba për të pritur vdekjen. Alarmin e dhanë nuset që pastronin dhe e shihnin shtrirë, bërë baltë në fytyrë. Njëri nga djemtë e të madhit të shtëpisë, kur e dëgjoi, e detyroi me zor që të ngrihej duke e ushqyer disa ditë si bebe dhe xha Abazi e mori veten përsëri.
Ka edhe një gjë të rëndësishme për t’u shënuar. Njëra nga mbesat kur qe martuar, pati ardhur me të shoqin te xha Abazi dhe i ishte lutur të pranonte të rronte me ta, por ai nuk qe bindur. Dy të tjerat nuk e kishin provuar, se e dinin që do të merrnin si përgjigje një „jo“. Edhe nipi i kishte thënë kushedi sa herë që të bashkohej me ta. Një djalë i nipit, i vogli, po ashtu i kishte afruar një dhomë te shtëpia e vet. Gjithnjë ishte po ai qëndrim “kokëfortë” i xha Abazit. Në këtë mënyrë ishte zhvilluar historia e tij, disi e çuditshme, të cilën e pata mësuar para se t’i shkoja për vizitë.
Vetminë ai nisi ta ndjente shumë kur vajzat e vajzës i rralluan vizitat, se u ishin rritur fëmijët e tyre dhe bënin përpjekje për t’i martuar dhe rregulluar. Veç kësaj, si të gjithë njerëzit e kësaj bote edhe ato kishin probleme shëndeti, herë me pleqtë e shtëpisë, herë me burrat e tyre dhe herë me veten dhe pastaj nuk erdhën më.
Sipas asaj që tregohej, shpesh plaku rrinte ulur te pragu i derës dhe sodiste i përhumbur në horizont. Thoshin se edhe kur binte shi, shpesh ai rrinte te dera i mbështjellë me një batanije ushtarake dhe ndiqte pikat e shiut. Pranverave, nganjëherë ai shihte burbuqet e çelura me sy të ngulur si të mos i kishte parë kurrë. E kishin dëgjuar edhe të bisedonte me lulet.
Nuset e djemve të nipit që pastronin me radhë shtëpinë e tij dhe fshinin avllinë, siç i thoshin oborrit, rrëfenin se shumicën e herëve e gjenin vendin dritë, të pastër. Dy prej tyre, ato më të rejat ndodhën të dhembshura dhe i çonin fëmijët e vegjël në oborrin e tij për ta argëtuar herë njëra dhe herë tjetra. Ai luante me ta sikur të ishte vetë fëmijë.
*
Në kohën që ishte krijuar kooperativa patën shkruar në gazetë për xha Abazin, por duke e kritikuar që nuk kishte pranuar të hynte në kooperativë. Kur kooperativa e fshatit të tij pati një lulëzim të përkohshëm, atë përsëri e lutën, por ai nuk u shkrua. Pati nxjerrë shkakun se e ndiente veten të moshuar, në krahasim me rininë që mbushte radhët e atyre që punonin në arat e përbashkëta. Mes atyre që tregonte vëllai i tim eti që nuk banonte larg tij dhe shkrimit që ishte botuar, kishte një mospërputhje të hatashme. Gazeta e kishte cilësuar armik të popullit, njeri që nuk e donte regjimin.
Pas kësaj, kur dilte në rrugë askush nuk i fliste, nuk e përshëndesnin, nuk e ftonin nëpër dasma e festa sipas zakonit të lagjes. Për të tjerët ai ishte diçka midis qenies dhe mosqenies. Prandaj qe mbyllur në rrethin e shtëpisë dhe të atij oborri. Kohët e fundit, kishin filluar t’i sillnin edhe për të ngrënë, se qe ngathtësuar. Dreka e tij u kthye në një ritual të përditshëm, një lloj gare dashamirëse. Secilës familje i takonte njëherë në javë, se nipi kishte disa djem të martuar; nuset që kishin radhën, ia mbushnin tavën me ato që përgatisnin për shtëpinë e vet. Por ai hante fare pak. E hidhte atë që do të hante në një tas të tijin dhe pjesën tjetër e kthente mbrapsht. Nuk hante as mëngjes dhe as darkë. Në mëngjes pinte një filxhan me qumësht dhe pastaj një filxhan me kafe të hollë. Gjashtë ditët e javës mbusheshin nga djemtë e nipit dhe nga një stërnip i tij, kurse dita e shtatë ishte e nipit. Ajo ishte dreka e së dielës dhe gjithnjë do të kishte në jahni edhe një copë mishi, ose bagëtie, ose gjeli që e zienin mirë, se plaku ankohej nga stomaku.
Xha Abazi kujdesej shumë për lulet e oborrit. Mua më kishte tërhequr shumë episodi i luleve. Diku kisha lexuar se ata që duan lulet dhe kafshët, janë njerëz të mirë. Pata krijuar një imazh disi përrallor për të, e nisur edhe nga rrëfimet e xhaxhait tim, i cili kur ndodhej në qytet për punë dhe në të kthyer ndalej te ne, nuk harronte të përmendte ndonjë gjë të veçantë të tij.
*
Njëherë vajta te xhaxhai me vëllanë tim më të vogël. Qyteti ynë ishte pranë fshatit, ndajshkuam në këmbë duke kënduar. Nuk e di çfarë na kishte nxitur të këndonim. Mbase që do të ishim të lirë të hanim fruta pa hesap. Xhaxhai na ftonte gjithmonë disa ditë në verë në kohën që piqeshin rrushi dhe fiqtë. Në darkë unë iu luta të më shpinte të nesërmen deri te oborri i xha Abazit, sepse e kisha bërë me mend për ta takuar. Xhaxhai më shoqëroi deri atje, e përshëndeti sipas zakonit të fshatit, shkëmbeu dy-tri fjalë me të dhe iku.
Kur më pa fillimisht në oborrin e tij, xha Abazi ndenji disi i druajtur, sepse unë i dukesha diçka përtej realitetit, një simbol ndoshta i rinisë revolucionare të kohës. Prej vitesh ai nuk fliste me të tjerë, përveçse me ata të shtëpisë, që ishin të gjithë një zjarr, domethënë të gjithë pasardhësit vinin nga një trung familjar. Kishin dashur ta intervistonin disa herë, por ai nuk e kishte hapur gojën. Unë pata një bindje të verbër se me mua do të fliste.
Iu afrova dhe e përshëndeta, mbase me një lloj krenarie të moshës dhe ai më pa me vërejtje për të kuptuar në ishte përshëndetje miqësore. Megjithatë nuk iu përgjigj përshëndetjes sime. Ishte dyshues dhe heshti i menduar sikur të ishte memec. Vetëm më tregoi ku të ulesha. Aty pranë, nën hijen e një pjergulle, ishte një ndenjëse druri, trung peme i latuar.Sado që oborri i tij mund të quhej lulishte, prapë dukej si i shkretë pa lëvizje. Para shtëpisë së madhe luanin fëmijët dhe i jepnin jetë vendit me zërat e me lodrat e tyre.
Xha Abazi kishte ende flokë, po të merrej parasysh mosha e madhe që sidoqoftë asnjëri nuk e dinte me saktësi. Fytyra e vogël i ngjante një pasqyre të rrumbullakët xhepi, në të cilën xixëllonin me një dritë të mjegullt dy sy të zinj. Ata pak flokë ai i kishte lënë të zgjateshin dhe i kishin dhënë hijen e një filozofi apo alkimisti. Sigurisht, xha Abazi rrinte në shtëpi prej moshës, por po të dilte, lufta kundër flokëve të gjatë do ta bënte objekt kritikash dhe së fundi do ta çonin në floktore për ta qethur.
Nuk e mbaj mend si më pati lindur dëshira që t’i bëja vizitë. Atëherë isha në universitet dhe merresha edhe me gazetari. Doja t’i bëja një portret e ta botoja. Nga rrëfimet e xhaxhait ai ishte shndërruar në një personazh, për të cilin kisha thurur me mend disa fragmente proze. Në nënvetëdije ndoshta ishte ideja për të ditur sekretin e veçimit të tij nga bota. Në atë kohë nuk e kuptoja se çfarë ishte ligji i luftës së klasave. Ligjin e luftës së të kundërtave dhe unitetit të teorisë me praktikën, e kisha bërë në lëndën e marksizmit në vitin e fundit të gjimnazit dhe më kishte pëlqyer. Lufta e klasave ishte e egër, sipas babait tim, por në moshë të re njeriu nuk mendon thellë. Edhe të tjerë, të rinj si unë nuk e kuptonim kohën dhe përgjithësisht jetonim në ëndërrime. Thjesht kujtonim se ata njerëz që cilësoheshin armiq, nuk na i donin të mirën. Gjithsesi, me ato që më kishin treguar për xha Abazin, mendoja se ai nuk mund të ishte armik.
Ai më pa sërish në sy, pa më folur. Kur i tregova emrin e gjyshit tim, që kishte jetuar në atë lagje, por kishte vdekur i ri, ai sikur u çel në fytyrë. Shkoi brenda dhe më solli një shilte të butë. Derën e la hapur dhe unë e kisha përballë sepeten me relief bimor të skulpturuar, që kur shkoi sërish brenda, ia ngriti kapakun dhe nxori prej andej një ftua të madh, me një të verdhë që anonte nga e kuqja. Erdhi dhe e vuri përpara meje, mbi tryezë.
Mbaj mend se i thashë faleminderit dhe i tregova, mbase me mburrje, se isha universitare dhe do ta prisja në shtëpi me thikë, do ta ndaja në copa të vogla në një pjatë dhe do ta haja me pirun. Koha e re kishte sjellë një mënyrë të re edhe për të ngrënë dhe ne i bënim reklamë së resë. Ai shkoi prapë brenda dhe tërhoqi një arkëz, punuar përsëri me dru që ishte pranë sepetes dhe që dukej si diçka e thurur. Hamendësova se ishte një ritual fetar, aq me kujdes e vuri ai mbi sepete kapakun e heqshëm. Isha e çuditur edhe nga një lloj drite e errët që mbizotëronte në atë shtëpi. Nxori nga arkëza me përqendrim të madh, si të kishte të bënte me enë kristali që mund të thyheshin, disa libra të përmasave të ndryshme. Duke vështruar librat në duart e tij, unë përfytyrova një lumë të gjerë si det që rridhte valë-valë mes kaltërisë dhe përziente si në një lojë tokë e qiell si dhe planetin e brishtë që vinte rrotull para syve të mi. Pata vegulli ato çaste. Ishte fare e papritur: Një plak i moçëm me libra. Dhe, vetvetishëm më lindi titulli i shkrimit. Ai erdhi e i vendosi librat mbi një pëlhurë pambuku. Pohimi im që isha studente, mesa duket e kishte shtyrë të më tregonte librat. Ndërkohë ai kishte kryer disa veprime që unë e rrëmbyer nga fantazia, nuk i pashë. Kishte vendosur pranë meje një tryezë të vogël, e kishte mbuluar me velenxë, – velenxë i thoshin atëherë, nisur nga modeli i parë që kishte ardhur mbase nga Valenciae Spanjës, – mbi të kishte shtruar një pëlhurë të bardhë, mbi të cilën kishte vendosur librat. Vetë u ul në një stol, po prej druri,që mbulohej me një lëkurë qengji borë të bardhë. Gjithçka aty ishte e pastër dhe unë edhe sot e kësaj dite nuk arrij ta kuptoj mjeshtërinë e tij për të mbajtur aq pastërti e rregull. Kjo dukej në të gjithë mjedisin që e rrethonte, në rrobat që kishte veshur, në sendet e pakta që zotëronte. Edhe qelqet e dritares ndrisnin, edhe oborri. Lehet e luleve ishin prashitur në mënyrë të atillë që zajet e bardha rrethuese të mos kishin asnjë thërrmijë dheu përsipër.
Midis librave ishte edhe një kodeks. Unë mendova kodin e Hamurabit, por më vonë e mësova se kodeks kishte kuptim tjetër dhe se Kodi i Hamurabit, i zbuluar në fillim të shekullit XX, saktësisht më 1901, është një pllakë guri vertikale, në të cilin mbreti Hamurab kishte „botuar“ ligjin babilonas në gjuhën akadiane, me shkrim kuneiformë (pykor, thotë Kokona, sepse pllaka e gurit mund të gdhendej me pykë guri më të fortë, me majë të mprehtë). Për natyrën e vërtetë të atij teksti, ka ende debate.
Librat ishin arabisht. Nuk e pyeta xha Abazin sesi kishin përfunduar tek ai. Ngaqë nuk dëgjonte mirë, ai rrinte përherë i heshtur. Në krye të një libri që ishte mbi tryezën e improvizuar, unë dallova një emër të gjatë, nga i cili mbaj mend : ibn Ruchd apo ibn Rochd. Në mbulesën e tij kishte edhe një gravurë që kishte qenë me ngjyra, por që ishte zbërdhulur nga koha. Tashti e di që Ibn Ruchd është gjymtyra e nëntë e emrit Averroes, shkurtim që e dha njëri nga nxënësit e tij, por atëherë nuk e kisha këtë informacion. Në vitin e dytë të Universitetit “je gjithkund dhe askund”, thotë Seneka. E mora librin në dorë me kujdes duke vështruar xha Abazin, se mos dalloja ndonjë qortim, por qetësia e tij që pasoi veprimin tim, më dha zemër. Në faqen e parë dallohej edhe emri Aristoteles Αριστοτέλης ο Σταγειρίτης. Emri i autorit ishte kopjuar, i shoqëruar me përkatësinë e vendit; më poshtë kishte një fjalë arabisht. Unë bëra një lexim intuitiv, siç na ndodh në disa raste, sepse kohët e fundit më kishte rënë në dorë diçka për Aristotelin. Ndërsa për Platonin dija më shumë, kisha lexuar librin e tij të famshëm Apologjia e Sokratit. I hapa fletët dhe u mahnita pas zbukurimeve që rrethonin shkrimin në çdo faqe, por nuk kuptoja.
Kur e pa që unë mbeta e hutuar, xha Abazi ma mori librin gjithnjë ngadalë, gjithnjë i heshtur dhe nisi të lexonte një fragment me zë të ulët, por skenik. Pastaj e përktheu drejtpërdrejt në shqip për të më befasuar, aq sa mos t’i besoja çastit. Ishte një shqipe e kulluar, sikur të kishte dhënë kursin e përkthimit në universitet. Padashur unë e pyeta:
-Keni qenë në Tiranë?
Ai tundi kryet dhe nuk e mora vesh në kishte qenë apo jo, por xhaxhai do të më thoshte në mbrëmje që ai kishte kryer medresenë e Stambollit. Po ta kisha ditur këtë gjë, mbase do t’i bëja ndonjë pyetje që lidhej me librat dhe arabishten e tij. Xhaxhai do të më tregonte, gjithashtu, se kur pati qenë kthyer nga Turqia, ai nuk kishte gjetur gjallë asnjë prej familjes. Të gjithë kishin vdekur, përveç një vëllai që nuk kishte qenë aty. I vëllai, pasi i kishte varrosur të vdekurit, kishte ikur nga fshati dhe nuk ishte kthyer më. Nuk dihej gjë për të. Xhaxhai nuk m’i kishte thënë gjithë këto mynxyra qëllimisht. Atëherë ishte bërë gjëmë e madhe. Me siguri kishte qenë helmim, se ata kishin lënguar tri ditë mes të vjellave, por besimtarët e kishin shpjeguar me ndonjë dënim të Zotit. Disa kohë Abazi ishte ngurosur dhe kishte thënë se nuk zgjohej dot nga ajo ëndërr e zezë. Kur ia kishin hedhur fjalën te martesa, kishte thënë se nuk donte të martohej. Dikur i kishin gjetur një nuse nga një fshat i largët dhe e kishin martuar si me zor; vajzë e mbetur jetime me një vëlla, e cila kishte ndodhur e virtytshme dhe shumë punëtore. Ai e kishte dashur fort. Pas vdekjes së saj, një martesë e dytë, qe një ide përjashtuese. Gjithçka që përbënte jetën e tij kishte qenë ajo vajzë.
Xha Abazi vazhdoi të përkthente. Sytë e tij që ruanin një lloj ngjyre trishtimi nga errësira e jetës së vetmuar dhe tragjike, përftuan pakëz dritë që shkreptinte herë pas here si inxhi: „E vërteta është edhe e vështirë edhe e thjeshtë. Jo çdo njeri mund ta mbërrijë atë. E thjeshtë është se çdo njeri flet për natyrën e së vërtetës praktike. E vështirë është se nga pikëpamja teorike ajo nuk mund të rroket as në tërësi dhe as pjesërisht. Dhe kjo ndodh për shkakun tonë, nga inteligjenca jonë…
Unë dëgjoja e mahnitur. Ai nuk vuri as syze dhe kjo gjë më çuditi përsëri.
-Pa syze, xha Abaz!- thashë me ton pyetës. – Babai im ka filluar t’i përdorë. Sapo i ka kaluar të pesëdhjetat.
Por ai vazhdoi:
“A – Ka disa rrugë që shpien te e vërteta. Së pari, shfaqja e saj njëherësh në shumë gjëra dhe së dyti, dëshira jonë për të zbuluar të vërtetën. Veçanërisht, ka nga ata që duan të mësojnë për natyrën e krijimit …
B – Por njohja e së vërtetës arrihet me pjesëmarrjen e shumë të tjerëve. Ne e dimë se duhet një kohë e gjatë për të zbuluar të vërtetën…”.
Ai ndali, e la librin mbi tryezë. Mbushi llullën me duhan dhe më vështroi duke e anuar pak bishtin e saj të gjatë. Mori prapë qetë-qetë librin që kishte lënë me fletë të hapur dhe u bë gati të lexonte. Unë i bëra shenjë me dorë dhe e pyeta:
-Ku e keni mësuar shqipen standarde?
Ai ngurroi një çast, se mbase i tingëlloi e rëndë fjala “standarde”, të cilën e shqiptova disi me mburrje, pastaj tha:
-Me radio. Kam një radio. Dëgjoj Radio-Tiranën. E dëgjoj deri vonë në mesnatë dhe nganjëherë edhe përtej mesnatës.
Unë nuk e prisja që ai të fliste aq natyrshëm, aq bukur dhe me aq sinqeritet. Sa keq, ne kemi ndonjëherë paragjykime për tjetrin, pa pasur argumente.
Ai ndërkohë pati rinisur të lexonte e të përkthente. Pranë tij erdhi një mace e zezë me pika të bardha, priti sa ai tapërkëdhelte në kurriz dhe u largua. Me sa kuptova, xha Abazi kishte një dëshirë të zjarrtë të lexonte dhe ta dëgjonin. Sepse asnjeri nuk merrej me të. Të gjithë te shtëpia e nipit ishin të zënë me punë dhe nuk mund të hamendësonin për këtë hollësi sublime që zotëronte ai. Djemtë e nipit kishin bërë përgjithësisht nga katër, apo shtatë klasë, pra ishin larg filologjisë. Brezi më i ri kishte dëshira të shumta. Bie fjala, njëri donte të vazhdonte për mjek, se ishte në një të mesme mjekësore, një tjetër vazhdonte për inxhinieri, se kishte ndjekur një shkollë teknike, një vajzë mes gjithë atyre djemve përgatitej të vazhdonte pedagogjiken për mësuese… Ishte koha e masivizimit të arsimit.
Unë, duke u mbështetur te ato që më kishin thënë për xha Abazin, pandehja se ai nuk do ta merrte mundimin as të fliste, ose po të fliste, do të shprehej me një gjuhë të pakuptueshme, të vjetruar. Por ai foli, sikur të mos kishte ndryshim një jetë të tërë midis nesh. Foli si universitar dhe prej tij unë e mësova se të dëgjoje radion, ishte si të ndiqje një universitet.
U ktheva te xhaxhai dhe sigurisht në mendje më rrinte portreti i xha Abazit. Mendimet e mia ndërpriteshin herë pas here nga dialogu me fjalë të dhembshura e të ëmbla të xhaxhait dhe gruas së tij të re. Mamaja më kishte thënë se ata ishin martuar me dashuri të madhe. Xhaxhai e kishte rrëmbyer. E vura re, ç’është e drejta, se ai i drejtohej me shumë respekt duke i thyer rregullat e patriarkalizmit që mbretëronte në fshat. Në qytet kishin filluar të zinin vend më shumë reformat socialiste për mbrojtjen e gruas. Unë dhe vëllai i madh i patëm thënë ato kohë babait: “Po i fole mamasë, ke punë me ne”. E mbaj mend sesi qeshi babai me gjithë shpirt nga zëri ynë i trimëruar. Organizata e rinisë na kishte udhëzuar që ta shtrinim punën tonë deri në familje.
Kur i tregova xhaxhait për gjithçka pashë, sidomos për librat dhe leximin pa syze, ai më tha se plaku e kishte hequr perden e syve. Xhaxhai im ishte infermier në klinikën e fshatit dhe e kishte shoqëruar dy herë për në spitalin e qendrës me një nga të rinjtë e familjes së madhe.
*
Të nesërmen u gdhi e diel dhe xhaxhai na ftoi mua dhe vëllanë të vilnim rrushin e një pjergulle se do ta hidhte në një vozë për raki. Unë dhe vëllai hëngrëm rrush e fiq të freskët, të këputur nga dega, sa deshëm. Të pasnesërmen ikëm. Xhaxhai na dha edhe një shportë me rrush dhe fiq që ta çonim në shtëpi, në qytet. Xhaxhait i thashë se xha Abazi ishte njeri i jashtëzakonshëm. “Po, – tha ai, – është njeri, nga i cili mund të mësosh shumë”. I thashë edhe babait për vizitën te xha Abazi, por duke qenë se ai ishte komunist dhe betohej “Për idealin e Partisë!”, nuk u zgjata shumë. M’u duk sikur pashë një shprehje çudie në sytë e tij. Ai më vështroi i menduar, pa thënë asnjë fjalë.
Gjatë vitit të tretë të universitetit, mblodha të dhëna për zbulimin e veprave të Aristotelit e të Platonit në Mesjetë nga Averroes dhe ia dërgova xha Abazit me një letër. Studimet në Universitet nuk më linin shumë kohë të lirë për të shkuar vetë. Gjeta rrugën më të shkurtër, babai do t’ia jepte vëllait të vet, dhe ai do t’ia shpinte xha Abazit. Shfrytëzova rastin kur im atë erdhi në Tiranë për disa çështje pune e më takoi edhe mua. E kuptova se babait i kishte pëlqyer interesimi im për një njeritë ditur, ndryshe nga mendimi i mëparshëm që më kishte zgjuar çudia në sytë e tij dhe të cilën unë e përktheva si një mospajtim. “Mos u bëj merak, – tha – letrën do t’ia çoj vetë xha Abazit. Ai ka pasur miqësi me gjyshin tënd”, – dhe më përqafoi.
Një kopje të letrës e kam, sepse i shkruaj dy herë për të bërë me të dytën bukurshkrim, sipas metodës që pata lexuar në intervistën e një shkrimtari. Po e rishkruaj duke ndrequr ndonjë gabim drejtshkrimor:
„Shumë i dashur xha Abaz,
Unë dëshiroj në radhë të parë të jeni mirë vetë dhe t’i keni mirë radion, librat, lulet dhe macen pikaloshe. Nëpër disa dokumente kam gjetur të dhëna që edhe mund t’i dini, por po i shkruaj në këtë letër:
Librat e Aristotelit u përkthyen nga Averroes, i cili i shoqëroi përkthimet e tij me komente, prandaj edhe u quajt: komentatori i Aristotelit. Veçanërisht, bashkëkohësit e tij lëvduan shumë traktatin Për lumturinë e shpirtit, që ai e përktheu dhe e pajisi me një komentar të shkëlqyer. Kështu veproi Averroes me të gjithë librat e Aristotelit që gjeti nëpër tregtarët e Kordovës. Ai vetë, krahas librave filozofikë, shkroi edhe një traktat për mjekësinë, që u botua në Venecie më 1549, gati katër shekuj pas vdekjes. Vepra e tij fitoi një rëndësi të veçantë në Europën perëndimore, sepse ndikoi te vepra e filozofëve mesjetarë, të cilët u quajtën averroistë. Edhe gjatë Rilindjes vepra e tij u studiua në universitete.
I frymëzuar nga libri Republika e Platonit, ai shtjelloi në veprën e tij idenë se gratë duhet të punojnë, madje ato janë të denja edhe të udhëheqin …
Në vitet e fundit të jetës ai përballoi edhe goditjet ndaj filozofisë së tij, por edhe ndaj filozofisë në përgjithësi. Puna arriti gjer atje, sa u ndalua filozofia, studimet dhe librat rreth saj. Qysh prej vitit 1195, Averroes ishte viktimë e një fushate kundër tij. Atë e poshtëruan në xhaminë e Kordovës. Pas kësaj, u detyrua ta linte qytetin e lindjes dhe të shkonte në një qytet të vogël. Librat e tij u dogjën dhe Averroes u cilësua “tradhtar i fesë”. E shikon xha Abaz? Të gjitha kohërat nuk janë edhe aq të këndshme për t’u jetuar.
Unë mbase do të vij sërish në verë dhe do të sjell disa libra të rinj dhe do t’ju tregoj edhe më për veprimtarinë e Averroes e të disa filozofëve të tjerë arabë.
Mirupafshim dhe gjithë të mirat!
Në mbyllje të letrës ishin firma dhe data.
Në fjalitë e fundit ndihej një lloj ngushëllimi për atë që koha e kishte detyruar të mbyllej brenda. Shkrimi që bëra për xha Abazin, u botua i gjymtuar, ngaqë i kishin hequr disa fragmente, sidomos ato ku përmendej medreseja.
*
Kanë kaluar vite qysh nga ai takim, të cilin e quaj një nga takimet më të çmuara të jetës sime. Xha Abazi më mësoi i pari për filozofin e shquar arab të shekullit XII, i njohur me emrin e latinizuar Averroes, që lindi dhe u rrit në një familje të shquar juristësh në Kordovë të Spanjës. Emri i tij i plotë është: Abu al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad Muḥammad ibn Rushd (në arabisht : أبو الوليد محمّد بن أحمد محمّد بن رشد?). Ai ka qenë filozof, teolog, jurist dhe mjek mysliman i gjuhës arabe. Averroes kreu funksionet si gjyqtar dhe kryegjyqtar në Sevilie e në Kordovë si dhe mjek privat i oborrit në Marrakesh, në një epokë të ndezur, kur pushteti sapo kishte kaluar nga Almoravidët te Almohadët.
Fillimisht, Averroes lexoi një komentar që kishin bërë për librin Metafizika, dhe interpretimi i gabuar e nxiti që t’i futej punës duke përkthyer dhe komentuar veprat e Aristotelit përgjatë tetë vjetëve.
Mendimi i tij filozofik, doemos, u ushqye nga vepra e Aristotelit. Traktati filozofik Hallakatja e hallakatjes (Incohérence de l’Incohérence) në përkthimin francez; Averroes’ Tahafut al-tahafut, në ndryshorin anglez, u botuan në vitet ’50 të shekullit XX. Në arabisht është: تهافت التهافت, dhe u shkrua më 1179 si përgjigje ndaj librit të Al Ghazali-it Tahafut al-Falasifa (Hallakatja e filozofëve, 1095), në të cilin goditet filozofia në përgjithësi dhe Avicena në veçanti. Averroes-i me polemikën e tij përpiqet të dëshmojë se filozofia është e domosdoshme për studimin e Kuranit dhe të teologjisë. Një historian francez i filozofisë mesjetare e ka rindërtuar debatin mes Averroès-it dhe Al-Ghazâlî-t në librin Introduction à la philosophie médiévale (Hyrje në filozofinë mesjetare).
Xha Abazi nuk jeton më tashti që kam të dhëna më të gjera e më të plota lidhur me Averroen. Veprimtaria e tij kushtuar veprës së Aristotelit është mjaft e rëndësishme. Aristoteli është filozof materialist i Greqisë se lashtë. Ai ishte shtatëmbëdhjetë vjeç kur u pranua në Akademinë e Platonit. Platoni e mbiquajti fillimisht “Lexuesi”, pa dyshim me dashuri, ngaqë lexonte shumë, kurse më vonë “Truri” për mendimet e tij filozofike. Madje po të mungonte Aristoteli në kurset e tij, ai thoshte që kursi ishte “i shurdhër”.
Pastaj, Aristoteli hapi shkollën e vet me emrin Liceu. Dhe nisi të shkruante veprën e tij madhështore, që përmbledh të gjitha fushat e mendimit materialist të kohës. Aristoteli hodhi themelet e filozofisë së natyrës, por është edhe themeluesi i metafizikës, e quajtur filozofia e parë, sepse kërkon arsyet kryesore dhe parimet e ekzistenës së Universit. Mbreti Filip i Maqedonisë e zgjodhi mësues për të birin, princin Aleksandër. Aristoteli e pajisi nxënësin e vet me të gjitha dijet e kohës së deriatëhershme. Aleksandri i filloi mësimet qysh nëntë vjeç. Në moshën njëzetvjeçare u zgjodh perandor dhe u mbiquajt Aleksandri i Madh.
Një pjesë e veprës së Aristotelit, kryesisht traktatet logjike u quajtën “Organon” nga një filozof tjetër i shquar që erdhi pas tij. Filozofia e tij u bë e njohur në të gjithë Europën perëndimore, në sajë të komentarëve të Averroes-it.
